Ts 158/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 28 stycznia 2019 r. Pozycja 12 POSTANOWIENIE z dnia 31 października 2018 r. Sygn. akt Ts 158/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska  przewodnicząca i sprawozdawca Małgorzata Pyziak-Szafnicka Justyn Piskorski, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu-cyjnego z dnia 7 czerwca 2017 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej J., A. i A. P., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 22 lipca 2016 r. (data nadania) J., A. i A.P. (skarżący) zakwestionowali zgodność art. 306 § 1a pkt 1 w zw. z art. 330 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1749, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim wyłącza prawo strony do wnie-sienia do sądu zażalenia na powtórne postanowienie Prokuratury o umorzeniu śledztwa oraz statuuje pokrzywdzonemu wyłącznie prawo do złożenia subsydiarnego aktu oskarżenia, z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 Konstytucji. Postanowieniem z 7 czerwca 2017 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skar-dze konstytucyjnej dalszego biegu. W uzasadnieniu wyjaśnił, że skarżący w żaden sposób nie wykazali, iż w ich sprawie zaskarżone przepisy doprowadziły do naruszenia prawa do sądu. Trybunał zwrócił uwagę na to, że z brzmienia skargi konstytucyjnej wynika, iż skarżący nie dążą do rozpoznania sprawy karnej przez niezawisły sąd, albowiem – ich zdaniem – zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, kto był sprawcą przestępstwa, a co za tym idzie, tak określona „sprawa” nie mieści się w zakresie konstytucyjnego prawa do sądu. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucili Trybunałowi: po pierw-sze, obrazę art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę-powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) przez błędne uznanie, że skarga konstytucyjna jest oczywiście bezzasadna; po drugie, naruszenie art. 31 ust. 3 w zw. z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 Konstytucji przez przyjęcie, że: „skoro na gruncie aktu rangi ustawowej możliwa jest alternatywna wykładnia polegająca na wyłączeniu OTK ZU B/2019 Ts 158/16 poz. 12 2 jednostce konstytucyjnego prawa do sądu oraz konstytucyjnego prawa do zaskarżania decyzji wydanej w pierwszej instancji, jak również wykładnia w pełni realizująca przedmiotowe gwa-rancje zakodowane w Konstytucji, to możliwe jest opowiedzenie się za decyzją interpretacyj-ną nieprzychylną dla Konstytucji i uznanie w takim zakresie wzorca kontroli konstytucyjnej za w pełni zgodnego z Konstytucją RP, co skutkowało błędną oceną, że skarga jest oczywi-ście bezzasadna”; po trzecie, naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji przez błędne rozumienie pojęcia „sprawy” racjonalizującej konstytucyjne prawo do sądu. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.) do postępowań przed Trybunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane analizowaną skargą nie zostało zakończone do 3 stycznia 2017 r., tzn. dnia wej-ścia w życie u.o.t.p. TK, to zarówno wstępne, jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi okre-ślają przepisy u.o.t.p. TK. Zgodnie z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażale-nia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym. Bada w szczególności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Trybunał Konstytucyjny uznał, że postanowienie o odmowie nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest trafne, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie zasługują na uwzględnienie. Wobec tego, że zarzuty dotyczą uznania skargi konstytucyjnej za oczywiście bezzasadną, zostaną rozpoznane łącznie. Jak prawidłowo wskazał Trybunał w zaskarżonym postanowieniu, skarżący upatrują naruszenia prawa do kontroli orzeczeń wydanych w I instancji w tym, „że niemożność po-nownego wniesienia środka zaskarżenia wynika nie z literalnego brzmienia ustawy ale z do-konanej przez orzekające sądy i doktrynę interpretacji przepisów”. Słusznie też Trybunał podkreślił, że źródłem normy prawnej regulującej daną sytuację faktyczną może być więcej niż jeden przepis (w sprawie skarżących – możliwość wniesienia zażalenia na postanowienie prokuratora wydane w I instancji). W takim przypadku treść normy ustala się, uwzględniając brzmienie wielu przepisów przy zastosowaniu zarówno reguł wykładni językowej, jak i sys-temowej oraz funkcjonalnej. Odczytanie treści normy przy użyciu wykładni innej niż języko-wa nie uzasadnia jeszcze twierdzenia, że opisany przez nią wyjątek od zasady nie został okre-ślony w ustawie. Istotne jest, aby przepisy stanowiące podstawę skonstruowania stosowanej normy prawnej zostały zawarte w akcie prawnym rangi ustawy. W ocenie Trybunału nie ule-ga wątpliwości to, że dla prawidłowego odkodowania treści normy prawnej regulującej sytua-cję skarżących należy dokonać właściwej wykładni art. 306 § 1a pkt 1 w zw. z art. 330 § 2 k.p.k., ale także art. 55 § 1 k.p.k. oraz art. 429 § 1 k.p.k. Dopiero norma prawna zrekonstruo-wana na podstawie tych przepisów pozwala na właściwe zrozumienie sytuacji skarżących. To właśnie art. 55 § 1 k.p.k. kreuje po stronie pokrzywdzonych uprawnienie do wniesienia sub-sydiarnego aktu oskarżenia, z kolei art. 429 § 1 k.p.k. nakazuje odmowę przyjęcia środka od-woławczego niedopuszczalnego z mocy ustawy. W wyroku z 12 maja 2003 r. w sprawie o sygn. SK 38/02 Trybunał Konstytucyjny rozpatrywał kwestię zgodności z Konstytucją unormowania przewidującego, że postępowanie sądowe w sprawie rozpoznania zażalenia na postanowienie prokuratora o umorzeniu postę- OTK ZU B/2019 Ts 158/16 poz. 12 3 powania przygotowawczego ma charakter jednoinstancyjny. Trybunał stwierdził, że wyma-gane przez przepisy Konstytucji gwarancje realizacji prawa do sądu i zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji są zapewnione przez istnienie możliwości zaskarżenia posta-nowienia prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego do sądu rejonowego. Konstytucja nie wymaga natomiast, aby orzeczenie tego sądu podlegało dalszemu zaskarżeniu (zob. np. postanowienie TK z 11 kwietnia 2013 r., sygn. Ts 9/12). W wypadku zakończenia postępowania karnego postanowieniem o jego umorzeniu z powodu śmierci sprawcy, pokrzywdzeni są w trudnej sytuacji, nie mogą bowiem w takim wypadku realizować także swego własnego prawa do sądu w ramach postępowania cywilne-go, ponieważ nie ma przeciwko komu skierować powództwa. Zrozumiałe jest więc zaintere-sowanie, aby „postępowanie w sprawie” doprowadziło do ujawnienia właściwego sprawcy przestępstwa. Z tych przyczyn pokrzywdzonym służy prawo do złożenia środka odwoławcze-go w toczącym się postępowaniu przygotowawczym. Nie zmienia to jednak faktu, że postę-powanie to nie jest realizacją ich własnego prawa do sądu. Pokrzywdzeni realizują przy po-mocy tego postępowania swoje prawo do ochrony przed arbitralnością władzy w postępowa-niu przygotowawczym. „Nieprawidłowe” wykrycie sprawcy godzi w interesy pokrzywdzone-go, ale nie ogranicza jego własnego prawa do sądu, stwarzając przeszkody faktyczne (nie prawne) w zakresie jego realizacji. Możliwość wystąpienia przez pokrzywdzonego z samoistną skargą, która zainicjuje postępowanie karne, jest rozwiązaniem idącym krok dalej, aniżeli zwykły środek odwoław-czy, jakim jest zażalenie. W toku postępowania sądowego – w sposób niczym nieograniczony – aktualizują się wszelkie prawa i wolności konstytucyjne, a w konsekwencji strona postępo-wania (pokrzywdzony lub oskarżyciel posiłkowy) ma niczym nieskrępowaną możliwość do-chodzenia swoich racji. Uprawnienie pokrzywdzonych do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia nie jest alternatywne względem możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego. Ustawodawca, przyznając pokrzywdzonemu prawo do wystąpienia z subsydiarnym aktem oskarżenia, znacząco zwiększył ochronę przy-sługujących mu gwarancji. W razie bowiem dwukrotnego umorzenia postępowania na pod-stawie takich samych przesłanek procesowych oczywiste jest, że organ postępowania przygo-towawczego swojego stanowiska – skontrolowanego wcześniej przez sąd – nie zmieni. Nie chcąc zatem narażać pokrzywdzonego na trudności w zakresie realizacji prawa do sądu, zo-stało mu przyznane uprawnienie do samodzielnego zainicjowania postępowania sądowego, w toku którego będzie mógł udowodnić swoje racje. Biorąc pod uwagę powyższe, nieuzasadnione są zarzuty skarżących, jakoby ich prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz prawo do kontroli orzeczeń wydanych w I instancji zostało w istotny sposób ograniczone. Konstrukcja regulacji art. 330 § 2 k.p.k. służy realizacji prawa do sądu. Jest to stanowisko powszechnie przyjęte w orzecznictwie i doktrynie, znajdu-jące uzasadnienie w jednoznacznej treści przepisu, tj. „Jeżeli organ prowadzący postępowanie nadal nie znajduje podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o umorzeniu postępowania lub odmowie jego wszczęcia. W takim wypadku pokrzywdzony, który wykorzystał uprawnienia przewidziane w art. 306 § 1 i 1a, może wnieść akt oskarżenia określony w art. 55 § 1 – o czym należy go pouczyć”. Podnoszone przez skarżących zarzuty nie uzasadniają kontroli konstytucyjności żad-nego z przepisów zaskarżonych w trybie skargi konstytucyjnej, ponieważ przesłanką wniesie-nia jest istnienie konkretnego naruszenia prawa do sądu, które nie zostało w skardze wykaza-ne. W zaskarżonym postanowieniu Trybunał trafnie przyjął, że w zakresie konstytucyjne-go prawa do sądu pojęcie „sprawy” nie obejmuje weryfikacji prawidłowości działań prokura-tury, a konkretnie – zasadności tez zawartych w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, głoszących, że pokrzywdzony, w prawa którego wstąpili jego zstępni, był sprawcą przestępstwa. Jak bowiem OTK ZU B/2019 Ts 158/16 poz. 12 4 wskazał Trybunał, w żadnym razie nie doszło w ten sposób do rozstrzygnięcia o odpowie-dzialności karnej, a orzeczenie wskazane jako ostateczne ma jedynie charakter formalny. Ustalenia dokonane w tej sprawie przesądzają o oczywistej bezzasadności zarzutów sformułowanych przez skarżących. Z zakwestionowanych przepisów wyraźnie wynika moż-liwość zaskarżenia postanowienia prokuratora do sądu rejonowego. Skarżący możliwość tę wykorzystali i uzyskali orzeczenie sądowe uchylające zaskarżone postanowienie i przekazu-jące sprawę do Prokuratury Okręgowej w G. do dalszego prowadzenia. W następstwie proku-rator ponownie umorzył śledztwo na tej samej podstawie. Nie ma więc uzasadnienia, do stwierdzenia jakoby skarżącym zamknięto drogę dochodzenia ich praw przed sądem lub uniemożliwiono zaskarżenie orzeczenia wydanego w pierwszej instancji przez prokuratora. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.