Ts 207/21

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 1 października 2024 r. Pozycja 220 POSTANOWIENIE z dnia 19 stycznia 2023 r. Sygn. akt Ts 207/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.D. o zbadanie zgodności: art. 6 i art. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun-duszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270) „w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości uznania za okres składkowy albo nie skład-kowy czasu, w którym osoba pobierająca emeryturę otrzymywała wynagro-dzenie za sprawowanie opieki nad całkowicie ubezwłasnowolnionym lub taką osobą się opiekowała bez wynagrodzenia”, z art. 2, art. 24 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 19 lipca 2021 r. (data nadania) J.D. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego sta-nu faktycznego: 1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. (dalej: ZUS), po rozpatrzeniu wnio-sku skarżącego z 24 lipca 2019 r., decyzją z 17 października 2019 r. (znak: […]), na podsta-wie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-czeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270; dalej: ustawa emerytalna) odmówił wniosko-dawcy prawa do ponownego ustalenia wysokości emerytury. 2. Sąd Okręgowy w P. VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Sąd Okręgowy) wyrokiem z 16 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) oddalił odwołanie skarżącego od decyzji ZUS z 17 października 2019 r. W uzasadnieniu wyroku wyjaśnił, że wysokość emery-tury skarżącego, która została ustalona w oparciu o art. 53 ustawy emerytalnej, zależy od dwóch elementów: części stałej (socjalnej) świadczenia, tj. 24% kwoty bazowej oraz części indywidualnej, zależnej od lat okresów ubezpieczenia (składkowych i nieskładkowych) i wy- OTK ZU B/2024 Ts 207/21 poz. 220 2 sokości przychodów uzyskiwanych w przyjętym okresie ubezpieczenia (podstawa wymiaru). Okresy składkowe wymienione są w art. 6 ustawy emerytalnej, natomiast okresy nieskładko-we w art. 7 tej ustawy. Podkreślił, że „[k]atalogi okresów składkowych (art. 6) i nieskładko-wych (art. 7) są zamknięte. Oznacza to, że nie uwzględnia się w stażu ubezpieczeniowym innych okresów niż wymienione w tych przepisach, nawet jeżeli z mocy przepisów szczegól-nych są zaliczane do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze” (s. 4 uzasad-nienia wyroku). Wskazał, że „[o]dwołujący domagał się doliczenia okresu sprawowania opie-ki nad byłą żoną (…), dla której został ustanowiony opiekunem prawnym i otrzymywał z tego tytułu wynagrodzenie wypłacane ze środków Gminy Miasto P. (…) Od 18 maja 2011 r. ubez-pieczony pobiera emeryturę z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Brak jest podstaw do zaliczenia okresu sprawowania opieki, tj. okresu od 20 października 2016 r. do 30 kwietnia 2019 r. jako okresu nieskładkowego” (s. 5 i 6 uzasadnienia wyroku). 3. Skarżący wniósł apelację od powołanego wyżej orzeczenia, którą Sąd Apelacyjny w Ł. III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 26 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]) oddalił. 4. W skardze konstytucyjnej skarżący wskazał, że wnosi „skargę konstytucyjną na art. 6 i 7 ustawy o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych zarzucając, że są one niezgodne z art. 2, 24 i 32 Konstytucji RP” (s. 1 skargi). W uzasadnieniu skargi pod-niósł, że jego przypadek „nie jest uwzględniony w art. 6 i 7 ustawy o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych, co stanowi o dyskryminowaniu osób, które pobierając emeryturę otrzymywały wynagrodzenie za sprawowanie opieki nad całkowicie ubezwłasno-wolnionym lub taką osobą się opiekowały bez wynagrodzenia, a tym samym narusza podsta-wowe prawa obywatela zapisane w Konstytucji RP, a przede wszystkim zasadę równości obywatela wobec prawa, tj. art. 32 Konstytucji RP” (s. 2 skargi). 5. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 31 sierpnia 2021 r. (doręczo-nym pełnomocnikowi skarżącego 15 września 2021 r.), na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez doręczenie orzeczenia potwierdzającego wy-czerpanie drogi prawnej, tj. decyzji ZUS z 17 października 2019 r., wraz z czterema kopiami, odpisów lub poświadczonych za zgodność z oryginałem wszystkich załączników złożonych wraz ze skargą konstytucyjną; udokumentowanie dat doręczenia skarżącemu orzeczenia wskazanego jako ostateczne, tj. wyroku Sądu Apelacyjnego w Ł. z 26 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]) wraz z czterema kopiami oraz złożenia przez skarżącego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do wniesienia skargi konstytucyjnej wraz z czterema kopiami. W odpowiedzi na zarządzenie Prezesa Trybunału Konstytucyjnego skarżący przesłał, w załączeniu do pisma z 22 września 2021 r. (data nadania), wymagane dokumenty. 6. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 17 listopada 2021 r. (doręczo-nym pełnomocnikowi skarżącego 22 listopada 2021 r.) wezwał skarżącego, na podstawie art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK, do usunięcia, w przepisanym terminie, braków formalnych skargi konstytucyjnej przez doręczenie potwierdzonej za zgodność z oryginałem koperty, na której jako nadawcę podano Okręgową Radę Adwokacką w P. (koperta stanowiąca załącznik skargi konstytucyjnej nie została przesłana w ramach wykonywanego punktu 1 lit. b zarządzenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 31 sierpnia 2021 r.); przytoczenie – stosownie do art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK – brzmienia zaskarżonego w petitum skargi konstytucyjnej art. 6 i art. 7 ustawy emerytalnej wraz z podaniem Dziennika Ustaw, w którym powołane przepisy OTK ZU B/2024 Ts 207/21 poz. 220 3 zostały ogłoszone; wyjaśnienie, które konstytucyjne wolności lub prawa wynikające z art. 2, art. 24 i art. 32 Konstytucji i w jaki sposób zostały naruszone przez zaskarżone w skardze konstytucyjnej przepisy ustawy emerytalnej wraz z uzasadnieniem sformułowanego zarzutu niezgodności. Pismem z 29 listopada 2021 r. (data nadania) skarżący wykonał powyższe zarządze-nie. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał Konstytucyjny wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona określone przez prawo wymagania. 2. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolno-ści i praw, którego merytoryczne rozpoznanie uwarunkowane zostało spełnieniem przesłanek wynikających bezpośrednio z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w przepisach u.o.t.p.TK. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub pra-wa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Try-bunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu norma-tywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Sto-sownie do art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK skarżący musi wskazać, która konstytucyjna wolność lub prawo i w jaki sposób – jego zdaniem – zostały naruszone wskutek zastosowania kwe-stionowanego w skardze konstytucyjnej przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego. W świetle powyższych unormowań konstytucyjnych i ustawowych warunkiem koniecznym prawidłowego wniesienia skargi konstytucyjnej jest wskazanie przez skarżącego przepisu Konstytucji wyrażającego w swej treści wolności lub prawa o charakterze podmiotowym. Oznacza to, że samoistnym wzorcem kontroli w postępowaniu w sprawie skargi konstytucyj-nej mogą być tylko konstytucyjne przepisy wyrażające wolności lub prawa konstytucyjne, a zatem takie, które statuują prawa podmiotowe w Konstytucji (zob. postanowienie TK z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 19/19, OTK ZU A/2019, poz. 31). Przepisy, z których wyni-kają zasady konstytucyjne, tylko wyjątkowo mogą stanowić podstawę kontroli inicjowanej skargą konstytucyjną. Może to mieć miejsce wówczas, gdy skarżący z zasad tych wywodzi prawa lub wolności, które nie zostały ujęte w innym przepisie ustawy zasadniczej, bądź wów-czas, gdy przywołuje zasady ustrojowe w związku z przepisem statuującym prawa lub wolno-ści konstytucyjne celem wzmocnienia o dodatkowe argumenty zarzutu naruszenia tych ostat-nich (zob. wyrok TK z 13 maja 2014 r., sygn. SK 61/13, OTK ZU nr 5/A/2014, poz. 52). Ograniczenie wskazania wzorców kontroli jedynie do przepisów Konstytucji zawierających zasady ogólne, bez wskazania praw lub wolności przyjmujących normatywną postać praw podmiotowych skarżącego, nie wyczerpuje dyspozycji art. 79 ust. 1 Konstytucji (zob. posta-nowienie TK z 30 października 2019 r., sygn. Ts 109/18, OTK ZU B/2020, poz. 264). W petitum rozpoznawanej skargi konstytucyjnej skarżący wskazał art. 2, art. 24 i art. 32 Konstytucji jako samoistne wzorce kontroli. Wskazany w skardze art. 2 Konstytucji wyraża zasady ustrojowe, które nie stanowią podstawy konstytucyjnej wolności lub prawa podmiotowego, a co za tym idzie nie jest samo-istnym źródłem praw podmiotowych jednostki. Zgodnie z poglądem utrwalonym w orzecz-nictwie Trybunału Konstytucyjnego możliwość powoływania art. 2 Konstytucji jako wzorca kontroli w skardze konstytucyjnej ma charakter wyjątkowy i subsydiarny oraz pojawia się OTK ZU B/2024 Ts 207/21 poz. 220 4 jedynie w dwóch sytuacjach. Po pierwsze, gdy skarżący wywiedzie z art. 2 Konstytucji prawa lub wolności, które nie zostały wyraźnie wysłowione w treści innych przepisów konstytucyj-nych; wówczas przepis ten będzie samodzielnym wzorcem kontroli. Po drugie, jeżeli skarżą-cy odwoła się do jednej z zasad wyrażonych w art. 2 Konstytucji dla uzupełnienia i wzmoc-nienia argumentacji dotyczącej naruszenia praw i wolności statuowanych w innym przepisie konstytucyjnym; wówczas art. 2 Konstytucji będzie pełnić funkcję pomocniczego wzorca kontroli, występującego w powiązaniu z innym przepisem konstytucyjnym (zob. wyrok TK z 25 marca 2014 r., sygn. SK 25/13, OTK ZU nr 3/A/2014, poz. 33). Zgodnie z powyższym wywodzone z tego przepisu zasady, w tym zasada sprawiedliwości społecznej, nie mogą sta-nowić samodzielnej podstawy skargi konstytucyjnej. Zasady te nie mają bowiem charakteru konstytucyjnej wolności lub prawa podmiotowego, których naruszenie może być przedmio-tem skargi konstytucyjnej. Trybunał podkreśla, że zasady wynikające z art. 2 Konstytucji mo-gą być w postępowaniu skargowym jedynie pomocniczym wzorcem kontroli, pod warunkiem, że skarżący jednocześnie wskaże inną naruszoną normę konstytucyjną statuującą wolność lub prawo (zob. postanowienia TK z: 10 listopada 2009 r., sygn. SK 45/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 155, 5 września 2013 r., sygn. Ts 133/13, OTK ZU nr 6/B/2013, poz. 612). Skarżący w piśmie procesowym z 29 listopada 2021 r. przesłanym w odpowiedzi na wezwanie zawarte w zarządzeniu sędziego Trybunału Konstytucyjnego wskazał jedynie, że kwestionowany w skardze art. 6 i art. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren-tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270; dalej: ustawa emery-talna) są niezgodne z art. 24 Konstytucji oraz zasadą sprawiedliwości społecznej zawartą w art. 2 Konstytucji, ponieważ „uregulowanie sytuacji prawnej osób sprawujących opiekę bez wynagrodzenia (które nabyły prawo do emerytury) (…) nie gwarantuje właściwej ochrony pracy, która pomimo jej nieodpłatności nadal jest pracą i powinna być zaliczana do okresu składkowego (art. 24 Konstytucji). Wreszcie przepisy te, przez to, że w ogóle nie uznają za pracę sprawowania (po nabyciu prawa do emerytury) bez wynagrodzenia opieki nad inną osobą, a nawet nie zaliczają takiego okresu do okresu nieskładkowego powoduje, że są one niezgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji)” (s. 6 i 7 pisma proceso-wego). Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego wyrażonym w postanowieniu z 10 listopada 2009 r., sygn. SK 45/08 (OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 155) jeśli – jak w niniej-szej skardze – skarżący ogranicza się tylko do wskazania, że w jego ocenie doszło do naru-szenia zasady sprawiedliwości społecznej, brak jest podstaw do przyjęcia, iż zostało wskazane prawo, którego ochrony można dochodzić w trybie skargi konstytucyjnej. Wywodzona z art. 2 Konstytucji zasada sprawiedliwości społecznej, na którą powołuje się skarżący, nie może stanowić samoistnej podstawy skargi konstytucyjnej. Samodzielnym wzorcem kontroli w postępowaniu skargowym nie może być także art. 24 Konstytucji. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym przepis ten wyznacza kierunek polityki państwa w zakresie stosunków pra-cowniczych, „deklaruje ochronę pracy oraz traktuje o obowiązku nadzoru państwa nad wa-runkami wykonywania pracy, ale treść [tego przepisu] sama przez się nie formułuje jeszcze praw i wolności konstytucyjnych” (zob. postanowienie TK z 17 stycznia 2011 r., sygn. Ts 225/10, OTK ZU nr 3/B/2011, poz. 260). Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem Trybunału, art. 32 Konstytucji nie statuuje żadnej konkretnej wolności czy prawa. Wynikające z tego przepisu Konstytucji zasada równości oraz zakaz dyskryminacji stanowią samodzielnie jedynie zasady ogólne, mające charakter niejako prawa „drugiego stopnia”, tzn. przysługującego w związku z konkretnymi normami prawnymi, a nie w oderwaniu od nich – „samoistnie”. Z zasad tych traktowanych samoistnie nie wynikają konstytucyjne prawa podmiotowe. Oznacza to, że wynikające z art. 32 Konstytucji zasada równości oraz zakaz dyskryminacji wyrażają zasady ogólne, OTK ZU B/2024 Ts 207/21 poz. 220 5 znajdujące zastosowanie tylko w związku z konkretnymi prawami lub wolnościami wyrażo-nymi w Konstytucji, ponieważ zasady te nie tworzą praw ani wolności „samoistnie”, tj. w oderwaniu od konstytucyjnie uregulowanych (zob. postanowienia TK z: 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225, 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2, 14 grudnia 2010 r., sygn. U 7/08, OTK ZU nr 10/A/2010, poz. 135, wyrok TK z 7 maja 2013 r., sygn. SK 11/11, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 40). W związku z powyższym art. 32 Konstytucji w postępowaniu skargowym może sta-nowić wzorzec kontroli tylko wtedy, gdy jest powołany wraz z innym przepisem, statuującym prawo lub wolność konstytucyjną (zob. postanowienie TK z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). W uzasadnieniu skargi oraz pisma procesowego złożo-nego w związku z zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego skarżący zarzucił nie-zgodność kwestionowanego art. 6 i art. 7 ustawy emerytalnej z zasadą równości wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz zakazem dyskryminacji, o którym mowa w art. 32 ust. 2 Konstytucji. W piśmie procesowym wskazał, że „uregulowanie sytuacji prawnej osób spra-wujących opiekę bez wynagrodzenia (które nabyły prawo do emerytury) jest sprzeczne z za-sadą równego traktowania obywateli (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) – inaczej traktowane są osoby, które nabyły prawo do emerytury, a inaczej osoby, które sprawują opiekę przed naby-ciem tego prawa, narusza zakaz dyskryminacji osób wykonujących taką samą pracę, w zakre-sie, w jakim nie pozwala na doliczenie czasu sprawowania opieki, po nabyciu prawa do eme-rytury, do okresów składkowych lub nieskładkowych (art. 32 ust. 2 Konstytucji RP)” (s. 6 pisma procesowego). W związku z tym w rozpatrywanej sprawie powyższy warunek nie zo-stał spełniony, ponieważ w petitum skargi konstytucyjnej oraz w jej uzasadnieniu, jak również w powołanym piśmie procesowym, art. 32 Konstytucji nie był przywoływany związkowo z innym przepisem Konstytucji wyrażającym wolność lub prawo o charakterze podmioto-wym. Skarżący nie powiązał zarzutu naruszenia art. 32 Konstytucji z konstytucyjnym pra-wem podmiotowym jednostki. 3. Trybunał stwierdza, że skarga konstytucyjna nie spełnia przesłanki wynikającej z art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, ponieważ skarżący nie wskazał naruszenia konstytucyjnego prawa podmiotowego. Okoliczność ta stanowi samo-dzielną podstawę odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w terminie 7 dni od dnia jego doręczenia.