Ts 205/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 4 sierpnia 2017 r. Pozycja 149 POSTANOWIENIE z dnia 24 maja 2017 r. Sygn. akt Ts 205/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej S.B. w sprawie zgodności: 1) art. 381 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.), 2) art. 3982 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy-wilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) z: art. 78 i z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 27 września 2016 r. (data nadania) S.B. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji: po pierwsze, art. 381 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę-powania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim przepis ten „[daje] możliwość rozpoznania określonego stanu fatycznego i dowodowego po raz pierwszy przez sąd II instancji bez możliwości (lub z bardzo ograniczoną możliwością) złożenia skargi kasacyjnej, nawet w sytuacji, gdy sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, poprzez wyeliminowanie z jej stanu faktycznego i prawnego istotnych elementów, mających wpływ na wynik postępowania”; po drugie, art. 3982 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim przepis ten uniemożliwia złożenie ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia skargi kasacyjnej od orzeczenia sądu drugiej instancji, które zostało wydane w oparciu o stan faktyczny „(…) po raz pierwszy ustalony w toku postępowania tego sądu (…)”. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skar-żący wraz z innymi osobami zaadaptował na cele mieszkalne pomieszczenia strychu w bu-dynku należącym do Gminy Miejskiej K. Gmina, uznawszy, że skarżący zamieszkuje nowe pomieszczenia bez tytułu prawnego, wystąpiła z powództwem o zasądzenie stosownego od-szkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu począwszy od 1 stycznia 2008 r. Sąd Rejonowy w K. (dalej: Sąd Rejonowy) wyrokiem z grudnia 2015 r. zasądził od skarżącego solidarnie z pozostałymi pozwanymi stosowne kwoty comiesięcznego odszkodo- OTK ZU B/2017 Ts 205/16 poz. 149 2 wania za bezumowne korzystanie z zaadaptowanej części lokalu począwszy od 2 lutego 2010 r. W pozostałym zakresie oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach postępowania. Sąd ustalił, że roszczenie powódki zasługiwało na uwzględnienie w części, w której domagała się ona zapłaty za bezumowne korzystanie z lokalu za okres od 12 stycznia 2010 r. do paździer-nika 2011 r. Jak wskazał, początkiem okresu, w którym pozwani mogli rozpocząć użytkowa-nie lokalu był dzień odebrania przez nich zaświadczenia z właściwego organu nadzoru bu-dowlanego o niezgłoszeniu sprzeciwu do zawiadomienia o zakończeniu prac adaptacyjnych. Zdaniem Sądu od tego momentu możliwe było rozpoczęcie użytkowania lokalu i w konse-kwencji naliczanie odszkodowania za bezumowne korzystanie z niego. Sąd Okręgowy w K. (dalej: Sąd Okręgowy) wyrokiem z czerwca 2016 r. na skutek apelacji powoda i pozwanych zmienił zaskarżony wyrok, zasądzając od pozwanych na rzecz powódki kwotę 9258,83 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi: od kwoty 8062,52 zł od 1 listopada 2011 r. do dnia zapłaty, zaś od kwoty 1196,31 zł od dnia 25 kwiet-nia 2012 r. do dnia zapłaty, a w pozostałej części oddalił apelację powódki. Sąd zastrzegł, że zapłata powyższych kwot w całości lub części przez jednego z pozwanych zwalnia pozosta-łych pozwanych w całości lub w odpowiedniej części. Sąd Okręgowy zmienił także orzecze-nie w części dotyczącej kosztów postępowania w pierwszej instancji, oddalił apelację pozwa-nych i orzekł co do kosztów postępowania odwoławczego. Sąd Okręgowy ustalił, że Sąd Rejonowy pominął fakt zawarcia przez strony 4 wrze-śnia 1991 r. umowy wstępnej dotyczącej adaptacji strychu na mieszkanie. Sąd Okręgowy, oceniając znaczenie i cechy umowy uznał, że należało ją zakwalifikować jako umowę uży-czenia bądź umowę zbliżoną do umowy użyczenia i przyjął, że dawała ona pozwanym uprawnienie do bezpłatnego korzystania z powierzchni strychowej. W ocenie sądu protokół odbioru części zaadaptowanego lokalu sporządzony w 2002 r. potwierdzał rozpoczęcie jego użytkowania. Zdaniem Sądu przez wzgląd na zawarcie przez strony umowy wstępnej pozwa-nych należało traktować jako lokatorów w rozumieniu ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1610, ze zm.; dalej: ustawa o ochronie praw lokatorów). W konse-kwencji dokonanych ustaleń Sąd uznał, że roszczenie powódki w związku z podniesionym przez pozwanego zarzutem przedawnienia jest zasadne w części i zasądził odszkodowanie za bezumowne korzystanie z nieruchomości, o którym mowa w art. 18 ust. 1 i 2 ustawy o ochro-nie praw lokatorów, od 1 kwietnia 2009 r. do 31 października 2011 r. Wyrok Sądu Okręgowego został doręczony skarżącemu 27 czerwca 2016 r. W ocenie skarżącego zaskarżone art. 381 k.p.c. i art. 3982 § 1 k.p.c. są niezgodne z art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji. Jego zdaniem zakwestionowane przepisy kształtują sytuację, w której sąd drugiej instancji może dokonać własnych ustaleń stanu faktycznego sprawy, odmiennych od ustaleń sądu pierwszej instancji oraz w oparciu o nowe dowody. Jed-nocześnie – jak podkreśla – ze względu na ograniczone prawo do wystąpienia ze skargą kasa-cyjną strona pozbawiona jest możliwości powtórnej oceny stanu faktycznego. Skarżący pod-nosi, że sąd drugiej instancji, który dokonuje własnych nowych ustaleń podstawy faktycznej orzeczenia, działa de facto jako sąd pierwszej instancji. Zaskarżone przepisy w przekonaniu skarżącego godzą tym samym w prawo do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej in-stancji (art. 78 Konstytucji) oraz w zasadę dwuinstancyjności postępowania. Skarżący wska-zuje, że „(…) prawidłowym rozwiązaniem ustawodawczym winna być konstrukcja, która umożliwia wniesienie skargi kasacyjnej bez względu na wartość przedmiotu zaskarżenia, w przypadku gdy stan faktyczny i prawny został ustalony (przynajmniej w istotnym zakresie) przez sąd II instancji”. OTK ZU B/2017 Ts 205/16 poz. 149 3 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Try-bunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane skargą skarżącej nie zostało zakończone do 3 stycznia 2017 r., tj. dnia wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK), to zarówno wstępne, jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy ustawy o TK. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo-stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, zakwestionować zgodność z Konstytucją przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji. Zasady, na jakich dopuszczalne jest korzystanie z tego środka ochrony wolności i praw, precyzuje ustawa o TK. W świetle unormowań kon-stytucyjnych i ustawowych nie ulega wątpliwości, że przesłanką rozpoznania skargi konstytu-cyjnej nie może być wskazanie dowolnego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ale tylko takiego, który w konkretnej sprawie stanowił podstawę ostatecznego rozstrzygnię-cia, a zarazem doprowadził do naruszenia wskazanych w skardze konstytucyjnych wolności lub praw. W związku z tym obowiązkiem skarżącego jest dołączenie do skargi konstytucyjnej orzeczenia, które wykazuje powyższą złożoną kwalifikację, tzn. zostało wydane na podstawie przepisów stanowiących przedmiot wniesionej skargi i prowadzi do niedozwolonej ingerencji w sferę konstytucyjnie chronionych praw podmiotowych. Niespełnienie tego wymogu skutku-je odmową nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 w zw. z art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK. Trybunał stwierdza, że zakwestionowane art. 381 k.p.c. oraz art. 3982 § 1 k.p.c. nie stanowiły podstawy prawnej wyroku Sądu Okręgowego z 3 czerwca 2016 r., wskazanego przez skarżącego jako ostateczne orzeczenie w sprawie, w związku z którą wniósł skargę konstytucyjną. Skarżący zakwestionował art. 381 k.p.c., zgodnie z którym sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Zaskarżona nor-ma pozostawia kwestię dopuszczenia nowych dowodów uznaniu sądu drugiej instancji, które jest jednak ograniczone możliwością wykazania przez stronę potrzeby ich późniejszego zgło-szenia. Trybunał zaznacza przy tym, że przyjmuje się, iż przez nowe fakty i dowody należy rozumieć te, które nie były stronie znane do chwili wydania wyroku przez sąd pierwszej in-stancji, lub te, które powstały już po wydaniu wyroku. Można powoływać również fakty i dowody, które wprawdzie były znane stronie przed wydaniem wyroku przez sąd pierwszej instancji, lecz ich powołanie przez stronę nie było konieczne (zob. A. Zieliński, [w:] A. Zie-liński, K. Flaga-Gieruszyńska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Warszawa 2017). Skarżący twierdzi, że nowym faktem lub dowodem, który doprowadził do ustalenia odmiennego stanu faktycznego przez sąd drugiej instancji była umowa zawarta między stro-nami 4 września 1991 r. Tymczasem, jak wyraźnie wynika z treści skargi konstytucyjnej (s. 2) oraz orzeczeń wydanych w sprawie skarżącego, wniosek o przeprowadzenie tego do-wodu był złożony w toku postępowania w pierwszej instancji. Istnienie tej umowy nie może być zatem uznane za nowy fakt, który pojawił się dopiero w toku postępowania apelacyjnego. Co istotne, Trybunał zwraca uwagę na to, że Sąd Okręgowy nie pominął tego dowodu i doko- OTK ZU B/2017 Ts 205/16 poz. 149 4 nał jego oceny. Biorąc powyższe pod rozwagę, Trybunał stwierdza, że nie ma zatem związku między treścią zaskarżonej normy a sprawą skarżącego. Tym samym art. 381 k.p.c. nie ukształtował sytuacji prawnej skarżącego w zakresie podniesionych przez niego zarzutów. Ustalenie zaistnienia tej okoliczności uniemożliwia wszczęcie etapu merytorycznej kontroli skargi. Podstawy prawnej ostatecznego orzeczenia w sprawie, w związku z którą skarżący wniósł skargę konstytucyjną, nie stanowił także art. 3982 § 1 k.p.c., zgodnie z którym: „skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmio-tu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, a w sprawach z zakresu prawa pra-cy i ubezpieczeń społecznych – niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Jednakże w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Niezależnie od wartości przedmiotu za-skarżenia skarga kasacyjna przysługuje także w sprawach o odszkodowanie z tytułu wyrzą-dzenia szkody przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem”. Trybunał stwierdza, że orzeczenie, z którym skarżący wiąże naruszenie swoich konstytucyjnych wolno-ści i praw, nie rozstrzygało o jego prawie do wniesienia skargi kasacyjnej. Ostatecznym orze-czeniem wskazanym przez skarżącego jest wyrok Sądu Okręgowego jako sądu drugiej instan-cji. Skoro art. 3982 § 1 k.p.c. nie stanowił podstawy prawnej ostatecznego orzeczenia, to jego merytoryczna kontrola jest niedopuszczalna. Odnosząc się do zarzutów dotyczących art. 3982 § 1 k.p.c., Trybunał przypomina tak-że, że o ile co do zasady wymóg wyczerpania drogi prawnej, o którym mowa w art. 77 ust. 1 ustawy o TK, obliguje skarżącego jedynie do wyczerpania zwykłych środków zaskarżenia (zob. np. postanowienia TK z: 25 stycznia 2008 r., sygn. Ts 58/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 107 oraz 14 grudnia 2009 r., sygn. Ts 97/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 16), o tyle w wypadku kwestionowania zgodności z ustawą zasadniczą przepisów wyłączających możli-wość zaskarżenia danego rozstrzygnięcia sądu lub innego organu konieczne jest uzyskanie orzeczenia o odrzuceniu środka odwoławczego niedopuszczalnego z mocy prawa. Dopiero z takim rozstrzygnięciem można bowiem wiązać naruszenie prawa do zaskarżenia orzeczenia (zob. np. postanowienia TK z: 15 grudnia 2009 r., sygn. Ts 173/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 25; 6 lipca 2011 r., sygn. Ts 154/10, OTK ZU nr 4/B/2011, poz. 318; 12 czerwca 2013 r., sygn. Ts 186/12, OTK ZU nr 3/B/2013, poz. 270). Skarżący nie dysponuje orzeczeniem, które dotyczy podnoszonego przez niego zarzutu dotyczącego prawa do wniesienia skargi kasacyj-nej w sytuacji, gdy sąd apelacyjny dokonał odmiennej oceny stanu faktycznego sprawy. Usta-lenie powyższej okoliczności potwierdza konieczność odmowy wszczęcia merytorycznej kon-troli art. 3982 § 1 k.p.c. Niezależnie od powyższych samoistnych podstaw odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu, Trybunał uznaje, że zarzuty w niej przedstawione cechuje oczywista bezzasadność. Zarzuty skarżącego opierają się na założeniu, że w sytuacji, w której sąd drugiej in-stancji dokonał odmiennej niż sąd pierwszej instancji oceny stanu faktycznego, to jego orze-czenie staje się orzeczeniem pierwszoinstancyjnym, które powinno podlegać kontroli. Skarżą-cy utrzymuje przy tym, że stronie powinno przysługiwać wówczas nieograniczone prawo do wystąpienia ze skargą kasacyjną. Istota tak sformułowanych zarzutów związana jest zatem z domniemanym zamknięciem możliwości zakwestionowania rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji, w sytuacji, w której sąd ten dokonał odmiennych ustaleń faktycznych i na nich oparł swe rozstrzygnięcie. Mając na uwadze istotę zarzutów przedstawionych w skardze, Trybunał przypomina wielokrotnie cytowany w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wyrok z 11 marca 2003 r. (sygn. SK 8/02, OTK ZU nr 3/A/2003, poz. 20), w którym stwierdził: „nie sposób OTK ZU B/2017 Ts 205/16 poz. 149 5 uznać, że orzeczenie sądu odwoławczego oparte na ustaleniach odmiennych od ustaleń sądu niższej instancji staje się z tego powodu orzeczeniem pierwszoinstancyjnym, od którego nie przysługuje środek odwoławczy. Jeśli sąd odwoławczy, kontrolując orzeczenie sądu niższej instancji i oceniając materiał dowodowy zebrany w postępowaniu, poprawia dostrzeżone błę-dy, to z istoty rzeczy zawsze wydaje orzeczenie jako sąd II instancji. Przyjęcie założenia, iż sąd apelacyjny staje się – choćby w ograniczonym zakresie – sądem pierwszej instancji, skut-kowałoby swego rodzaju trójinstancyjnością postępowania, bowiem od jego orzeczenia przy-sługiwać by musiał jakiś środek zaskarżenia – swoista apelacja od wyroku apelacyjnego”. Trybunał podkreśla nadto, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie konstytucyjnym stanowiskiem, treścią zasady dwuinstancyjności postępowania jest takie zorganizowanie pro-cedury sądowej, by rozstrzygnięcie podejmowane przez sąd w pierwszej instancji mogło pod-legać kontroli w postępowaniu przed sądem drugiej instancji (zob. komentarz do art. 176, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, pod red. L. Garlickiego, tom IV, s. 4, War-szawa 2005, a także m.in. postanowienia TK z: 21 września 2010 r., sygn. Ts 68/10, OTK ZU nr 3/B/2011, poz. 240 oraz 19 lipca 2016 r., sygn. Ts 302/15, OTK ZU nr B/2016, poz. 460). Dwuinstancyjność oznacza więc postulat dwukrotnej oceny stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz kontroli prawidłowości stanowiska zajętego przez sąd pierwszej instancji. Nie oznacza zaś konieczności dwukrotnego badania każdego ustalenia dokonanego przez sąd w trakcie postępowania, w szczególności ustaleń podjętych przez sąd odwoławczy. Orzekanie w drugiej instancji przede wszystkim ma na celu kontrolę prawidłowości pierwszoinstancyj-nego rozstrzygnięcia (zob. postanowienie TK z 9 listopada 2010 r., sygn. Ts 49/10, OTK ZU nr 1/B/2011, poz. 90). Dwuinstancyjność pozwala także na zmianę orzeczenia sądu pierwszej instancji i rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty, a w tym również na zmianę ustaleń sądu pierwszej instancji. Trybunał podkreśla, że ustalenia sądu drugiej instancji mogą być także sprzeczne z ustaleniami leżącymi u podstaw zaskarżonego wyroku. Przyjęty przez ustawo-dawcę w postępowaniu cywilnym model apelacji pełnej polega bowiem na tym, że sąd dru-giej instancji rozpatruje sprawę ponownie, czyli – w sposób w zasadzie nieograniczony jesz-cze raz bada sprawę i czyni własne ustalenia faktyczne (zob. postanowienie TK z 26 maja 2011 r., sygn. Ts 68/10, OTK ZU nr 3/B/2011, poz. 241). W świetle powyższych wyjaśnień oraz biorąc pod rozwagę stan faktyczny sprawy, nie ulega wątpliwości to, że orzeczenie Sądu Okręgowego jest w niniejszej sprawie orzeczeniem zapadłym w drugiej instancji. Tym samym należy również uznać, że ani art. 78, ani art. 176 ust. 1 Konstytucji nie mogą mieć zastosowania do oceny zaskarżonych przepisów, bowiem – jako wzorce kontroli – nie zostały prawidłowo (adekwatnie) dobrane. Zarzuty skarżącego cechuje zatem oczywista bezzasadność i to również w sytuacji, gdy w sprawie nie przysługuje skarga kasacyjna, co zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 3 skutkuje odmową nadania analizowanej skardze dalszego biegu. Z tych przyczyn Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowie-nia.