Ts 22/18

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 23 kwietnia 2019 r. Pozycja 95 POSTANOWIENIE z dnia 20 lutego 2019 r. Sygn. akt Ts 22/18* Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej W.G. w sprawie zgodności: 1) art. 860 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93, ze zm.) w zakresie, w jakim przepis ten wyklucza zastosowanie instytucji spółki cywilnej zarówno wprost, jak i w drodze ana-logii do gospodarstwa rodzinnego, w sytuacji, w której członkowie gospodar-stwa domowego pobierają z niego wspólne środki na cele związane z realiza-cją swoich potrzeb życiowych, przy czym stosunek pomiędzy członkami tej rodziny jest tak ukształtowany, że środki te mogą, a nie muszą być przez członka rodziny do budżetu gospodarstwa domowego zwrócone, z art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3, w związku z art. 2 oraz art. 71 ust. 1 zdanie 1 w związku z art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 7 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. Nr 86, poz. 959, ze zm.), w brzmieniu nadanym mu przez art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn oraz ustawy o podatku od czynności cywil-noprawnych (Dz. U. Nr 222, poz. 1629, ze zm.), w zakresie, w jakim przepis ten obciąża stawką podatku w wysokości 20% biorącego pożyczkę będącego osobą, o której mowa w art. 9 pkt 10 lit. b powyższej ustawy, z art. 71 ust. 1 zdanie 1 w związku z art. 18 Konstytucji, p o s t a n a w i a: 1) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w zakresie badania zgodności art. 860 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.); 2) nadać dalszy bieg skardze konstytucyjnej w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 8 lutego 2018 r. (data nadania), W.G. (dalej: skarżąca) wystąpiła o zbadanie zgodności: 1) art. 860 § 1 ustawy * Postanowieniem Trybunału Konstytucyjnego z 5 czerwca 2019 r. sprostowano oczywistą omyłkę pisarską. OTK ZU B/2019 Ts 22/18 poz. 95 2 z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (ówcześnie: Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; dalej: k.c.), w zakresie, w jakim wyklucza on „zastosowanie instytucji spółki cywilnej zarówno wprost jak i w drodze analogii do go-spodarstwa rodzinnego, w sytuacji, w której członkowie gospodarstwa domowego pobierają z niego wspólne środki na cele związane z realizacją swoich potrzeb życiowych, przy czym stosunek pomiędzy członkami tej rodziny jest tak ukształtowany, że środki te mogą, a nie muszą być przez członka rodziny do budżetu gospodarstwa domowego zwrócone”, z art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3, w związku z art. 2 oraz art. 71 ust. 1 zdanie 1 w związku z art. 18 Konstytucji; 2) art. 7 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 1150, ze zm., dalej: u.p.c.c.), w brzmieniu nadanym mu przez art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn oraz ustawy o podatku od czynności cywilnopraw-nych (Dz. U. z 2006 r. Nr 222, poz. 1629, ze zm.; dalej: nowelizacja), w zakresie, w jakim obciąża on stawką podatku w wysokości 20% biorącego pożyczkę będącego osobą, o której mowa w art. 9 pkt 10 lit. b u.p.c.c., z art. 71 ust. 1 zdanie 1 w związku z art. 18 Konstytucji. Skargę konstytucyjną sformułowano w związku z następującą sprawą. Postanowieniem z 27 grudnia 2013 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. (dalej: Na-czelnik) wszczął wobec skarżącej postępowanie podatkowe w sprawie określenia wysokości zobowiązania podatkowego z tytułu podatku od czynności cywilnoprawnych od umowy po-życzki pieniężnej zawartej z jej rodzicami w 2010 r. W wyniku przeprowadzonego postępowania Naczelnik, dwiema decyzjami z 30 wrze-śnia 2014 r. (znak: […] i […]), określił skarżącej wysokość zobowiązania podatkowego z tytułu podatku od czynności cywilnoprawnych w wysokości po 30 317,00 zł od dwóch umów pożyczki pieniężnej w kwotach po 161 220,00 zł zawartych w 2010 r. pomiędzy matką i ojcem skarżącej (pożyczkodawcami) a skarżącą (pożyczkobiorczynią). Organ określił zo-bowiązanie podatkowe z uwzględnieniem kwoty wolnej w wysokości 9.637 zł oraz 20% stawki podatku. Od powyższych decyzji skarżąca złożyła odwołania do Dyrektora Izby Skarbowej w S. (dalej: Dyrektor), wnosząc o ich uchylenie i umorzenie postępowań w sprawie. Decy-zjom zarzuciła, że zostały oparte na błędnej interpretacji stanu faktycznego oraz wydane z naruszeniem przepisów. Dyrektor, decyzjami z 19 grudnia 2014 r. (znak: […] i […]), utrzymał w mocy obie decyzje Naczelnika. Podzielił stanowisko organu I instancji, że czynność, na którą powołała się skarżąca, jest pożyczką. Skarżąca zaskarżyła obie decyzje Dyrektora do Wojewódzkiego Sądu Administracyj-nego w S., który połączył je do wspólnego rozpoznania i oddalił wyrokiem z 23 kwietnia 2015 r. (sygn. […]). Skarga kasacyjna została oddalona przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 5 września 2017 r. (sygn. […]). Uzasadniając zarzuty skargi konstytucyjnej, skarżąca wskazała na naruszenie zasady udzielania przez Rzeczpospolitą Polską ochrony i opieki rodzinie, a także na naruszenie dobra rodziny jako podstawowej jednostki społecznej mającej również na celu zapewnić ekono-miczne podstawy funkcjonowania jej członków. Skarżąca nie powołuje się na sam fakt inge-rencji we własność, z uwagi na specyfikę regulacji ciężarów publicznych, ale na „zarzut naru-szenia materialnoprawnej legitymizacji ustawodawcy”, który prowadzi do zniweczenia celu zasad zawartych w art. 71 ust. 1 zdanie 1 w związku z art. 18 Konstytucji. Zaskarżony art. 7 ust. 5 pkt 2 u.p.c.c., w ocenie skarżącej, narusza dobro rodziny, która doznaje znacznego uszczerbku poprzez nienależytą ochronę jej majątku z powodu wymierzenia 20% podatku pożyczkobiorcy, który jest członkiem najbliższej rodziny. Państwo nie realizuje obowiązku opieki nad rodziną, nakładając 20% podatku od czynności cywilnoprawnej na zaciągającego OTK ZU B/2019 Ts 22/18 poz. 95 3 pożyczkę u rodziny. W ten sposób – uszczuplając majątek rodziny, pogarszając sytuację by-tową rodziny zniechęca do wzajemnej pomocy i wsparcia materialnego. Ponadto, zdaniem skarżącej, zaskarżony art. 860 § 1 k.c. – kształtujący spółkę cywilną w sposób, który wyklucza możliwość zastosowania jej formuły do gospodarstwa domowego – czyni przedmiotową instytucję pozorną, co stoi w sprzeczności z zasadą demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji) oraz ma doniosłe skutki w sferze prawa własności (art. 64 Konstytucji). W ocenie skarżącej „pobieranie danin i opłat o charakterze publicznym powinno być uznane za niedopuszczalną ingerencję w sferę prawa własności w rozumieniu art. 64 ust. 3 w związku z art. 64 ust. 1 Konstytucji, jeśli prowadzi do objęcia podatkiem przepły-wów, które dokonywane są w ramach jednej instytucji społecznej, jaką jest gospodarstwo domowe (rodzina)”. Według skarżącej „poprzez założenie rodziny można obrać dowolną formę funkcjonowania powołanego w ten sposób gospodarstwa domowego i gospodarowania [jego] środkami”, a „[j]ednym z instrumentów służących najpełniejszemu wykonywaniu ob-owiązków rodzinnych wobec rodziny jest współwłasność łączna odpowiadająca w swojej strukturze instytucji spółki cywilnej”. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 17 października 2018 r. skarżą-ca została wezwana do uzupełnienia braków formalnych wniesionej skargi przez: wskazanie, w jaki sposób kwestionowany art. 7 ust. 5 pkt 2 u.p.c.c. w brzmieniu nadanym art. 2 pkt 7 lit. d nowelizacji narusza konstytucyjne prawa lub wolności skarżącej wskazane w art. 71 ust. 1 zdanie 1 w związku z art. 18 Konstytucji. W wykonaniu powyższego zarządzenia (doręczonego 22 października 2018 r.) skarżą-ca wniosła 29 października 2018 r. (data nadania) pismo procesowe. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeli-minowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmio-tem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skar-dze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy jest oczywiście bezzasadna. 2. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony wolności lub praw. Musi ona spełniać przesłanki, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Po pierwsze, zaskarżo-ny w niej przepis powinien być podstawą prawną ostatecznego orzeczenia wydanego przez sąd lub organ administracji publicznej w indywidualnej sprawie skarżącego. Po drugie, skar-żący musi uprawdopodobnić naruszenie jego konstytucyjnych wolności lub praw wskazanych w skardze. Po trzecie, źródłem ich naruszenia powinna być normatywna treść kwestionowa-nych przepisów, a sposób naruszenia musi zostać określony przez samego skarżącego w uza-sadnieniu wnoszonej skargi. 3. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego rozpatrywana skarga konstytucyjna nie speł-nia powyższych wymagań. 4. Skarżąca poddała kontroli art. 860 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; dalej: k.c.) w brzmieniu: „Przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów”. OTK ZU B/2019 Ts 22/18 poz. 95 4 4.1. Skarżąca zarzuca niekonstytucyjność powyższemu przepisowi w zakresie, w ja-kim wyklucza on zastosowanie instytucji spółki cywilnej do gospodarstwa rodzinnego, w sytuacji, w której członkowie gospodarstwa domowego pobierają z niego wspólne środki na cele związane z realizacją swoich potrzeb życiowych, przy czym stosunek pomiędzy członkami rodziny jest tak ukształtowany, że środki te mogą, a nie muszą być przez członka rodziny do budżetu gospodarstwa domowego zwrócone. 4.2. Skarżąca upatruje naruszenia wskazanych praw podmiotowych w odmowie zasto-sowania instytucji spółki cywilnej do gospodarstwa domowego. Wskazuje, że ustawodawca nie traktuje wszelkich transakcji i przepływów środków w gospodarstwie domowym jako dokonywanych w ramach jednej współwłasności łącznej, lecz jako transakcje pomiędzy po-szczególnymi osobami fizycznymi, które poddane są reżimowi prawa podatkowego. 4.3. Skarżąca wskazała jako ostateczne orzeczenie o prawach i wolnościach wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 września 2017 r. (sygn. […]) oddalający skargę ka-sacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z 23 kwietnia 2015 r. (sygn. […]), który oddalił skargę na decyzje administracyjne dotyczące podatku od czynności cywilnoprawnych. Trybunał stwierdził, że podstawą wydania zakwestionowanego wyroku nie był zaskar-żony art. 860 § 1 k.c. Skarżąca również w uzasadnieniu wskazała, że zaskarżony przepis nie został zastosowany w jej sprawie. Natomiast, zgodnie ze wskazanym jako ostateczne orze-czenie, czynność, którą objęto podatkiem od czynności cywilnoprawnej, została uznana za umowę pożyczki (art. 720 § 1 k.c.). 4.4. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał uznał, że rozpatrywana skarga w zakresie, w jakim dotyczy art. 860 § 1 k.c. nie spełnia podstawowego warunku wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji, doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK. Trybunał postanowił zatem – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – odmówić nadania analizowanej skardze dalszego biegu w tym zakresie. 5. Skarżąca kwestionuje zgodność art. 7 ust. 5 pkt 2 ustawy z 9 września 2000 r. o po-datku od czynności cywilnoprawnych (obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 1150, ze zm., dalej: u.p.c.c.), zgodnie z którym stawka podatku od czynności cywilnoprawnych wynosi 20%, je-żeli przed organem podatkowym lub organem kontroli skarbowej w toku czynności spraw-dzających, postępowania podatkowego, kontroli podatkowej lub postępowania kontrolnego, biorący pożyczkę, o którym mowa w art. 9 pkt 10 lit. b, powołuje się na fakt zawarcia umowy pożyczki, a nie spełnił warunku udokumentowania otrzymania pieniędzy na rachunek banko-wy albo jego rachunek prowadzony przez spółdzielczą kasę oszczędnościowo-kredytową lub też przekazem pocztowym. 5.1. Zdaniem skarżącej, niekonstytucyjność art. 7 ust. 5 pkt 2 u.p.c.c. polega na tym, że zaprzecza on konstytucyjnemu obowiązkowi państwa uwzględniania w polityce społecznej i gospodarczej dobra rodziny. Zdaniem skarżącej, definicję dobra rodziny powinno się odczy-tywać przez ochronę jej majątku. Zaskarżony przepis stoi w sprzeczności z konstytucyjnym obowiązkiem opieki nad rodziną i jej ochrony przez państwo. Skarżąca wskazuje, że przez nakładanie 20% podatku od czynności cywilnoprawnych od zawartej umowy pożyczki mię-dzy członkami bliskiej rodziny dochodzi do nadmiernej ingerencji w majątek rodziny, co utrudnia zapewnienie bytu, wzajemną pomoc i wsparcie materialne w rodzinie. OTK ZU B/2019 Ts 22/18 poz. 95 5 5.2. Trybunał stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna w zakresie art. 7 ust. 5 pkt 2 u.p.c.c. spełnia wymagania formalne wynikające z art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 i art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. 5.3. Skarżąca wyczerpała przysługującą drogę prawną, ponieważ wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA) z 5 września 2017 r.(sygn. […]) jest ostateczny i nie przysługują od niego żadne zwyczajne środki zaskarżenia. Do skargi konstytucyjnej, zgodnie z art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p. TK, zostały dołączone rozstrzygnięcia potwierdzające wyczerpanie drogi prawnej, o której mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. 5.4. Zachowany został trzymiesięczny termin wniesienia skargi, zastrzeżony w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Skarżąca, zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 5 u.o.t.p. TK, udokumentowała datę doręczenia jej ostatecznego rozstrzygnięcia. Wyrok NSA z 5 września 2017 r. został doręczo-ny jej pełnomocnikowi 8 listopada 2017 r., a skarga konstytucyjna została wniesiona 8 lutego 2018 r. 5.5. Skargę konstytucyjną sporządził i wniósł pełnomocnik będący adwokatem, który załączył do skargi stosowne pełnomocnictwo udzielone przez skarżącą (art. 53 ust. 2 pkt 3 u.o.t.p. TK). 5.6. W skardze konstytucyjnej przedstawiony został stan faktyczny sprawy (art. 53 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p. TK), a w zakresie analizowanego zarzutu prawidłowo określono przed-miot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK). Skarżąca wskazała, które przysługujące jej konstytucyjne prawa i w jaki sposób zostały – jej zdaniem – naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK), a także należycie uzasadniła sformułowane w skardze zarzuty (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p. TK). 5.7. W ocenie Trybunału skoro wniesiona przez skarżącą skarga konstytucyjna spełnia we wskazanym zakresie wymagania przewidziane w u.o.t.p. TK, a nie zachodzą okoliczności określone w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK, to – na podstawie art. 61 ust. 2 tej ustawy – zasad-ne jest nadanie jej w tym właśnie zakresie dalszego biegu. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie. P O U C Z E N I E Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącej przysługuje prawo do wniesienia za-żalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.