Ts 203/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 13 marca 2017 r. Pozycja 51 POSTANOWIENIE z dnia 16 listopada 2016 r. Sygn. akt Ts 203/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Rymar, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.K.W. w sprawie zgodności: art. 3981 i art. 3942 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa-nia cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, a także z art. 175 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 29 września 2016 r. (data nadania) A.K.W. (dalej: skarżący) zarzucił, że art. 3981 i art. 3942 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U.2014.101, ze zm.; dalej: kpc) w zakresie, w jakim, „nie przewidują one możliwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych uiszczenia opłaty są-dowej od skargi kasacyjnej”, są niezgodne z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, a także z art. 175 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została złożona w Trybunale na podstawie następującej sprawy. Skarżący wystąpił z powództwem o ustalenie nieważności umowy zawartej w 2007 r. oraz uznanie jej za bezskuteczną. Postępowanie w tej sprawie toczyło się przed Sądem Okręgo-wym w W. i Sądem Apelacyjnym w W. (dalej: Sąd Apelacyjny w W.). Z uwagi na nieko-rzystny dla skarżącego wyrok Sądu Apelacyjnego w W. z grudnia 2015 r. skarżący wniósł, za pośrednictwem tego sądu, skargę kasacyjną wraz z wnioskiem o zwolnienie go od opłaty są-dowej od tego środka prawnego w części ponad kwotę 14 000 zł, którą uiścił. Postanowie-niem z maja 2016 r. Sąd Apelacyjny w W. zwolnił skarżącego od opłaty od skargi kasacyjnej ponad kwotę 20 000 zł, w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Zdaniem sądu sytuacja finan-sowa skarżącego, a w szczególności posiadanie przez niego oszczędności w wysokości 20 000 zł, nie uzasadniała uwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w ca-łości. W dniu 18 maja 2016 r. skarżący uiścił opłatę w wysokości 1000 zł i wniósł zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z maja 2016 r. W czerwcu 2016 r. Sąd Apelacyj- OTK ZU B/2017 Ts 203/16 poz. 51 2 ny w W. wydał dwa postanowienia. W pierwszym odrzucił zażalenie skarżącego, stwierdziw-szy, że rozstrzygnięcie w przedmiocie częściowego zwolnienia go od opłaty od skargi kasa-cyjnej nie podlega zaskarżeniu. W drugim odrzucił skargę kasacyjną z powodu nieuiszczenia od niej należnej opłaty. Oba postanowienia Sądu Apelacyjnego w W., wskazane przez skarżą-cego jako orzeczenia ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostały mu doręczo-ne 30 czerwca 2016 r. Zakwestionowanym w skardze przepisom skarżący postawił zarzut pominięcia legi-slacyjnego. Jego zdaniem z powodu braku ustawowej możliwości zaskarżenia postanowienia w sprawie częściowego zwolnienia od opłaty sądowej od skargi kasacyjnej „zamknięta zosta-ła droga do skorzystania z przysługującego mu uprawnienia do sądu oraz postępowania dwu-instancyjnego w postaci odwołania od orzeczenia wydanego przez sąd II instancji działa-jąc[ego] jako sąd I instancji” (art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 78, i art. 176 ust. 1 Konstytucji). Skutkiem tego pominięcia legislacyjnego jest także „zamknięcie dostępu do wymiaru sprawiedliwości (…) w postaci rozpoznania przez Sąd Najwyższy skargi kasacyj-nej” (art. 175 ust. 1 Konstytucji). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 37 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybu-nale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstęp-nemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowia-da ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. 2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie o TK, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu nor-matywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. 3. Skarżący zakwestionował art. 3981 kpc w brzmieniu: „§ 1. Od wydanego przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie strona, Prokurator Gene-ralny, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka może wnieść skargę kasa-cyjną do Sądu Najwyższego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. § 2. Wniesienie skargi kasacyjnej przez stronę wyłącza – w zaskarżonym zakresie – wniesienie skargi kasa-cyjnej przez Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich lub Rzecznika Praw Dziecka”, a także art. 3942 § 1 kpc, który stanowi: „Na postanowienia sądu drugiej instancji, których przedmiotem są oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego, zwrot kosztów procesu, zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, skazanie świadka, biegłe-go, strony, jej pełnomocnika oraz osoby trzeciej na grzywnę, zarządzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania świadka, odmowa zwolnienia świadka i biegłego od grzywny i świadka od przymusowego sprowadzenia, przysługuje zażalenie do innego składu tego sądu, z wyjątkiem postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji”. 4. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji skarżący może wnieść skargę konstytucyjną, je-żeli jego „wolności lub prawa zostały naruszone”. Z tego względu art. 48 ust. 1 pkt 2 ustawy OTK ZU B/2017 Ts 203/16 poz. 51 3 o TK stanowi, że skarga poza wymaganiami dotyczącymi pisma procesowego powinna za-wierać wskazanie tych wolności i określenie sposobu ich naruszenia. 5. Istota zarzutów sformułowanych w skardze dotyczy braku ustawowej możliwości instancyjnej kontroli orzeczenia sądu II instancji („działającego jako sąd I instancji”) w spra-wie częściowego zwolnienia od opłaty sądowej od skargi kasacyjnej. Skutkiem tego pominię-cia legislacyjnego jest – jak stwierdził skarżący – naruszenie jego praw wyrażonych w art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 78, i art. 176 ust. 1 Konstytucji. 5.1. W związku z powyższym Trybunał zwraca uwagę na to, że w wyroku z 30 marca 2009 r., wydanym w sprawie SK 19/08, orzekł: „Sąd drugiej instancji, który orzeka po raz pierwszy w przedmiocie zwolnienia od kosztów postępowania, nie może zostać uznany za sąd pierwszej instancji. Sąd ten, wydając postanowienie w przedmiocie zwolnienia od kosztów postępowania, nie rozstrzyga odrębnej sprawy, ale podejmuje rozstrzygnięcie dotyczą-ce wniesionego środka zaskarżenia, rzutujące na możliwość jego merytorycznego rozpozna-nia. Konstytucyjna zasada dwuinstancyjności postępowania nie wymaga, aby rozstrzygnięcie wydane po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji w kwestii zwolnienia od kosztów postę-powania musiało podlegać dalszej kontroli instancyjnej. W tym zakresie stosuje się natomiast ogólny nakaz ukształtowania postępowania sądowego zgodnie z wymogami sprawiedliwości proceduralnej” (OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 29). Trybunał uznał także, że „konstytucyjne standardy sprawiedliwej procedury sądowej wymagają, aby strony i uczestnicy postępowania mogli wnosić środki zaskarżenia od postanowień w kwestii zwolnienia od kosztów postępo-wania wydawanych przez sąd pierwszej instancji. Konstytucyjne standardy sprawiedliwej procedury nie nakazują natomiast przyznania stronom i uczestnikom postępowania środków zaskarżenia od postanowień w kwestii zwolnienia od kosztów postępowania wydanych po raz pierwszy przez sąd drugiej instancji”. 5.2. Ponadto Trybunał zauważa, że – w myśl art. 380 w związku z art. 39821 kpc – przy składaniu do Sądu Najwyższego zażalenia na postanowienie sądu apelacyjnego o odrzu-ceniu skargi kasacyjnej, z którego – co wynika z dokumentów dołączonych do skargi – skar-żący nie skorzystał, możliwe jest dołączenie przez stronę wniosku o rozszerzenie kontroli na postanowienie o odmowie zwolnienia – w całości, jak i w części – od opłaty od skargi ka-sacyjnej (zob. np. postanowienia SN z 28 czerwca 2007 r., sprawa IV CZ 38/07, „Legalis” oraz 27 listopada 2013 r., sprawa akt V CZ 61/13, „Legalis”). Rozstrzygnięcia w sprawie opłaty od skargi kasacyjnej podlegają więc kontroli Sądu Najwyższego. 5.3. Mając powyższe na względzie Trybunał stwierdza, że skarżący nie uprawdopodobnił naruszenia swych praw wyrażonych w art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 78, i art. 176 ust. 1 Konstytucji. Wydanie merytorycznego orzeczenia jest wiec niedopuszczalne. 5.4. Jedynie na marginesie należy wskazać, że w sprawie SK 19/08 Trybunał zasuge-rował ustawodawcy rozważenie, czy wzgląd na konieczność zapewnienia możliwie najszer-szego dostępu do sądu nie przemawia za wprowadzeniem rozwiązań umożliwiających sądową kontrolę rozstrzygnięć w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych wydawanych przez sąd II instancji. Pomimo upływu ponad siedmiu lat od publikacji wyroku Trybunału w Dzien-niku Ustaw ustawodawca nie podjął jednak czynności zmierzających do zmiany stanu praw-nego w tym zakresie. OTK ZU B/2017 Ts 203/16 poz. 51 4 6. Skarżący podniósł, że w wyniku pominięcia legislacyjnego zostało naruszone – wy-rażone w art. 175 ust. 1 Konstytucji – prawo „do dostępu do wymiaru sprawiedliwości” pole-gające na rozpoznaniu skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy. 6.1. W odniesieniu do powyższego zarzutu Trybunał zwraca uwagę na to, że art. 175 ust. 1 Konstytucji formułuje zasadę sądowego wymiaru sprawiedliwości i określa ogólnie strukturę sądownictwa. Nie jest on jednak dla skarżącego źródłem wolności lub praw, o któ-rych mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Ponadto, jak Trybunał wielokrotnie wskazywał w swoich orzeczeniach, prawo do rozpoznania przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej w postępowaniu cywilnym nie jest prawem gwarantowanym konstytucyjnie (zob. wyroki TK z: 10 lipca 2000 r., sprawa SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 143; 6 października 2004 r., sprawa SK 23/02, OTK ZU nr 9/A/2004, poz. 89; 31 marca 2005 r., sprawa SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29). 6.2. W tym zakresie skarżący nie wskazał konstytucyjnych praw, a w konsekwencji nie określił sposobu ich naruszenia. Wniesiona skarga nie spełnia podstawowego warunku wskazanego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, wydanie orzeczenia jest więc niedopuszczalne. Wskazane okoliczności są – zgodnie z art. 40 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 50 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie.