Ts 180/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 9 marca 2016 r. Pozycja 156 POSTANOWIENIE z dnia 15 lutego 2016 r. Sygn. akt Ts 180/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Granat, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej D.H. w sprawie zgodności: art. 184 § 8 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 42 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, postanawia: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 8 maja 2015 r. (data nadania) D.H. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność art. 184 § 8 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U.89.555, ze zm.; dalej: kpk) w zakresie, w jakim obejmuje wyrazy „na wniosek prokuratora”, z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 42 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującą sprawą. Postanowie-niem z lutego 2015 r. Sąd Okręgowy w W. nie uwzględnił wniosku obrońcy skarżącego w sprawie uchylenia postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka. W uzasadnieniu wskazał on, że obrońca nie jest podmiotem uprawnionym do złożenia wniosku w tym przedmiocie. Zdaniem skarżącego, obecne uregulowanie zawarte w kpk dotyczące wniosku o dea-nonimizację tzw. świadka incognito naruszają zasadę równości stron postępowania karnego. W jego ocenie nie ma racjonalnego uzasadnienia dla ograniczenia oskarżonego i jego obrońcy w prawie inicjowania kontroli przeprowadzanej przez sąd w przedmiocie istnienia podstaw uchylenia postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnie-nie tożsamości takiego świadka. Ponadto art. 184 § 8 kpk w obecnym brzmieniu – jak twier-dzi skarżący – prowadzi do naruszenia prawa oskarżonego do sprawiedliwego i rzetelnego procesu karnego opartego na zasadzie kontradyktoryjności oraz wynikającej z niej zasady równości broni procesowych przysługujących stronom procesu, a jednocześnie prawa oskar-żonego do obrony. OTK ZU B/2016 Ts 180/15 poz. 156 2 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywana skarga konstytu-cyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo-stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie TK, wnieść skargę do Trybu-nału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatyw-nego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zgodnie z art. 36 ust. 1 w zw. z art. 49 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo-znaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy odpo-wiada ona określonym przez prawo wymogom. Procedura ta umożliwia, już w początkowej fazie postępowania, wyeliminowanie spraw, które nie mogą być przedmiotem merytoryczne-go rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny. Analizowanej skardze konstytucyjnej nie może zostać nadany dalszy bieg z uwagi na jej uchybienia. Trybunał Konstytucyjny w pierwszej kolejności wskazuje, że zarzut narusze-nia art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji przez zaskarżony art. 184 § 8 kpk jest oczywiście bezzasadny. Zgodnie z tym przepisem: „Jeżeli okaże się, że w czasie wydania postanowienia, o którym mowa w § 1, nie istniała uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej albo że świadek złożył świadomie fałszywe zeznania lub nastąpiło jego ujawnienie, prokurator w postępowaniu przygotowawczym, a w postępowaniu sądowym sąd, na wniosek prokurato-ra, może uchylić to postanowienie. Przepis § 5 stosuje się odpowiednio. Protokół przesłucha-nia świadka podlega ujawnieniu w całości”. Skarżący wskazuje, że w obowiązującym stanie prawnym wniosek o uchylenie postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umoż-liwiających ujawnienie tożsamości świadka incognito na etapie postępowania sądowego może złożyć tylko prokurator. Takiego uprawnienia nie ma natomiast oskarżony ani jego obrońca. Również sąd nie może uchylić takiego postanowienia z urzędu. Trybunał w związku z tym przypomina, że z samą istotą instytucji świadka incognito łączą się pewne ograniczenia w realizacji konstytucyjnie chronionych praw i wolności, wyni-kające choćby z potrzeby zapewnienia ochrony życia, zdrowia, wolności oraz mienia w znacznych rozmiarach osoby występującej w charakterze takiego świadka incognito. Z po-wyższych względów musza podlegać pewnym ograniczeniom takie (prawa) uprawnienia skarżącego jak prawo do obrony czy prawo do sądu. Z uwagi na to, że kwestie oceny naru-szenia art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji są ze sobą ściśle powiązane, ocena Trybunału w zakresie zgodności art. 184 § 8 kpk z tymi przepisami Konstytucji zostanie dokonana łącz-nie. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji przez za-skarżony przepis, Trybunał zwraca uwagę, że ocena stopnia realizacji praw i wolności skarżą-cego musi być dokonywana w kontekście całego postępowania karnego. Wprawdzie postę-powanie w przedmiocie anonimizacji danych osobowych świadka incognito ma charakter incydentalny, skarżący na podstawie art. 184 § 5 kpk ma jednak prawo do kontroli wydanego w jego wyniku postanowienia o zachowaniu w tajemnicy danych osobowych takiego świad- OTK ZU B/2016 Ts 180/15 poz. 156 3 ka. Należy pamiętać też o tym, że tajemnicą objęte są jedynie te dane, które nie mają znacze-nia dla rozstrzygnięcia w sprawie (art. 180 § 1 kpk), co oznacza, że zastosowanie instytucji świadka incognito nie wiąże się z pozbawieniem skarżącego dostępu do istotnych materiałów postępowania. Może on nie tylko przeglądać akta postępowania zawierające treść depozycji świadka incognito, ale także brać udział w jego przesłuchaniu (art. 180 § 3 kpk). Z powyż-szych ustaleń wynika zatem, że w toku całego postępowania sądowego skarżący znał treść zeznań świadka incognito i miał możliwość przedstawienia dowodów je podważających. Try-bunał zaznacza przy tym, że dowód z zeznań świadka incognito stanowi tylko jeden ze skład-ników całego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, który – zgodnie z art. 7 kpk – podlega swobodnej ocenie sądu, i że dopuszczenie dowodu z zeznań takiego świadka nie wyłącza możliwości przeprowadzenia dowodów przeciwnych. Ponadto Trybunał przypomina, że dowody z zeznań świadka incognito są dowodami wnioskowanym i przeprowadzanymi przez oskarżyciela publicznego, który w kształtowaniu taktyki i strategii dowodowej zachowuje pełną autonomiczność. Oznacza to, że tylko on de-cyduje o przydatności i wartości zgłaszanych przez siebie dowodów. Trybunał przy tym raz jeszcze podkreśla, że tajemnicą objęte są jedynie dane osobowe, które nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie, a potrzeba ich utajnienia wynika z zagrożenia, jakie ich ujawnienie stwarzałoby dla określonych wartości. Nie można także zapominać, że ani oskarżony, ani jego obrońca nie znają przyczyn, jakie legły u podstaw wydania postanowienia o zachowaniu w tajemnicy tożsamości świadka incognito. W każdym jednak przypadku chodzi o stan zagrożenia dla życia, zdrowia albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osób dla niego najbliższych, wynikający ze składania zeznań w toku postępowania. Biorąc pod uwagę fakt, że świadek ten jest świadkiem oskarżenia, stan zagrożenia wynika ze składania zeznań niekorzystnych dla oskarżonego. Po-stępowanie w sprawie jego anonimizacji – zgodnie z art. 184 § 1 kpk – toczy się bowiem bez udziału stron i informacje o nim objęte są klauzulą tajności „tajne” lub „ściśle tajne” jako in-formacje niejawne. Wynika to ze specyfiki instytucji tzw. świadka incognito, która została tak skonstruowana, by zapewnić ochronę szczególnie zagrożonych świadków. Oznacza to, że oskarżony ani jego obrońca nie mogą wziąć udziału w takim postępowaniu, a zatem nie mają możliwości poznania, po pierwsze, tożsamości świadka, którego dotyczy postanowienie o anonimizacji, oraz, po drugie, podstaw wydania takiego orzeczenia. W konsekwencji każdo-razowy wniosek oskarżonego o uchylenie postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okolicz-ności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka miałby charakter abstrakcyjny. A tak jest z tego względu, że nie może on bowiem stwierdzić, czy zaistniały ściśle określone prze-słanki uchylenia postanowienia o anonimizacji, tj. czy w czasie wydania takiego postanowie-nia nie istniała uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mie-nia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej lub czy świadek świa-domie nie składał fałszywego zeznania. Trybunał Konstytucyjny zwraca również uwagę na to, że oskarżony w toku całego po-stępowania może składać wnioski do prokuratora w trybie art. 9 § 2 kpk. Rozwiązanie to ma charakter gwarancyjny i umożliwia inicjowanie aktywności organów procesowych w sytuacji, gdy strona sama nie ma uprawnień do ich podejmowania. Właśnie z takim przypadkiem ma-my do czynienia na gruncie analizowanej skargi konstytucyjnej. Na podstawie art. 184 § 8 kpk prawo do złożenia wniosku o uchylenie anonimizacji świadka incognito mają tylko ten świadek oraz prokurator (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z czerwca 2005 r.). Nic jednak nie stoi na przeszkodzie aby oskarżony skorzystał z instytucji określonej w art. 9 § 2 kpk, tj. z możliwości wniesienia wniosku o dokonanie czynności procesowej, któ-ra organ może lub jest obowiązany podjąć z urzędu. W omawianym wypadku – na etapie po-stępowania przygotowawczego – byłby to wniosek o uchylenie postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka incognito, nato- OTK ZU B/2016 Ts 180/15 poz. 156 4 miast na etapie postępowania sądowego byłoby to wystąpienie do prokuratora z wnioskiem o złożenie przez niego do sądu wniosku o uchylenie tego postanowienia. Ponadto Trybunał Konstytucyjny po raz kolejny przypomina, że, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, art. 2 ani art. 32 ust. 1 Konstytucji nie mogą stanowić samo-dzielnych wzorców kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej (zob. np. postanowienia TK z 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225 i 20 lutego 2008 r., SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22 oraz wyrok TK z 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2). W świetle tych orzeczeń art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji mogą być powoływane jako wzorce kontroli w postępowaniu skar-gowym tylko wówczas, gdy zostaną odniesione do treści innych norm konstytucyjnych chro-niących poszczególne wolności i prawa naruszone kwestionowaną w skardze konstytucyjnej regulacją (zob. np. postanowienie TK z 3 marca 2002 r., Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i tam cytowane orzecznictwo). W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 w zw. z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. – odmówił nadania skardze konstytu-cyjnej dalszego biegu.