Ts 179/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 23 sierpnia 2017 r. Pozycja 163 POSTANOWIENIE z dnia 28 czerwca 2017 r. Sygn. akt Ts 179/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Henryk Cioch, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej s.r.o. w sprawie zgodności: 1) art. 745 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 2, art. 10 i art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 3942 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy-wilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 2, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 29 sierpnia 2016 r. (data nadania) s.r.o. z siedzibą w B. (dalej: skarżąca) wystąpiła o stwierdzenie po pierwsze, że art. 745 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne-go (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim „nie reguluje (…) terminu do złożenia wniosku o zasądzenie kosztów postępowania zabezpieczającego powsta-łych po zakończeniu postępowania głównego, a także nie precyzuje momentu powstania kosztów” jest niezgodny z art. 2, art. 10 i art. 45 Konstytucji. Po drugie, że art. 3942 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim „nie mówi (…) wprost o możliwości zaskarżenia postanowienia o zwro-cie kosztów postępowania w postępowaniu zażaleniowym” jest niezgodny z art. 2, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Skarżąca zażądała, aby Sąd Okręgowy w K. stwierdził wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Pol-skiej wyroku Sądu Wojewódzkiego w B. z kwietnia 2007 r. w powiązaniu z orzeczeniami korygującymi (tj. postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w B. z sierpnia 2008 r. i postano-wieniem Sądu Najwyższego Republiki Słowackiej z maja 2012 r. Postanowieniem z maja 2015 r. Sąd Okręgowy w K., po ponownym rozpoznaniu sprawy m.in. nadał klauzulę wykonalności prawomocnemu wyrokowi Sądu Wojewódzkiego w B. z kwietnia 2007 r. w brzmieniu nadanym orzeczeniami korygującymi. Na to rozstrzy- OTK ZU B/2017 Ts 179/16 poz. 163 2 gnięcie zażalenie złożyła uczestniczka postępowania, skarżąca wniosła natomiast o zasądze-nie na jej rzecz kosztów postępowań zabezpieczających prowadzonych przez komorników w sprawach KM 292/15 (wniosek z sierpnia 2015 r.), KM 917/15 i KM 1762/14 (wnioski z sierpnia 2015 r.), KM 1954/15 (wniosek z sierpnia 2015 r.), KM 1461/15 (wniosek z sierpnia 2015 r.), KM 1468/15 (wniosek z sierpnia 2015 r. oraz KM 1865/15 (wniosek z sierpnia 2015 r.). Zażądała także zasądzenia na jej rzecz kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniach zabezpieczających według norm przepisanych. Postanowieniem z sierpnia 2015 r. Sąd Apelacyjny w K. (dalej: Sąd Apelacyjny w K.) oddalił – jako bezzasadne – zaża-lenie uczestniczki postępowania oraz – jako przedwczesne – wnioski skarżącej. Na to roz-strzygnięcie skarżąca wniosła zażalenie, które Sąd Apelacyjny w K. odrzucił postanowieniem z września 2015 r. (sygn. akt jw.). Z kolei postanowieniem z listopada 2015 r. (sygn. akt jw.) odmówił sporządzenia uzasadnienia tego orzeczenia (z września 2015 r.). We wniosku z 20 listopada 2015 r. skarżąca ponownie zażądała zasądzenia od uczest-nika postępowania na jej rzecz kosztów siedmiu postępowań zabezpieczających (sprawy: KM 1786/14, KM 292/15, KM 1954/15, KM 917/15, KM 1468/15, KM 1461/15, KM 1665/15) oraz zastępstwa prawnego w tych postępowaniach. Postanowieniem z grudnia 2015 r. (sygn. akt jw.) Sąd Apelacyjny w K. oddalił wniosek skarżącej. Jak wskazał w uza-sadnieniu (sporządzonym – co podkreślił – wyłącznie w celu przybliżenia skarżącej argumen-tacji, która legła u podstaw orzeczenia) w sprawach KM 1786/14, KM 1665/15 i KM 1954/14 wniosek podlegał oddaleniu ze względu na „występujące rozbieżności pomiędzy żądaniami, a załączonymi do wniosku dokumentami, mającymi te żądania uzasadniać”, co – zdaniem sądu – implikowało przyjęcie, że skarżąca nie wykazała kosztów tych postępowań zabezpieczają-cych. W sprawach KM 917/15, KM 1468/15 i KM 1461/15 wniosek podlegał oddaleniu z uwagi na to, że postępowania te nie miały waloru prawomocności, natomiast w sprawie KM 292/15 ponieważ został złożony po upływie terminu do jego wniesienia. Sąd Apelacyjny w K. zwrócił uwagę na to, że art. 745 § 1 k.p.c. „nie reguluje kwestii określenia terminu, w jakim powinien być złożony wniosek o zasądzenie kosztów postępowania zabezpieczające-go powstałych po wydaniu przez sąd orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. W świetle jednak stanowiska ukształtowanego przez orzecznictwo i doktrynę – które Sąd Apelacyjny podziela – należy przyjąć, że rozpoczyna on bieg po uprawomocnieniu się posta-nowienia komornika o ustaleniu kosztów postępowania zabezpieczającego i jest to termin dwutygodniowy, gdyż konieczne jest odpowiednie stosowanie art. 745 § 2 k.p.c., w kwestiach nieunormowanych w art. 745 § 1 k.p.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z 14 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 70/12, LEX nr 1230028; wyrok Sądu Najwyższego z 9 maja 2002 r., sygn. akt III CKN 639/00, LEX, nr 55247)”. Na to rozstrzygnięcie skarżąca 14 stycznia 2016 r. wniosła zażalenie. Zażądała także zasądzenia na jej rzecz kosztów postępowania zabezpieczającego oraz zastępstwa prawnego w postępowaniu zabezpieczającym w tych sprawach, w których Sąd Apelacyjny w K. posta-nowieniem z grudnia 2015 r. uznał, że nie wykazała ona kosztów (tj. w sprawach KM 1762/14, KM 1865/15 i KM 1954/15). Postanowieniem z 12 maja 2016 r. (sygn. akt V Acz 666/15), wskazanym przez skarżącą jako orzeczenie ostateczne, w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, Sąd Apelacyjny w K. odrzucił zażalenie, stwierdziwszy, że jest ono niedo-puszczalne, a wniosek oddalił. W konkluzji sąd stwierdził, że w sprawie KM 1762/14 wnio-sek był przedwczesny, a w sprawach KM 1954/15 i KM 1865/15 został złożony po ustawowo określonym terminie. Trybunał zauważa jednak, że z przedstawionego w uzasadnieniu stanu faktycznego wynika, że wszystkie wnioski zostały złożone z przekroczeniem dwutygodnio-wego terminu, o którym mowa w art. 745 § 2 k.p.c. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego w K. wraz z uzasadnieniem zostało doręczone skarżącej 30 maja 2016 r. Zakwestionowanym w skardze przepisom skarżąca postawiła zarzut pominięcia legi-slacyjnego. Jej zdaniem art. 745 § 1 k.p.c. narusza prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpa- OTK ZU B/2017 Ts 179/16 poz. 163 3 trzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji), zasadę demokratycznego państwa prawnego oraz wywodzone z niej zasady poprawnej legislacji i zaufania obywatela do państwa (art. 2 Kon-stytucji), a także zasadę trójpodziału i równowagi władz (art. 10 Konstytucji). Przepis ten nie określa bowiem po pierwsze, terminu do złożenia wniosku o zasądzenie kosztów postępowa-nia zabezpieczającego w sytuacji, gdy koszty powstaną po wyroku kończącym sprawę, po drugie, chwili powstania kosztów w tym postępowaniu. W skutek tego pominięcia – bez pod-stawy prawnej – ukształtowała się – zdaniem skarżącej niewłaściwa – praktyka stosowania przez analogię art. 745 § 2 k.p.c. (zob. uchwała SN z 14 listopada 2012 r., sprawa III CZP 70/12, OSNC, nr 4/2013, poz. 46). Nie pozwala ona bowiem – jak zarzuciła skarżąca – ani ustalić dnia, od którego należy liczyć termin do złożenia wniosku, ani momentu powsta-nia kosztów. Z kolei brak wskazania w art. 3942 § 1 k.p.c., że zażalenie przysługuje na posta-nowienia „wydane przez sąd II instancji na skutek rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu I instancji, ale co do których sąd II instancji orzekał po raz pierwszy prowadzi do inter-pretacji, zgodnie z którą brak jest możliwości kontroli wydawanych przez sąd postanowień. Taka eliminacja gwarancji określonych w Konstytucji sprowadza najważniejszą instytucję gwarantującą bezstronność oraz kontrolę orzeczeń sądowych do roli czysto iluzorycznej”. Zakwestionowany w skardze art. 3942 § 1 k.p.c. narusza zatem – jak zarzuciła skarżąca – prawo do zaskarżenia decyzji i orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji) oraz zasadę dwuinstancyjności postępowania (art. 176 ust. 1 Konstytucji). Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 12 października 2016 r. (dorę-czonym 18 października 2016 r.) pełnomocnik skarżącej został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi, tj. do wyjaśnienia, czy naruszenie swych konstytucyjnych praw skarżąca łączy z pominięciem legislacyjnym, jakim – jej zdaniem – obarczone są zakwestionowane w skardze art. 745 § 1 i art. 3942 § 1 k.p.c., czy też ze sposobem rozumienia tych przepisów wskazanym w uchwałach Sądu Najwyższego z 14 listopada 2012 r. (sprawa III CZP 70/12) oraz 10 października 2013 r. (sprawa III CZP 61/13); dokładnego określenia, w jaki sposób art. 745 § 1 i art. 3942 § 1 k.p.c., w sprawie, w związku z którą skarżąca wniosła skargę do Trybunału, naruszyły jej prawa wyrażone w art. 45 i art. 78 Konstytucji oraz do doręczenia pełnomocnictwa szczególnego do sporządzenia skargi konstytucyjnej i reprezentowania skar-żącej w postępowaniu przed Trybunałem. W piśmie procesowym z 25 października 2016 r. pełnomocnik skarżącej odniósł się do zarządzenia. Wyjaśnił, że naruszenie swych konstytucyjnych praw skarżąca łączy zarówno z pominięciem ustawodawczym, jak też ze sposobem rozumienia zakwestionowanych w skardze przepisów, wskazanym w uchwałach Sądu Najwyższego. Zdaniem skarżącej art. 745 § 1 k.p.c. naruszył jej prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy po-nieważ „nie reguluje terminu w jakim należy złożyć wniosek o zasądzenie kosztów postępo-wania zabezpieczającego, powstałych po wydaniu orzeczenia co do roszczenia głównego w sprawie, a także (…) nie precyzuje momentu powstania tych kosztów”. Naruszenie prawa wyrażonego w art. 45 Konstytucji skarżąca łączy także z ze sposobem interpretacji art. 745 § 1 k.p.c., wskazanym w uchwale Sądu Najwyższego z 14 listopada 2012 r. (sygn. akt III CZP 70/12). Za niekonstytucyjne skarżąca uznaje bowiem to, że wniosek o zasądzenie kosztów postępowania zabezpieczającego powstałych po zakończeniu postępowania główne-go powinien zostać zgłoszony w terminie dwóch tygodni od uprawomocnienia się postano-wienia komornika ustalającego koszty postępowania zabezpieczającego. Z kolei art. 3942 § 1 k.p.c. naruszył prawo do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji, gdyż – jak orzekł Sąd Najwyższy w uchwale z 10 października 2013 r. (sygn. akt III CZP 61/13) – „na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie orzeczenia o kosztach postępowania za-żaleniowego zażalenie nie przysługuje”. Skarżąca zarzuciła, że w obowiązującym stanie prawnym, pomimo dochowania nale-żytej staranności „nie była w stanie określić »czasu« w jakim należy skutecznie złożyć wnio- OTK ZU B/2017 Ts 179/16 poz. 163 4 sek o zasądzenie kosztów postępowania”. Z kolei błędna praktyka stosowania art. 3942 § 1 k.p.c. uniemożliwiła jej zaskarżenie – wydanego po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji – postanowienia oddalającego wniosek o zasądzenie kosztów postępowania zabezpieczającego. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadza-jące ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Trybunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK) stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. dniem wejścia w życie ustawy o TK, to zarówno wstępne, jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy ustawy o TK. 2. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu roz-poznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymaganiom, nie jest oczywiście bezzasadna, a także czy nie za-chodzą okoliczności, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 ustawy o TK. 3. W ocenie Trybunału skarga konstytucyjna spełnia przesłanki przekazania jej do me-rytorycznej oceny. 3.1. Skargę konstytucyjną sporządził radca prawny, który przedłożył pełnomocnictwo szczególne do sporządzenia i wniesienia tego środka prawnego oraz reprezentowania skarżącej w postępowaniu przed Trybunałem. 3.2. Skarżąca wyczerpała przysługującą jej drogę prawną, ponieważ postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. z maja 2016 r. jest prawomocne (zarówno w części oddalającej wniosek, jak i odrzucającej zażalenie) i nie przysługują od niego żadne zwyczajne środki za-skarżenia. 3.3. Skarżąca dochowała trzymiesięcznego terminu do wniesienia skargi zastrzeżone-go w art. 77 ust. 1 ustawy o TK, ponieważ powyższe orzeczenie, wraz z uzasadnieniem, zo-stało jej doręczone 30 maja 2016 r., a skarga została złożona w Trybunale 28 sierpnia 2016 r. 3.4. Przedmiotem skargi konstytucyjnej są: a) art. 745 § 1 k.p.c. w brzmieniu: „O kosztach postępowania zabezpieczającego sąd rozstrzyga w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, a o kosztach postępowania zabezpieczającego później powstałych rozstrzyga na wniosek strony sąd, który udzielił zabezpieczenia”, b) art. 3942 § 1 k.p.c. w brzmieniu: „Na postanowienia sądu drugiej instancji, których przedmiotem są oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego, zwrot kosztów procesu, zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, skazanie świadka, biegłego, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzywnę, zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka, odmowa zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia, przy-sługuje zażalenie do innego składu tego sądu, z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji”. OTK ZU B/2017 Ts 179/16 poz. 163 5 3.5. Trybunał stwierdza, że zarówno art. 745 § 1, jak też art. 3942 § 1 k.p.c. były pod-stawami prawnymi postanowienia Sądu Apelacyjnego w K. z maja 2016 r., tj. rozstrzygnięcia, w którym orzeczono o prawach skarżącej. Należy bowiem zauważyć, że na podstawie art. 3942 § 1 k.p.c. sąd odrzucił zażalenie na postanowienie tego sądu z grudnia 2015 r. w sprawie oddalenia wniosków skarżącej w sprawach KM 1786/14, KM 292/15, KM 1954/15, KM 917/15, KM 1468/15, KM 1461/15 oraz KM 1665/15 (pkt 1 sentencji), natomiast na podstawie art. 745 § 1 k.p.c. oddalił jej wnioski w sprawach KM 1762/14, KM 1954/15, KM 1865/15 (pkt 2 sentencji). 3.6. Zakwestionowanemu w skardze art. 745 § 1 k.p.c. skarżąca postawiła zarzut po-minięcia legislacyjnego oraz niekonstytucyjnej wykładni. Podkreśliła, że przepis ten nie okre-śla terminu do złożenia wniosku o zasądzenie kosztów postępowania zabezpieczającego po-wstałych po wydaniu przez sąd orzeczenia kończącego postępowanie, a także nie precyzuje momentu powstania tych kosztów. W związku z tym wykształciła się taka praktyka jego sto-sowania, która uniemożliwia skuteczne (tj. w terminie) złożenie wniosku. W ten sposób art. 745 § 1 k.p.c. narusza prawo do jawnego i sprawiedliwego rozpoznania sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji), a także zasady: demokratycznego państwa prawnego i wywodzone z niej zasady poprawnej legislacji oraz zaufania obywatela do państwa (art. 2 Konstytucji), a także podziału i równowagi władz (art. 10 Konstytucji). Z kolei art. 3942 § 1 k.p.c. narusza prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji), zasa-dę dwuinstancyjności postępowania (art. 176 ust. 1 Konstytucji), a także wynikające z zasady demokratycznego państwa prawnego zasady prawidłowej legislacji oraz zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji). Zgodnie bowiem ze sposo-bem rozumienia tego przepisu ukształtowanym w orzecznictwie sądowym „na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego za-żalenie nie przysługuje”. Mając na względzie to, że zarzuty skargi nie są oczywiście bezzasadne, jak również wziąwszy pod uwagę to, iż skarżąca prawidłowo określiła przedmiot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK), wskazała, jakie konstytucyjne prawa i w jaki sposób zostały – jej zdaniem – naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK), a także uzasadniła sformułowane w skardze zarzuty (art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK), Trybunał – na podstawie art. 61 ust. 2 ustawy o TK – postanowił o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu.