Ts 217/21

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 28 czerwca 2022 r. Pozycja 123 POSTANOWIENIE z dnia 16 marca 2022 r. Sygn. akt Ts 217/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Piotrowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.K. o zbadanie zgodności: art. 3942 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje moż-liwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia strony od kosztów sądowych w zakresie opłaty od apelacji”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 77 ust. 2, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 6 sierpnia 2021 r. (data nadania), M.K. (dalej: skarżący) – reprezentowany przez pełnomocnika z wybo-ru – wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego: 1.1. Nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym z 30 listopada 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w P. nakazał skarżącemu zapłacenie na rzecz strony powodowej wska-zanych w nim kwot pieniężnych. Wyrokiem z 10 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) Sąd ten utrzymał w mocy rzeczony nakaz zapłaty. Od tego orzeczenia skarżący wniósł apelację. 1.2. Sąd Apelacyjny w R.: – wezwaniem z 17 marca 2020 r. (sygn. akt […]) wezwał skarżącego do usunięcia braku formalnego przez uiszczenie opłaty sądowej od tego środka prawnego; – postanowieniem z 1 lipca 2020 r. (sygn. akt […]), rozpoznawszy wniosek skarżące-go o zwolnienie go od opłaty sądowej od apelacji, zwolnił skarżącego w ½ części tejże opłaty (punkt 1 sentencji) oraz oddalił wniosek w pozostałej części (punkt 2 sentencji); – postanowieniem z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) odrzucił wniosek skarżącego o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia postanowienia z 1 lipca 2020 r. (punkt 1 sentencji) oraz odrzucił apelację (punkt 2 sentencji); OTK ZU B/2022 Ts 217/21 poz. 123 2 – postanowieniem z 30 kwietnia 2021 r. ([…]) odrzucił zażalenie skarżącego na punkt 1 postanowienia z 10 grudnia 2020 r. (punkt 1 sentencji) oraz oddalił zażalenie skarżącego na punkt 2 tego orzeczenia (punkt 2 sentencji). 2. Zdaniem skarżącego kwestionowana regulacja narusza: – prawo do sądu, wywodzone z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 77 ust. 2 Konstytucji; – prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, wywodzo-ne z art. 78 w związku z art. 45 ust. 1, art. 176 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji; – prawo do równego traktowania, wywodzone z art. 32 ust. 1 w związku z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji (s. 2 skargi konstytucyjnej). 3. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 23 września 2021 r. (którego odpis został doręczony pełnomocnikowi skarżącego 28 września 2021 r.) skarżący – na pod-stawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) – został wezwany do usunięcia braku formalnego skargi konstytucyjnej przez podanie, czy od wska-zanego w skardze konstytucyjnej ostatecznego orzeczenia został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia. W sporządzonym przez pełnomocnika i wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 28 września 2021 r. (data nadania) piśmie procesowym skarżący poinformował, że nie wnosił nadzwyczajnego środka zaskarżenia. 4. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 16 listopada 2021 r. (którego odpis został doręczony pełnomocnikowi skarżącego 25 listopada 2021 r.) skarżący – na pod-stawie art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK – został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi kon-stytucyjnej przez: 1) nadesłanie po pięć egzemplarzy kopii poświadczonych za zgodność z oryginałem: a) nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym Sądu Okręgowego w P. z 30 listopada 2018 r. (sygn. akt […]), b) wyroku Sądu Okręgowego w P. z 10 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) wraz z uza-sadnieniem, c) zarządzenia z 17 marca 2021 r. (sygn. akt […]) w przedmiocie wezwania do usu-nięcia braków formalnych apelacji przez uiszczenie opłaty sądowej od apelacji, d) postanowienia Sądu Apelacyjnego w R. z 1 lipca 2020 r. (sygn. akt […]); 2) udokumentowanie dat doręczenia pełnomocnikowi skarżącego odpisów orzeczeń, o których mowa w punkcie 1 lit. c i d. W sporządzonym przez pełnomocnika i wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 2 grudnia 2021 r. (data nadania) piśmie procesowym skarżący wykonał powyższe zarządze-nie. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. OTK ZU B/2022 Ts 217/21 poz. 123 3 2. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie uczyniono art. 3942 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.). Jako wzorce kontroli skarżący powołał art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 77 ust. 2, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z kolei jako ostateczne orzeczenie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK zostało wskazane postanowienie Sądu Apelacyjnego w R. z 30 kwietnia 2021 r. ([…]), w którym: – w punkcie 1 – odrzucono zażalenie skarżącego na punkt 1 postanowienia Sądu Ape-lacyjnego w R. z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) o odrzuceniu wniosku skarżącego o spo-rządzenie i doręczenie uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego w R. z 1 lipca 2020 r. (sygn. akt […]) o zwolnieniu skarżącego z opłaty od apelacji jedynie w ½ części; – w punkcie 2 – oddalono zażalenie skarżącego na punkt 2 postanowienia Sądu Ape-lacyjnego w R. z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) o odrzuceniu apelacji skarżącego od wy-roku Sądu Okręgowego w P. z 10 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]). 3. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej przysługuje każdemu, czyje konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone w wyniku wydania w jego sprawie ostatecznego rozstrzygnięcia, opartego na niezgodnym z Konstytucją przepisie ustawy lub innego aktu normatywnego. Przesłanki dopuszczalności rozpoznania zarzutów przedstawionych w skardze konstytucyjnej zostały doprecyzowane w art. 44, art. 53 i art. 77 u.o.t.p.TK. W myśl art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna może być wniesio-na po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu trzech miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Skarga – poza wymaganiami dotyczącymi pisma procesowego – powinna zawierać m.in. dokładne określenie przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na pod-stawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący do-maga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. Wyrok, decyzję lub inne rozstrzygnięcie wydane na podstawie zakwestionowanego aktu normatywnego załącza się do skargi (art. 53 ust. 2 u.o.t.p.TK). 3.1. Wyczerpanie drogi prawnej jest warunkiem koniecznym z punktu widzenia sub-sydiarności skargi konstytucyjnej. Tradycyjnie rozumiane jest ono w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jako skorzystanie przez skarżącego z przysługujących zwyczajnych środ-ków odwoławczych. Innymi słowy, skarżący musi w toku instancji wykorzystać dostępne mu zwykłe środki prawne, zapobiegające uzyskaniu przez orzeczenie waloru prawomocności. Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z 17 grudnia 2009 r., sygn. Ts 68/08 (OTK ZU nr 6/B/2009, poz. 449) „oznacza to, z jednej strony, że skarga konstytucyjna jest niedopuszczalna, jeżeli orzeczenie stało się prawomocne wskutek zaniechania wniesienia zwykłego środka zaskarżenia lub nie został on rozpoznany z przyczyn formalnych leżących po stronie skarżącego; z drugiej zaś – że prawo wniesienia skargi konstytucyjnej powstaje z chwilą doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku lub postanowienia, nawet jeżeli – w danych okolicznościach – możliwe byłoby jego wzruszenie przy pomocy środków nadzwy-czajnych: skargi kasacyjnej czy skargi o wznowienie postępowania”. Uprawomocnienie nada-je rozstrzygnięciu walor ostateczności w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Należy przy tym przypomnieć, że wystąpienie ze środkami o charakterze nadzwyczaj-nym nie zawiesza biegu terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej. Podjęcie dalszych kro-ków zmierzających do wzruszenia prawomocnego orzeczenia, także wówczas, gdy towarzy-szy im wydanie w sprawie dalszych rozstrzygnięć, nie mieści się w zakresie pojęcia „wyczer- OTK ZU B/2022 Ts 217/21 poz. 123 4 panie drogi prawnej”. Stanowisko to Trybunał prezentuje konsekwentnie, bez względu na to, w jakim postępowaniu (cywilnym, sądowoadministracyjnym, czy karnym) zapadło konkretne rozstrzygnięcie (por. m.in. postanowienia TK z: 7 lutego 2006 r., sygn. Ts 63/05, OTK ZU nr 1/B/2006, poz. 36; 25 lipca 2006 r., sygn. Ts 143/06, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 55; 16 maja 2007 r., sygn. Ts 105/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 123; 16 maja 2007 r., sygn. Ts 99/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 119; 16 maja 2007 r., sygn. Ts 144/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 130; 4 października 2007 r., sygn. Ts 47/07, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 67; 27 listopada 2007 r., sygn. Ts 107/07, OTK ZU nr 1/B/2008, poz. 39; 8 stycznia 2008 r., sygn. Ts 162/06, OTK ZU nr 1/B/2008, poz. 16 oraz 19 stycznia 2011 r., sygn. Ts 268/10, OTK ZU nr 3/B/2011, poz. 266; zob. także: Z. Czeszejko-Sochacki, L. Garlicki, J. Trzciński, Komen-tarz do ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, Warszawa 1999, s. 165). Skarżący powinien zatem wskazać prawomocne rozstrzygnięcie, które zostało wydane w oparciu o zaskarżony akt normatywny. Tylko regulacja prawna, będąca podstawą ostatecz-nego orzeczenia odnoszącego się do praw lub wolności skarżącego, może być przedmiotem skargi, która – w przeciwnym wypadku – nabrałaby charakteru actio popularis (por. m.in. postanowienia TK z: 10 marca 2010 r., sygn. Ts 221/08, OTK ZU nr 3/B/2010, poz. 171; 14 czerwca 2010 r., sygn. Ts 123/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 442; 27 lipca 2010 r., sygn. Ts 115/09, OTK ZU nr 1/B/2011, poz. 39 oraz 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 15). Wskazanie takiego przepisu nie jest bowiem czysto „techniczną czyn-nością”. Jak zauważył Trybunał w postanowieniu z 14 maja 2003 r., sygn. Ts 56/02 (OTK ZU nr 2/B/2003, poz. 91): „nie chodzi (…) o wskazanie jakiegokolwiek – podjętego w toku po-stępowania – orzeczenia sądu, ale takiego, które nadać mogło ostateczny charakter meryto-rycznemu rozstrzygnięciu o konstytucyjnych prawach lub wolnościach skarżącego, wydane-mu na podstawie zakwestionowanych w skardze przepisów”. Innymi słowy, chodzi o władcze rozstrzygnięcie, które ostatecznie – i choćby pośrednio – określa sytuację prawną skarżącego i ma znaczenie dla realizacji jego uprawnień. Modyfikację położenia prawnego jednostki Trybunał Konstytucyjny tradycyjnie ujmuje w kategoriach „pogorszenia” (por. m.in. posta-nowienia TK z: 17 grudnia 1997 r., sygn. Ts 22/97, OTK ZU nr 1/1998, poz. 10; 12 sierpnia 1998 r., sygn. Ts 62/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 71; 13 października 1998 r., sygn. Ts 117/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 43; 4 grudnia 2000 r., sygn. SK 10/99, OTK ZU nr 8/2000, poz. 300; 7 sierpnia 2001 r., sygn. Ts 68/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 296; 26 maja 2008 r., sygn. SK 8/08, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 72). 3.2. W kontekście powyższych uwag analiza stanu faktycznego niniejszej sprawy wskazuje, że skarżąca nie uzyskała ostatecznego orzeczenia wydanego na podstawie kwestio-nowanego przepisu k.p.c. Zaniechanie to wyklucza możliwość merytorycznego rozpoznania niniejszej skargi konstytucyjnej. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Trybunału Konstytu-cyjnego dla zbadania zgodności z Konstytucją przepisów zamykających drogę sądową bądź wykluczających dopuszczalność wniesienia do sądu określonego środka prawnego konieczne jest uprzednie uzyskanie orzeczenia w przedmiocie odrzucenia niedopuszczalnego z mocy prawa środka. Dopiero dysponując takim orzeczeniem, skarżący mógłby dochodzić stwier-dzenia naruszenia prawa do sądu (por. w szczególności postanowienia TK z: 15 grudnia 2009 r., sygn. Ts 173/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 25; 19 marca 2010 r. sygn. Ts 157/09, OTK ZU nr 4/B/2010, poz. 290; 21 czerwca 2010 r., sygn. Ts 243/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 454; 6 lipca 2011 r., sygn. Ts 154/10, OTK ZU nr 4/B/2011, poz. 318; 2 lutego 2016 r., sygn. Ts 184/15, OTK ZU B/2016, poz. 159 oraz 5 kwietnia 2017 r., sygn. Ts 222/16, OTK ZU B/2017, poz. 81, a także postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35; z najnowszego orzecznictwa zob. m.in. postano-wienia TK z: 5 kwietnia 2017 r., sygn. Ts 222/16, OTK ZU B/2017, poz. 81; 21 czerwca 2017 r., sygn. Ts 148/16, OTK ZU B/2017, poz. 271; 20 marca 2018 r., sygn. Ts 216/17, OTK ZU B/2022 Ts 217/21 poz. 123 5 OTK ZU B/2018, poz. 109; 8 kwietnia 2019 r., sygn. Ts 147/17, OTK ZU B/2019, poz. 136; 23 lipca 2019 r., sygn. Ts 74/19, OTK ZU B/2020, poz. 17; 16 września 2019 r., sygn. Ts 93/19, OTK ZU B/2020, poz. 22; 15 stycznia 2020 r., sygn. Ts 90/18, OTK ZU B/2020, poz. 261; 19 stycznia 2021 r., sygn. SK 47/19, OTK ZU A/2021, poz. 9; 12 maja 2021 r., sygn. SK 114/20, OTK ZU A/2021, poz. 26; 12 maja 2021 r., sygn. SK 115/20, OTK ZU A/2021, poz. 27 oraz 12 maja 2021 r., sygn. SK 116/20, OTK ZU A/2021, poz. 28). Dla merytorycznej oceny zarzutów skarżącego konieczne było zatem wniesienie zaża-lenia na postanowienie Sądu Apelacyjnego w R. z 1 lipca 2020 r. (sygn. akt […]) o oddaleniu wniosku o zwolnienie od opłaty sądowej od apelacji w ½ części – w terminie tygodnia (argumentum ex art. 394 § 2 k.p.c.) od daty doręczenia tego orzeczenia, które miało miejsce 8 lipca 2020 r. Choć w analizowanym stanie faktycznym i prawnym nie budziło wątpliwości, że skarżącemu nie przysługiwało zażalenie, nie powinien był – mając w perspektywie postę-powanie przed Trybunałem Konstytucyjnym – zrezygnować z tego środka zaskarżenia. Tylko w ten sposób mógł bowiem doprowadzić do wydania, w oparciu o kwestionowaną regulację, postanowienia o odrzuceniu zażalenia, a tym samym do „ujawnienia” przedmiotu skargi kon-stytucyjnej (tak – w podobnej sprawie na gruncie procedury cywilnej – powołane postano-wienie TK z 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12; por. także – na gruncie procedury karnej – powołane postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 oraz powo-łane postanowienia TK z 12 maja 2021 r., sygn. SK 114/20, SK 115/20 i SK 116/20). Zachowanie skarżącego zasadniczo różniło się od opisanego wyżej modelowego modus procedendi. Na gruncie stanu faktycznego niniejszej sprawy Trybunał stwierdza, że kwestionowany w skardze art. 3942 § 11 k.p.c. nie był normatywną podstawą postanowienia Sądu Apelacyjnego w R. z 30 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]), z którym skarżący wiąże na-ruszenie jego konstytucyjnych praw i wolności. Przepis ten nie determinował treści tego roz-strzygnięcia. Nieuzyskanie przez skarżącego ostatecznego orzeczenia opartego na normie nieprzewidującej „procedury odwoławczej” odnośnie do postanowienia sądu drugiej instancji oddalającego w całości lub w części wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych sprawia, że analizowana skarga nie odpowiada wymaganiom określonym w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Uniemożliwia to jej merytoryczne rozpoznanie oraz przekłada się na odmowę nadania dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK. 4. Niezależnie od powyższego należy również zwrócić uwagę, że Trybunał Konstytu-cyjny – choć jest sądem prawa – przy ocenie skargi konstytucyjnej (będącej indywidualnym, konkretnym środkiem ochrony praw jednostki) i badaniu jej zasadności nie może pomijać żadnej okoliczności stanu prawnego i faktycznego (por. postanowienia TK z 22 lutego 2010 r. i 13 grudnia 2010 r., sygn. Ts 103/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 438 i 439 oraz 25 marca 2021 r., sygn. Ts 153/20, OTK ZU B/2021, poz. 181, a także wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16, OTK ZU A/2020, poz. 69). W aktualnym stanie prawnym istnieje możliwość kontroli postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie odmowy zwolnienia strony (uczestnika postępowania) od kosztów postępowania apelacyjnego na podstawie art. 380 w związku z art. 391 § 1 w związku z art. 397 § 3 (w związku z art. 13 § 2) k.p.c., tj. w ramach zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu apelacji od wyroku albo postanowienia w postępowaniu nie-procesowym (takie jest także stanowisko Sądu Najwyższego – zob. uchwałę z 18 lutego 2021 r., sygn. akt III CZP 14/20, „Monitor Prawniczy” nr 6/2021, s. 281). Innymi słowy, skarżący miał możliwość poddania postanowienia z 1 lipca 2020 r. weryfikacji. Oznacza to, że – mimo braku „klasycznej” ścieżki odwoławczej – decyzja procesowa o niezwolnieniu od kosztów sądowych w drugiej instancji nie jest wyłączona spod kontroli odnośnie do przesła-nek faktycznych i prawnych. Z tego też powodu zarzuty skargi należy także ocenić jako oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK. OTK ZU B/2022 Ts 217/21 poz. 123 6 Z tych wszystkich powodów należało postanowić jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.