Ts 224/21

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 13 września 2022 r. Pozycja 164 POSTANOWIENIE z dnia 7 czerwca 2022 r. Sygn. akt Ts 224/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej K.C. o zbadanie zgodności: 1) art. 3942 § 1 oraz art. 3942 § 11 pkt 1-7 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.), w brzmieniu ukształtowanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, ze zm.), „w zakresie, w jakim powołane przepisy pomijają wśród postanowień podlegających zaskarżeniu postanowienie sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych od apelacji (zwyczajnego środ-ka zaskarżenia)”, z: a) art. 77 ust. 2, art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji Rzeczy-pospolitej Polskiej, b) art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, 2) art. 3942 § 1 i art. 380 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, rozumia-nych w ten sposób, że „kontrola zasadności odmowy zwolnienia od kosztów sądowych od apelacji następuje wyłącznie w formie zażalenia do innego skła-du sądu drugiej instancji na postanowienie o odrzuceniu apelacji”, z art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 23 sierpnia 2021 r. (data nadania) K.C. (dalej: skarżący) – reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru – wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia, na tle nastę-pującego stanu faktycznego: Od wyroku Sądu Okręgowego w W. z 30 września 2020 r. (sygn. akt […]) skarżący wniósł apelację wraz z wnioskiem o zwolnienie go od kosztów sądowych (opłaty sądowej od apelacji). Wniosek ten został oddalony przez Sąd Apelacyjny w W. postanowieniem z 14 gru-dnia 2020 r. (sygn. akt […]). Skarżący złożył wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnie- OTK ZU B/2022 Ts 224/21 poz. 164 2 nia pisemnego tego orzeczenia, który został odrzucony przez wskazany sąd postanowieniem z 28 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]). Następnie, postanowieniem Sądu Apelacyjnego w W. z 29 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]), apelacja skarżącego została odrzucona wobec nieuiszczenia opłaty sądowej. W uzasad-nieniu sąd podniósł, że „[p]ostanowienie o zwolnieniu od kosztów sądowych na etapie postę-powania apelacyjnego nie jest zaskarżalne, wobec tego nie podlega uzasadnieniu (…), a zaża-lenie w tym przedmiocie jest odrzucane (…). Niemniej kontrola prawidłowości stanowiska sądu o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych odbywa się w ramach rozpatrywania zaża-lenia na odrzucenie apelacji (…). Stąd też dopiero w uzasadnieniu postanowienia o odrzuce-niu apelacji Sąd Apelacyjny przedstawia motywy kierujące nim przy wydawaniu postanowie-nia o zwolnieniu od kosztów sądowych”. Postanowieniem z 30 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]) Sąd Apelacyjny w W. oddalił zażalenie na powyższe orzeczenie. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia wskazał, że „postanowienie o zwolnieniu od kosztów sądowych wydane na etapie postępowania apelacyj-nego nie jest zaskarżalne, wobec tego nie podlega uzasadnieniu (…). Tym samym złożony przez pełnomocnika strony pozwanej wniosek o sporządzenie i doręczenie postanowienia z dnia 14 grudnia 2020 r. podlegał odrzuceniu, o czym orzeczono postanowieniem z 28 stycz-nia 2021 r. Podkreślenia wymaga, że postanowienie z 14 grudnia 2021 r. uprawomocniło się w dacie jego wydania i obligowało pozwanego do uiszczenia wymaganej opłaty od apelacji w terminie 7 dni od daty otrzymania odpisu postanowienia pod rygorem odrzucenia apelacji. Na bieg terminu na wniesienie opłaty od apelacji nie wpływał złożony (…) wniosek o sporzą-dzenie uzasadnienia niezaskarżalnego postanowienia z 14 grudnia 2021 r.”. Orzeczenie to, doręczone pełnomocnikowi skarżącego 25 maja 2021 r., wskazane zostało jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. 2. Zdaniem skarżącego: – art. 3942 § 1 oraz art. 3942 § 11 pkt 1-7 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.), w brzmieniu ukształtowanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cy-wilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, ze zm.; dalej: ustawa nowelizująca), „w zakresie w jakim powołane przepisy pomijają wśród postanowień podlegających zaskar-żeniu postanowienie sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych ape-lacji (zwyczajnego środka zaskarżenia)”, naruszają „art. 77 ust. 2 (zakaz zamykania Skarżą-cemu drogi sądowej do sądu rozpoznającego apelację co do istoty), art. 78 zdanie pierwsze oraz drugie Konstytucji RP (prawo do zaskarżania wyroków i wpadkowych orzeczeń pierw-szoinstancyjnych, z wyjątkami jasno i precyzyjnie określonymi przez ustawodawcę zwykłe-go) w związku z art. 31 ust. 3 (nieprzydatne, niekonieczne, nieproporcjonalne ograniczenie praw z art. 77 ust. 2 i 78 Konstytucji) i art. 2 Konstytucji RP (nakaz dochowania zasad prawi-dłowej legislacji oraz zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przezeń prawa w konkretyzacji ustawowych praw podmiotowych) w taki sposób, że uzależnia zażalenie strony na odmowę zwolnienia przez sąd drugiej instancji od kosztów sądowych postępowania odwoławczego, wnioskowanego przez stronę wraz z apelacją, od uprzedniej rezygnacji ze zwyczajnego środka zaskarżenia od wyroku (tj. od konieczności zakończenia postępowania apelacyjnego wskutek nieopłacenia apelacji przez stronę ubiegającą się o zwolnienie, a na-stępnie wniesienia zażalenia na odrzucenie apelacji)” (s. 1-2 skargi). Kwestionowanej regula-cji skarżący zarzuca również naruszenie „art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (prawo do ukształto-wania sądowego postępowania odwoławczego zgodnie z wymogami sprawiedliwości proceduralnej) w związku z art. 2 Konstytucji RP (zasadę prawidłowej legislacji oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przezeń prawa) w taki sposób, że zaskarżone niejasne, niekomunikatywne przepisy ustawy, o treści normatywnej ustalonej operatywnie, OTK ZU B/2022 Ts 224/21 poz. 164 3 retrospektywnie przez Sąd Apelacyjny w W., pominąwszy zażalenie na postanowienie sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych od apelacji, uniemożliwiają prewencyjną (wstrzymującą bieg terminu na uzupełnienie braków fiskalnych apelacji) kontro-lę zasadności odmowy zwolnienia od kosztów sądowych wnioskowanej wraz ze złożoną ape-lacją” (s. 2 skargi); – art. 3942 § 1 i art. 380 k.p.c. „w interpretacji sądowej ukształtowanej po wejściu w życie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, ze zm.) – rozumian[e] w ten sposób, że kon-trola zasadności odmowy zwolnienia od kosztów sądowych od apelacji następuje wyłącznie w formie zażalenia do innego składu sądu drugiej instancji na postanowienie o odrzuceniu apelacji”, narusza „art. 78 zdanie 1 i 2 w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji RP (wymóg sprawiedliwości proceduralnej utożsamiony z obowiązkiem realizacji równości stron) w taki sposób, że w warunkach braku cechy relewantnie różnicującej, pogarsza sytuację procesową pozwanego wykonującego prawo do obrony przed sądem drugiej instancji w stosunku do po-woda inicjującego postępowanie sądowe, uzależniając skuteczne uruchomienie postępowania przed sądem drugiej instancji od uprzedniego odrzucenia apelacji” (s. 2 skargi). 3. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 23 września 2021 r. (doręczo-nym pełnomocnikowi skarżącego 13 października 2021 r.) wezwano skarżącego do usunięcia braku formalnego skargi przez doręczenie odpisu lub kopii poświadczonej za zgodność z ory-ginałem postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z 14 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) wraz z czterema kopiami. Pismem wniesionym do Trybunału 14 października 2021 r. (data nadania) skarżący usunął wskazany brak. 4. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 26 stycznia 2022 r. (doręczo-nym pełnomocnikowi skarżącego 16 lutego 2022 r.) wezwał skarżącego do usunięcia braku formalnego skargi przez złożenie do akt pięciu odpisów albo poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii wyroku Sądu Okręgowego w W. z 30 września 2020 r. (sygn. akt […]). Pismem wniesionym do Trybunału 18 lutego 2022 r. (data nadania) skarżący usunął wskazany brak. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. 2. W ocenie Trybunału skarga konstytucyjna spełnia przesłanki przekazania jej do me-rytorycznego rozpoznania, ponieważ: a) została sporządzona przez adwokata, który przedłożył pełnomocnictwo szczególne do sporządzenia i wniesienia tego środka prawnego, a także do reprezentowania skarżącego w postępowaniu przed Trybunałem, b) skarżący wyczerpał przysługującą mu drogę prawną, ponieważ od postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z 30 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]) nie przysługuje żaden zwykły środek zaskarżenia, c) dochowany został, przewidziany w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, trzymiesięczny termin wniesienia skargi, gdyż ostateczne rozstrzygnięcie, w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, OTK ZU B/2022 Ts 224/21 poz. 164 4 zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego 25 maja 2021 r., a skargę konstytucyjną wnie-siono do Trybunału Konstytucyjnego 23 sierpnia 2021 r. (data nadania), d) określony został przedmiot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK), tj. art. 3942 § 1 oraz art. 3942 § 11 pkt 1-7 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy-wilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.), w brzmieniu ukształtowanym ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz nie-których innych ustaw (Dz. U. poz. 1469), „w zakresie, w jakim powołane przepisy pomijają wśród postanowień podlegających zaskarżeniu postanowienie sądu drugiej instancji o odmo-wie zwolnienia od kosztów sądowych od apelacji (zwyczajnego środka zaskarżenia)”, oraz art. 3942 § 1 i art. 380 k.p.c. rozumiane w ten sposób, że „kontrola zasadności odmowy zwol-nienia od kosztów sądowych od apelacji następuje wyłącznie w formie zażalenia do innego składu sądu drugiej instancji na postanowienie o odrzuceniu apelacji”, e) wskazano, które konstytucyjne wolności i prawa oraz w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). W odniesieniu do art. 3942 § 1 i art. 3942 § 11 pkt 1-7 k.p.c., w zakresie wskazanym w skardze, skarżący zarzucił naru-szenie art. 77 ust. 2, art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 2, a także art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, zaś w odniesieniu do art. 3942 § 1 i art. 380 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, f) przedstawiono stosowne uzasadnienie sformułowanych zarzutów (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). 3. W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna nie jest obarczona nieusu-walnymi brakami formalnymi, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, zaś sformu-łowane w niej zarzuty nie są oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK. Zauważyć jednak należy, iż skarżący uczynił przedmiotem skargi m.in. ukształtowaną po wejściu w życie ustawy nowelizującej interpretację sądową art. 3942 § 1 i art. 380 k.p.c., w myśl której „kontrola zasadności odmowy zwolnienia od kosztów sądowych od apelacji następuje wyłącznie w formie zażalenia do innego składu sądu drugiej instancji na postano-wienie o odrzuceniu apelacji” (s. 2 skargi). Przekazując skargę do merytorycznej oceny Trybunał wziął także pod uwagę wyrok TK z 22 maja 2019 r., sygn. SK 22/16 (OTK ZU A/2019, poz. 48), w którym stwierdzono m.in., że „[i]nstytucja skargi konstytucyjnej immanentnie jest (…) związana z określonym stanem faktycznym i ostatecznym orzeczeniem, rozstrzygającym konkretną sprawę skarżące-go. Umorzenie postępowania z powodu niejednolitości orzecznictwa albo możliwości pro-konstytucyjnej wykładni zaskarżonego przepisu czyni skargę konstytucyjną w znacznym za-kresie instytucją dysfunkcjonalną. Nawet jeżeli wykładnia zaskarżonego przepisu jest niejed-nolita, istnieją co najmniej dwa równorzędne nurty jego interpretacji albo nawet jeżeli przepis można interpretować prokonstytucyjnie, to punktem wyjścia dla oceny zgodności przepisu z Konstytucją powinien być ten przepis w ujęciu ostatecznego orzeczenia rozstrzygającego sprawę skarżącego. Co więcej, należy tak przyjmować także wtedy, gdy ostateczne orzecze-nie w sprawie prezentuje nową, zupełnie nieznaną interpretację przepisu, odbiegającą od utrwalonej i jednolitej wykładni. Konstatacja, że sąd mógł przyjąć za swoją powszechnie ak-ceptowaną wykładnię, a w związku z tym postępowanie należy umorzyć, daje skarżącemu co najwyżej satysfakcję w sferze symbolicznej. Skarga konstytucyjna z założenia ma być nato-miast instytucją gwarantującą wymierną ochronę praw i wolności konstytucyjnych. Wykład-nia przepisu, nawet powszechnie akceptowana i jednolita, w zasadzie nigdy nie jest jedyną możliwą. Syntetyczna redakcja przepisów prawa daje interpretatorowi często znaczną swobo-dę w określaniu ich znaczenia. Trybunał nie kontroluje wykładni przepisów, ale same przepi-sy, których potencjał znaczeniowy może wykraczać poza ustalone w judykaturze i doktrynie OTK ZU B/2022 Ts 224/21 poz. 164 5 kanony. Kontroli zgodności z Konstytucją wszczętej skargą konstytucyjną, w konkretnej sprawie, rozstrzygniętej konkretnym orzeczeniem, podlega, z natury skargi konstytucyjnej, przepis w rozumieniu przedstawionym w ostatecznym orzeczeniu”. Odwołując się do powyższego poglądu, Trybunał uznaje, że dyskwalifikacja formalna skargi w niniejszej sprawie na etapie wstępnej kontroli w istocie wykraczałaby poza ramy art. 61 ust. 1 i 4 u.o.t.p.TK. W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – postanowiono jak w sentencji.