Ts 163/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 21 maja 2024 r. Pozycja 120 POSTANOWIENIE z dnia 20 maja 2020 r. Sygn. akt Ts 163/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki, po wstępnym rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 maja 2020 r., skargi konsty-tucyjnej S.S. o zbadanie zgodności: 1) art. 39822 w związku z art. 48 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym 11 marca 2018 r.: a) w zakresie, w jakim „odnośnie [do] sprawy już zawisłej przed sądem pier-wszej instancji, nie wyłącza z urzędu od rozpoznania skargi na postano-wienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych, sędziego prowadzącego daną sprawę”, z art. 45 Konstytucji Rzeczypo-spolitej Polskiej, b) w zakresie, w jakim „nie przewiduje ostatecznego terminu procesowego do którego skarga na orzeczenie referendarza sądowego winna być rozpoz-nana”, z art. 77 ust. 2 w związku z art. 78 Konstytucji, 2) art. 380 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim „nie przewiduje możliwości rozpoznania przez sąd drugiej instancji tych postano-wień sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a w których sąd ten procedował jako sąd odwoławczy, rozpoznając skargę na orzeczenie referendarza sądowego”, z art. 176 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 31 paździer-nika 2019 r. (data nadania), działająca we własnym imieniu radca prawny S.S. (dalej: skarżą-ca) wystąpiła z żądaniem, przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia, na tle następującego stanu faktycznego: W sprawie z wniosku skarżącej o wyznaczenie zarządcy rzeczą wspólną, toczącej się przed Sądem Rejonowym w G. pod sygn. akt […], referendarz sądowy postanowieniem z 26 września 2018 r. ustalił i przyznał biegłemu sądowemu z zakresu wyceny nieruchomości wynagrodzenie w kwocie 2987,06 zł za sporządzenie opinii. OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 2 Na orzeczenie referendarza skarżąca wniosła skargę. Postanowieniem z 1 lutego 2019 r. Sąd Rejonowy w G. (sygn. akt […]) ustanowił zarządcę sądowego nieruchomości wspólnej, opisanej w tym orzeczeniu. Sąd ten postanowieniem z 14 lutego 2019 r. (sygn. akt […]) utrzymał w mocy posta-nowienie referendarza sądowego z 26 września 2018 r., zaś – wobec niepodpisania sentencji wskazanego rozstrzygnięcia – 8 kwietnia 2019 r. ponownie wydał postanowienie o utrzy-maniu w mocy orzeczenia referendarza. Na postanowienie z 1 lutego 2019 r. skarżąca wniosła apelację, w której zarzuciła naruszenie: art. 227 w związku z art. 232 w związku z art. 328 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.), art. 278 w związku z art. 232 zdanie drugie w związku z art. 233 k.p.c., art. 233 k.p.c., art. 39823 k.p.c., a także art. 316 w związku z art. 520 k.p.c. w związku z art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 300, ze zm.). Postanowieniem z 12 lipca 2019 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację skarżącej. 2. Zdaniem skarżącej norma wywodzona z art. 39822 w związku z art. 48 k.p.c.: – narusza konstytucyjne prawo do sądu w zakresie, w jakim „odnośnie [do] sprawy już zawisłej przed sądem pierwszej instancji, nie wyłącza z urzędu od rozpoznania skargi na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych, sędziego prowa-dzącego daną sprawę”; – narusza konstytucyjny standard odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej w zakresie, w jakim „nie przewiduje ostatecznego terminu procesowego do którego skarga na orzeczenie referendarza sądowego winna być rozpoznana”. Z kolei art. 380 k.p.c. jest sprzeczny z konstytucyjną zasadą dwuinstancyjności postę-powania sądowego, gdyż „nie przewiduje możliwości rozpoznania przez sąd drugiej instancji tych postanowień sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zaża-lenia, a w których sąd ten procedował jako sąd odwoławczy, rozpoznając skargę na orzecze-nie referendarza sądowego”. 3. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 5 lutego 2020 r. skarżąca została wezwana do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: 1) wyjaśnienie, czy skarżąca omyłkowo wskazała w punkcie 1 petitum oraz na s. 2 uzasadnienia skargi konstytucyjnej art. 39812 zamiast art. 39822 k.p.c., jako przedmiot zaskar-żenia; 2) w razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie: a) wskazanie, które brzmienie art. 39822 oraz art. 48 k.p.c. zostało uczynione przed-miotem skargi konstytucyjnej, b) uzasadnienie zarzutu niezgodności art. 39822 w związku z art. 48 k.p.c. z art. 77 ust. 2 w związku z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 3) uzasadnienie zarzutu niezgodności art. 380 k.p.c. z art. 176 Konstytucji. 4. W piśmie procesowym, wniesionym do Trybunału 17 lutego 2020 r. (data nadania), skarżąca wyjaśniła, że art. 39812 k.p.c. został wskazany omyłkowo, przedmiotem skargi jest art. 39822 w związku z art. 48 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym 11 marca 2018 r., a także przedstawiła uzasadnienie zarzutów niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów. OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 3 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, pod-czas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. 2. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego analizowanej skardze konstytucyjnej nie można nadać dalszego biegu. 3. Stosownie do art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone może wnieść skargę do TK, kierując ją przeciwko aktowi prawne-mu, na podstawie którego sąd orzekł ostatecznie o jego wolnościach, prawach albo obowiąz-kach konstytucyjnych. Skargę wnosi się „na zasadach określonych w ustawie”, przy czym chodzi o ustawę, która określa „[o]rganizację Trybunału Konstytucyjnego oraz tryb postę-powania przed Trybunałem” (art. 197 Konstytucji), a zatem – u.o.t.p.TK. Wynikające z art. 79 ust. 1 Konstytucji uprawnienie do złożenia skargi konstytucyjnej może być realizo-wane jedynie w zakresie przewidzianym w u.o.t.p.TK i po spełnieniu określonych w niej wymagań formalnych. W niniejszej sprawie wątpliwości dotyczą jednak zasadniczych wy-magań stawianych skardze wprost w Konstytucji, a jedynie rozwiniętych w przepisach u.o.t.p. TK (por. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Jedną z przesłanek kwestionowania przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego jest wymaganie, by sąd na jego podstawie wydał orzeczenie. Formalnym potwierdzeniem tego wymagania, wynikającego wprost z Konstytucji, jest treść art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Przepis ten stanowi, że w skardze powinno się znaleźć „określenie kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją”. Z kolei art. 53 ust. 2 pkt 1 u.o.t.p.TK stanowi, że „[d]o skargi dołącza się (…) wyrok, decyzję lub inne rozstrzygnięcie wydane na podstawie przepisu, o którym mowa w ust. 1 pkt 1”. Dołączone do skargi rozstrzygnięcie, wydane na podstawie kwestionowanego przepisu, ma umożliwić Trybunałowi ustalenie, czy skarżący prawidłowo wskazał kwestio-nowany przepis oraz czy uczynił to w terminie. Uzasadnienie wyżej wymienionej przesłanki dopuszczalności skargi konstytucyjnej Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie przedstawiał w swym orzecznictwie. Jest ona ściśle związana z modelem skargi przyjętym przez polskiego ustrojodawcę. Jej specyfika w sys-temie prawa polskiego wiąże się z określeniem w Konstytucji przedmiotu ochrony, którym są wolności, prawa i obowiązki. W konsekwencji, cechą istotną ochrony „jest powiązanie inte-resu prywatnego (ochrona przed naruszeniem tych wolności, praw i obowiązków) z interesem publicznym (konstytucyjna integralność i spójność systemu prawa). Specyficzne są także zasady (subsydiarność…) i tryb” (Z. Czeszejko-Sochacki, Sądownictwo konstytucyjne w Polsce na tle porównawczym, Warszawa 2003, s. 244). Skarga spełnia dwie – niero-zerwalnie związane ze sobą – funkcje: ochrony naruszonych konstytucyjnych wolności lub praw jednostki oraz środka prawnego zmierzającego do eliminacji niekonstytucyjnego prze-pisu z porządku prawnego. Rozerwanie więzi obu wymienionych funkcji prowadziłoby do pozbawienia skargi cech stanowiących o jej istocie (por. postanowienia TK z 28 listopada 2001 r., sygn. SK 12/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 267 oraz 29 listopada 2010 r., sygn. SK 39/08, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 121, a także postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13). Naruszenie wolności i praw, o których mowa w art. 79 OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 4 ust. 1 Konstytucji, powinno mieć charakter osobisty oraz bezpośredni. W odróżnieniu od skargi powszechnej (actio popularis) koncentrującej się na obronie interesu publicznego, w systemie prawa polskiego inicjujący skargę konstytucyjną działa zawsze w obronie własnego prawa (por. postanowienia pełnego składu TK z 13 czerwca 2011 r., sygn. SK 26/09, OTK ZU nr 5/A/2011, poz. 46 oraz 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, a także postanowienie TK z 6 grudnia 2018 r., sygn. Ts 224/17, OTK ZU B/2019, poz. 67). Skutek powszechny orzeczenia w sprawie konkretnego skarżącego – przy spełnieniu wszystkich wymogów formalnych – wynika z art. 190 ust. 1 Konstytucji, który stanowi, że „[o]rzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą (…)”. W ocenie Trybunału, w badanej sprawie opisana wyżej przesłanka dopuszczalności skargi konstytucyjnej nie została spełniona. Wypełniając wynikający z art. 53 ust. 2 pkt 1 u.o.t.p.TK obowiązek procesowy załą-czenia do skargi rozstrzygnięcia wydanego na podstawie zakwestionowanego aktu normatyw-nego, skarżąca przedstawiła postanowienie Sądu Rejonowego w G. z 8 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […]) o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie wyna-grodzenia biegłego, zaś wynikający z art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK obowiązek załączenia rozstrzygnięcia przesądzającego o wyczerpaniu drogi prawnej – postanowienie Sądu Okręgo-wego w G. z 12 lipca 2019 r. (sygn. akt […]) o oddaleniu apelacji na postanowienie o ustano-wieniu zarządcy sądowego nieruchomości wspólnej. Pierwsze z tych orzeczeń, wydane na podstawie art. 39823 § 1 i 2 w związku z art. 397 § 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.), dotyczyło wyłącznie prawidłowego zastosowania przez refe-rendarza sądowego art. 288 k.p.c., art. 89 ust. 1-3 i art. 90 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 300, ze zm.; dalej: u.k.s.s.c.) oraz § 2 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia stawek wynagrodzenia biegłych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu dokumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opinii w postępowaniu cywilnym (Dz. U. poz. 518, ze zm.) przy ustalaniu wynagrodzenia dla biegłego. Z kolei drugie – wyda-ne na podstawie art. 385 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – dotyczyło prawidłowości rozstrzy-gnięcia w przedmiocie ustanowienia zarządu sądowego i to w granicach zakreślonych przez samą skarżącą, tj. przez pryzmat: art. 227 w związku z art. 232 w związku z art. 328 § 2 k.p.c., art. 278 w związku z art. 232 zdanie drugie w związku z art. 233 k.p.c., art. 233 k.p.c., art. 39823 k.p.c., a także art. 316 w związku z art. 520 k.p.c. w związku z art. 83 ust. 2 u.k.s.s.c. Natomiast analizowana skarga konstytucyjna została skierowana przeciwko art. 39822 w związku z art. 48 k.p.c. (skutki wniesienia skargi na orzeczenie referendarza sądowego, przesłanki wyłączenia sędziego z mocy ustawy) oraz art. 380 k.p.c. (rozpo-znawanie, na wniosek strony, przez sąd drugiej instancji postanowień wpadkowych, które nie podlegały osobnemu zaskarżeniu). Przepisy te nie tylko nie stanowiły podstawy prawnej ani postanowienia Sądu Rejonowego w G., ani postanowienia Sądu Okręgowego w G., ale w ogóle nie były przez te sądy stosowane. „Przedmiotem skargi konstytucyjnej mogą być – co do zasady – tylko takie przepisy, które stanowią normatywną podstawę wydanego w sprawie skarżącego ostatecznego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej, oraz których treść normatywna stanowi przyczynę naruszenia określonych w Konstytucji wolności lub praw przysługujących skarżącemu” (postanowienie TK z 14 stycznia 2014 r., sygn. SK 54/12, OTK ZU nr 1/A/2014, poz. 7). Kwestionowane przez skarżącą przepisy nie występują w sentencji postanowienia Sądu Rejonowego w G. z 8 kwietnia 2019 r. ani w jego uzasadnieniu. Z kolei art. 39822 oraz art. 380 k.p.c. zostają wprawdzie wymienione w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w G. z 12 lipca 2019 r., jednakże wyłącznie w kontekście zarzutu apelacyjnego dotyczącego naruszenia przez Sąd Rejonowy w G., w postanowieniu z 1 lutego 2019 r., art. 316 w związku z art. 520 k.p.c. w związku z art. 83 OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 5 ust. 2 u.k.s.s.c. (verba actoris: „poprzez obciążenie wnioskodawczyni kosztami opinii sporządzonej przez biegłego, podczas gdy w chwili wydawania postanowienia co do meritum sprawy koszty te jeszcze nie powstały, bowiem wciąż nierozstrzygnięta pozostawała skarga na orzeczenie referendarza w przedmiocie wynagrodzenia należnego biegłemu i jednocześnie sąd nie orzekł o wydatkach poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa”). Na żadnym etapie rozstrzygania nie stanowiły one – w kontekście sformułowanych w analizowanej skardze zarzutów – bezpośredniej lub choćby pośredniej podstawy decydowania przez Sąd Rejonowy w G. lub Sąd Okręgowy w G. o sytuacji procesowej skarżącej w zakresie, w jakim: – w sprawie już zawisłej przed sądem pierwszej instancji, nie wyłącza się z urzędu od rozpoznania skargi na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych sędziego prowadzącego daną sprawę; – nie przewiduje się ostatecznego terminu procesowego do którego skarga na orzeczenie referendarza sądowego powinna być rozpoznana; – nie przewiduje się możliwości rozpoznania przez sąd drugiej instancji tych posta-nowień sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a w których sąd ten procedował jako sąd odwoławczy, rozpoznając skargę na orzeczenie referendarza sądowego. W konsekwencji Trybunał stwierdza, że w badanej sprawie występuje brak tożsa-mości podstawy prawnej orzeczenia wydanego w sprawie skarżącej i przedmiotu zaskar-żenia. Co więcej, w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej oraz uzupełniającego ją pisma procesowego nie wskazano argumentów, które uzasadniałyby nietrafne zidentyfikowanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, czy też raczej – przesunięcie przedmiotu zaskarżenia i uczynienie nim przepisów, które – zwłaszcza w kontekście sformułowanych w skardze zarzutów – nie były stosowane w sprawie skarżącej. Ponadto – uwzględniwszy stanowisko Trybunału wyrażone w postanowieniu pełnego składu z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 – należy zauważyć, że skarżąca nie dysponuje żadnym orzeczeniem władzy publicznej wydanym na podstawie kwestionowanych w analizowanej skardze przepisów, którym to zarzuca niezgodność z Konstytucją i z którymi wiąże naruszenie jej konstytucyjnych praw. Trybunał zauważa, że w sprawie skarżącej uzyskanie orzeczeń wydanych na pod-stawie kwestionowanych przez nią przepisów byłoby możliwe tylko w razie złożenia odpo-wiednio: – zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w G. z 8 kwietnia 2019 r. (w kon-tekście zarzutu naruszenia art. 45 Konstytucji przez art. 39822 w związku z art. 48 k.p.c.); – skargi na przewlekłość postępowania w przedmiocie skargi na postanowienie referendarza sądowego, a po wydaniu orzeczenia „głównego” w sprawie przez sąd przed rozpatrzeniem takiej skargi, tj. w tym przypadku postanowienia Sądu Rejonowego w G. z 1 lutego 2019 r. – stosownego rekursu apelacyjnego (w kontekście zarzutu naruszenia art. 77 ust. 2 w związku z art. 78 Konstytucji przez art. 39822 w związku z art. 48 k.p.c.); – stosownego rekursu apelacyjnego od postanowienia Sądu Rejonowego w G. z 1 lu-tego 2019 r. (w kontekście zarzutu naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji przez art. 380 k.p.c.). Reasumując, ustalenie przez Trybunał Konstytucyjny, że zachodzi tożsamość podstawy (wyrażonej w jednostce redakcyjnej aktu normatywnego) rozstrzygnięcia w sprawie skarżącego i przedmiotu skargi jest koniecznym warunkiem, którego spełnienie otwiera drogę do merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. W przeciwnym razie, żądanie kontroli konstytucyjnej jest oderwane od rozstrzygnięcia kształtującego prawa i obowiązki skarżącego jako konkretnej, zindywidualizowanej osoby. Merytoryczne rozpatrzenie skargi na przepis, który nie był (choćby pośrednio) podstawą rozstrzygnięcia w sprawie skarżącego, oznaczałoby zatem odejście od przyjętego w prawie polskim modelu skargi konstytucyjnej (por. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13). OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 6 W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że skarżąca – w kontekście sfor-mułowanych przez nią zarzutów skargi konstytucyjnej – nie dysponując orzeczeniem wyda-nym na podstawie zaskarżonych przepisów, nie może wiązać z nimi naruszenia przysługu-jących jej praw konstytucyjnych i – tym samym – nie ma legitymacji do żądania kontroli konstytucyjności art. 39822 w związku z art. 48 oraz art. 380 k.p.c. W tym stanie rzeczy – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – należało postanowić jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.