Ts 173/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 1 grudnia 2023 r. Pozycja 324 POSTANOWIENIE z dnia 30 marca 2023 r. Sygn. akt Ts 173/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. o zbadanie zgodności: 1) art. 3943 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne-go (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 7674 § 11 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 i 2, art. 77 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji; 3) art. 3941a ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie „zwrotu «pierwszej instancji»” z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1, art. 2 w związ-ku z art. 45 ust. 1, art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 16 sierpnia 2022 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle nastę-pujących spraw. W pierwszej z nich Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w T., w sprawie egzekucyjnej przeciwko skarżącemu prowadzonej z wniosku wierzyciela (Skarbu Państwa – Kancelarii Sejmu RP), postanowieniem z 19 sierpnia 2021 r. (sygn. akt […]): 1) umorzył z urzędu postępowanie egzekucyjne z powodu bezskuteczności egzekucji; 2) przyznał wierzy-cielowi koszty zastępstwa prawnego w postępowaniu egzekucyjnym w wysokości 45,00 zł; 3) ustalił koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji – obciążające dłużnika na kwotę 166,67 zł; 4) rozliczył zaliczkę uiszczoną przez wierzyciela w kwocie 108,20 zł w ten OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 2 sposób, że kwotę tę przeznaczył na pokrycie wydatków postępowania oraz 5) wezwał wierzyciela do zapłaty wydatków gotówkowych kwocie 58,47 zł. Skarga, którą skarżący wniósł na postanowienie komornika została oddalona postanowieniem Sądu Rejonowego w T. z 12 października 2021 r. (sygn. akt […]). Zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie zostało natomiast oddalone postanowieniem tego sądu z 30 grudnia 2021 r. (sygn. akt […]). Na postanowienie Sądu Rejonowego z 30 grudnia 2021 r. skarżący wniósł zażalenie adresowane do Sądu Okręgowego w K., IV Wydział Cywilny Odwoławczy. Postanowieniem z 12 kwietnia 2022 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy odrzucił je jako niedopuszczalne. W uzasadnieniu wskazał, że w postępowaniu egzekucyjnym kwestię dopuszczalności zażaleń reguluje art. 7674 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.), zgodnie z którym zażalenie na postanowie-nie sądu przysługuje tylko w przypadkach wskazanych w ustawie. W postępowaniu egzeku-cyjnym kontrola czynności komornika sądowego następuje w drodze wniesienia skargi (art. 767 § 1 k.p.c.), przy czym sąd rozpoznający skargę działa jako sąd pierwszej instancji. Oznacza to, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności każdego postępowania sądowego, że rozpo-znanie zażalenia na postanowienie sądu rejonowego wydane w wyniku rozpoznania skargi na czynność komornika sądowego kończy daną sprawę w toku instancji, bowiem sąd rejonowy rozpoznający takie zażalenie działa już jako sąd drugiej instancji. Sąd Okręgowy podkreślił, że w świetle obowiązującego prawa zażalenia na postanowienia wydane w toku postępowania egzekucyjnego rozpoznaje sąd, który je wydał, a nie sąd okręgowy (por. art. 7674 § 11 k.p.c.). Podzielenie stanowiska skarżącego o dopuszczalności kolejnego zażalenia prowadziłoby do przyjęcia nieakceptowalnego stanu, iż postępowanie przed sądem okręgowym przybrałoby postać nieznanego w polskim ustawodawstwie postępowania trójinstancyjnego. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie. Sąd Okręgowy postanowie-niem z 13 maja 2022 r. (sygn. akt […]) odrzucił je także i tym razem jako niedopuszczalne. W uzasadnieniu ponownie wskazał, że zaskarżone postanowienie wydane zostało przez sąd drugiej instancji. Zażalenie na postanowienie sądu drugiej instancji przysługuje tylko wtedy, gdy przepis tak stanowi. Takimi przepisami są art. 3941 § 1 i 11 k.p.c., który ustanawia zażale-nie do Sądu Najwyższego i art. 3942 § 1 i 11 k.p.c., statuujący zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji. W żadnym innym przypadku zażalenie od postanowienia sądu drugiej in-stancji nie przysługuje. W szczególności zaś żaden przepis k.p.c. nie przewiduje dopuszczal-ności wniesienia zażalenia od postanowienia sądu drugiej instancji o odrzuceniu zażalenia. Powyższe orzeczenie, wskazane przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało mu doręczone 23 maja 2022 r. Także i na to postanowienie skarżący wniósł zażalenie. Pismem z 14 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy powiadomił skarżącego, że zażalenie „pozostawiono w aktach bez dalszych czyn-ności”. W drugiej ze spraw, skarżący skierował do Sądu Rejonowego w T. wniosek o ustano-wienie pełnomocnika z urzędu celem sporządzenia skargi konstytucyjnej w związku z posta-nowieniem Sądu Okręgowego w W., wydanym w sprawie o sygn. akt […]. Postanowieniem z 16 lipca 2021 r. (sygn. akt […]) referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w T. w I Wy-dziale Cywilnym oddalił wniosek, wskazawszy, że skarżący nie wykazał, by jego sytuacja materialna nie pozwalała mu na poniesienie w całości kosztów wynagrodzenia profesjonalne-go pełnomocnika w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Na powyższe posta-nowienie skarżący wniósł skargę. Postanowieniem z 1 października 2021 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy. W piśmie procesowym z 24 paź-dziernika 2021 r. skarżący sformułowawszy wniosek o przywrócenie terminu złożenia wnio-sku wystąpił o sporządzenie pisemnego uzasadnienia powyższego rozstrzygnięcia. Sąd Rejo-nowy postanowieniem z 29 października 2021 r. (sygn. akt jw.) odmówił przywrócenia ter-minu do złożenia wniosku o doręczenie postanowienia z 1 października 2021 r. z uzasadnie- OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 3 niem oraz odrzucił wniosek. Skarżący wniósł o pisemne uzasadnienie tego rozstrzygnięcia. Postanowieniem z 24 listopada 2021 r. (sygn. akt jw.) Sąd Rejonowy odrzucił wniosek. W tej sprawie skarżący występował jeszcze kilka razy o sporządzenie i doręczenie mu uzasadnienia postanowienia o odrzuceniu wniosku. Sąd Rejonowy odrzucił wszystkie wnioski (postano-wienia z: 19 stycznia 2022 r., 14 lutego 2022 r., 30 marca 2022 r., 7 czerwca 2022 r., sygn. akt jw.). Skarżący został także pouczony, że na postanowienie sądu drugiej instancji w prze-dmiocie odrzucenia wniosku o uzasadnienie nie przysługuje zażalenie (pisma z 19 kwietnia 2022 r. i 8 czerwca 2022 r.). W piśmie z 22 czerwca 2022 r. skarżący kolejny raz wystąpił o doręczenie postanowienia (z 7 czerwca 2022 r.) z uzasadnieniem. W piśmie z 8 lipca 2022 r. Sekretariat Sądu Rejonowego poinformował skarżącego o „pozostawieniu [na zarządzenie sędziego] wniosku (…) w aktach bez żadnych dalszych czynności jako stanowiący nadużycie prawa procesowego”. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 8 listopada 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 21 listopada 2022 r.) wezwał skarżącego do sprecyzowania przedmiotu skargi poprzez wyjaśnienie: a) czy skarżący w punkcie 2 petitum skargi kwestio-nuje: wskazany w nim (oraz na s. 3 skargi) art. 7674 § 11 k.p.c., przywołany na stronie 4 i 6 skargi art. 7674 § 1 k.p.c., zdefiniowany na stronie 6 jako „przedmiot skargi” art. 7674 § 1, 11, 2 i 3 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, b) czy przepisy zakwestionowane w punk-tach 1-3 petitum skargi (w związku z tym, że skarżący połączył w jedną skargę konstytucyjną sprawy zakończone dwoma odrębnymi rozstrzygnięciami, które wskazał jako ostateczne) są wspólnym przedmiotem zaskarżenia dla obu spraw. Skarżący został także zobowiązany do uzasadnienia zarzutów niezgodności zakwestionowanych w skardze przepisów z wolnościami lub prawami skarżącego (wyrażonymi w postanowieniach Konstytucji przywołanych w pkt 1-3 petitum skargi), z powołaniem argumentów lub dowodów na ich poparcie. W piśmie procesowym złożonym w Trybunale Konstytucyjnym 28 listopada 2022 r. (data nadania) skarżący odniósł się do zarządzenia. Skarżący zarzucił, że zaskarżony przez niego art. 7674 § 11 k.p.c. stanowiący o tym, że zażalenie rozpoznaje sąd, który wydał zaskarżone postanowienie w składzie trzech sędziów, pozbawił go prawa do rozpoznania jego sprawy (w rozumieniu Konstytucji) w toku dwuin-stancyjnego postępowania. Wprowadzając dwuetapowe postępowanie przed tym samym są-dem naruszył prawo skarżącego do „rzetelnej i oczywistej procedury sądowej w państwie prawa” (art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji) „w toku dwuinstancyjnego postę-powania” (art. 176 ust. 1 Konstytucji), co narusza także „prawo do właściwego sądu II instan-cji” (art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji). Według skar-żącego zakwestionowany w skardze art. 7674 § 11 k.p.c. jest niezgodny także z zasadami two-rzenia aktów prawnych w demokratycznym państwie prawa (art. 2 Konstytucji), ponieważ nie definiuje sądu rozpatrującego zażalenie jako sądu drugiej instancji. Skutkiem tego jest, jak zarzucił skarżący, sprawowanie wymiaru sprawiedliwości na podstawie „hipotetycznie, do-myślnej treści aktów prawnych a nie ich gramatycznego brzmienia”. Zakwestionowany w skardze art. 3943 k.p.c. jest niezgodny z Konstytucją, ponieważ pozwala uznaniowo karać stronę postępowania za korzystanie z przysługujących jej praw procesowych (zweryfikowania za pomocą „dopuszczalnych prawem środków zaskarżenia” orzeczenia przez sąd drugiej instancji). Poddany kontroli Trybunału art. 3941a k.p.c. w zakresie, w jakim posługuje się sformu-łowaniem „pierwszej instancji”, w sposób naruszający konstytucyjne standardy różnicuje na-tomiast zasady zaskarżalności orzeczeń w zależności od instancji, przed jaką toczy się poste-powanie. OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 4 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. 2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określo-nych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje skarżącego do określenia przedmiotu skargi, tj. do wskazania przepisu ustawy lub innego aktu norma-tywnego, na podstawie którego wydano w jego sprawie orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i w stosunku do którego domaga się stwierdzenia niezgodności z ustawą zasadniczą. Zakwestionowany przepis ma być więc podstawą ostatecznego orzeczenia, zaś jego normatywna treść źródłem naruszenia wolności lub praw występującego ze skargą kon-stytucyjną. Skarżący zakwestionował m.in. art. 3941a i art. 7674 § 11 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.). Pierwszy z nich ustanawia katalog postanowień, na które przysługuje zażalenie do innego składu sądu pierwszej instancji (zażalenie poziome), drugi stanowi, że w postępowa-niu egzekucyjnym zażalenie rozpoznaje sąd, który wydał zaskarżone postanowienie, w skła-dzie trzech sędziów. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że powyższe przepisy nie były podstawą postano-wienia Sądu Okręgowego w K. z 13 maja 2022 r. (sygn. akt […]), tj. orzeczenia wskazanego przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, ani żadnego z roz-strzygnięć wydanych w sprawie zainicjowanej wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Należy zauważyć, że postanowieniem z 13 maja 2022 r. Sąd Okręgowy odrzucił nie-dopuszczalny z mocy prawa środek odwoławczy na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu zażalenia. W tym postępowaniu przedmiotem zainteresowania Sądu Okręgowe-go była więc zaskarżalność orzeczeń sądu drugiej, a nie pierwszej instancji, o której stanowi art. 3941a k.p.c. Orzeczenie to nie zostało wydane w toku postępowania egzekucyjnego, o którym mo-wa w art. 7674 § 11 k.p.c., gdyż postępowanie to zostało zakończone postanowieniem Sądu Rejonowego z 30 grudnia 2021 r. (sygn. akt […]). To właśnie tym orzeczeniem Sąd Rejono-wy (orzekający w sprawie jako sąd drugiej instancji), na podstawie art. 7674 § 11 k.p.c. oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie sądu pierwszej instancji, oddalające skargę na czynno-ści komornika. Zaskarżony art. 3941a k.p.c. nie był także podstawą żadnego z orzeczeń wydanych w sprawie zainicjowanej wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Żadne z dołą-czonych do skargi orzeczeń nie zostało bowiem wydane przez Sąd Rejonowy po rozpoznaniu zażalenia. Trybunał zwraca uwagę, że sąd odmówił skarżącemu przywrócenia terminu do złożenia wniosku o doręczenie postanowienia z uzasadnieniem (postanowienia utrzymującego w mocy postanowienie oddalające wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika z urzę-du). Z dokumentów przedstawionych przez skarżącego wynika, że nie złożył on w tej sprawie środka odwoławczego. OTK ZU B/2023 Ts 173/22 poz. 324 5 Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim jej przedmiotem są art. 3941a i art. 7674 § 11 k.p.c. nie spełnia podstawowego wymogu wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzo-wanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Wskazana okoliczność jest, zgodnie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu we wskazanym zakresie. 3. Skardze konstytucyjnej należało odmówić nadania dalszego biegu także w zakresie, w jakim jej przedmiotem jest art. 3943 k.p.c. Na podstawie tego przepisu zarządzono o pozo-stawieniu w aktach sprawy bez żadnych czynności niedopuszczalnego ex lege zażalenia i wniosku o pisemne uzasadnienie postanowienia (pisma z 8 i 14 lipca 2022 r.). Nie oceniając pod kątem art. 79 ust. 1 Konstytucji charakteru wskazanych pism Trybunał stwierdza, że za-rzuty sformułowane w skardze cechuje oczywista bezzasadność. Jeśli bowiem skarżący twierdzi, że „Sąd procedujący w sprawie pozostawił uprawniony środek zaskarżenia bez roz-poznania i nie nadał mu biegu” i w ten sposób „ukarał” skarżącego za korzystanie z „przysłu-gujących mu praw procesowych”, to w rzeczywistości przenosi on ciężar rozważań na płasz-czyznę stosowania prawa, która zasadniczo pozostaje poza kognicją Trybunału Konstytucyj-nego. Wskazana okoliczność jest, zgodnie art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK, podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu w zakresie, w jakim jej przedmiotem jest art. 3943 k.p.c. Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.