Ts 225/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 20 kwietnia 2018 r. Pozycja 57 POSTANOWIENIE z dnia 8 września 2017 r. Sygn. akt Ts 225/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej B. P. w sprawie zgodności: art. 4241 § 1 oraz art. 4245 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po-stępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) z art. 2, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 27 października 2016 r. (data nadania) B.P. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność art. 4241 § 1 oraz art. 4245 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim „(…) przepisy te ogra-niczają możliwość wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia tylko do sytuacji, w której przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, rozumiane jako realne wystąpienie tej szkody na etapie wnoszenia skargi, nie przyznając na-tomiast żadnej ochrony w sytuacji, gdy wobec strony szkoda realnie jeszcze nie wystąpiła, pomimo tego, że już na etapie wydania wyroku i wnoszenia skargi wiadome jest, że szkoda wystąpi w przyszłości, znany jest jej rodzaj i rozmiar oraz związek przyczynowy pomiędzy wydanym wyrokiem a jej wystąpieniem (…)” z art. 2, art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 1 i 2 Kon-stytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skar-żący zawarł umowę o dofinansowanie projektu z Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie (dalej: ARiMR). Prawo do zwrotu przyznanej skarżącemu dotacji było przedmiotem postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie (dalej: Sąd Apelacyjny) z maja 2014 r. (sygn. akt). Sąd Apela-cyjny postanowieniem z czerwca 2015 r. sprostował wyrok z maja 2014 r. w ten sposób, że do kwoty należnego od skarżącego zwrotu dotacji dodano wyrażenie „wraz z odsetkami”. Skarżący wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyro-ku Sądu Apelacyjnego z maja 2014 r. (sygn. akt). Podniósł, że Sąd Apelacyjny, dokonując OTK ZU B/2018 Ts 225/16 poz. 57 2 sprostowania, zmienił merytoryczne rozstrzygnięcie. Sąd Najwyższy postanowieniem z czerwca 2016 r. (sygn. akt), doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 28 lipca 2016 r., od-rzucił skargę, wskazując, że skarżący nie uprawdopodobnił, by skarżone orzeczenie spowo-dowało szkodę. Argument polegający na dowodzeniu możliwości poniesienia szkody w przy-szłości w postaci konieczności zapłaty odsetek, uznał za dowód na to, że szkoda jeszcze nie nastąpiła. Skarżący kwestionuje zgodność art. 4241 § 1 oraz art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c. z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), prawem do sądu (art. 45 ust. 1 Kon-stytucji), a także prawem do wynagrodzenia szkody oraz zakazem ograniczania drogi sądowej dochodzenia naruszonych praw (art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji). Zdaniem skarżącego przyjęta przez ustawodawcę konstrukcja skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku wyklucza możliwość naprawienia szkody, która nie nastąpiła w chwili wnoszenia tego środka prawnego, ale której wystąpienie i rozmiar są – w ocenie skarżącego – pewne. W jego przekonaniu zaskarżone przepisy pozbawiają ochrony prawnej podmioty będące w sytuacji, w której „(…) szkoda realnie nie wystąpiła, ale wiadomo, że wystąpi w przyszło-ści.” Skarżący podkreśla, że prowadzi to do ograniczenia jego prawa do sądu w aspekcie pra-wa do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej i różnicuje sytuację procesową jed-nostki z uwagi na wymóg realnego wystąpienia szkody. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Try-bunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane skargą skarżącej nie zostało zakończone do dnia 3 stycznia 2017 r., tj. dnia wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK), to za-równo wstępne, jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy u.o.t.p. TK. Przedmiotem zaskarżenia skarżący uczynił art. 4241 § 1 k.p.c., zgodnie z którym moż-na żądać stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, jeżeli przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe oraz art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c., w myśl którego skarga powinna zawierać uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody, spowodowanej przez wydanie wyroku, którego skarga dotyczy. Zdaniem skarżącego zaskarżone przepisy niezgodnie z ustawą zasadniczą kształtują sytuację prawną podmiotu, któremu w chwili rozpoznawania skargi o stwierdzenie niezgod-ności z prawem prawomocnego wyroku nie została wyrządzona szkoda, ale jej nastąpienie jest – w jego ocenie – pewne, znany jest charakter oraz rozmiar szkody, która wystąpi w przy-szłości, a związek przyczynowy tej szkody z wydanym orzeczeniem nie budzi wątpliwości. Trybunał stwierdza, że zasadniczym powodem odmowy nadania dalszego biegu roz-patrywanej skardze jest oczywista bezzasadność sformułowanych w niej zarzutów. Trybunał przypomina, że celem skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawo-mocnego orzeczenia, w przeciwieństwie do skargi kasacyjnej oraz skargi o wznowienie po-stępowania, nie jest wzruszenie prawomocnego orzeczenia. Skarga nie stanowi kontynuacji postępowania zakończonego kwestionowanym wyrokiem i nie może być postrzegana jako kolejna instancja sądowa. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest swoistym środkiem kontroli, ale przede wszystkim instrumentem prawnym warunkującym możliwość dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa za wydanie orze- OTK ZU B/2018 Ts 225/16 poz. 57 3 czenia niezgodnego z prawem. Postępowanie inicjowane wniesieniem tej skargi, sytuuje się pomiędzy prawomocnie zakończonym postępowaniem, a nowym postępowaniem, które bę-dzie się ewentualnie toczyć między jedną ze stron pierwotnego postępowania a Skarbem Pań-stwa o odszkodowanie. Postępowanie to nie dotyczy zatem zasadności roszczeń dochodzo-nych w postępowaniu sądowym zakończonym kwestionowanym orzeczeniem. Celem skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest ustalenie deliktowej odpowiedzialności Państwa za niezgodne z prawem działanie władzy publicznej (zob. wyrok TK z 27 września 2012 r., sygn. SK 4/11, OTK ZU nr 8/A/2012, poz. 97). Poszkodowany musi uzyskać tzw. prejudykat stwierdzający niezgodność z prawem wydanego wobec niego prawomocnego orzeczenia, aby na podstawie art. 4171 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. 2017 r. poz. 459, ze zm.; dalej: k.c.) uzyskać odszkodowanie od Skarbu Państwa (zob. postanowienie TK z 13 marca 2015 r., sygn. Ts 310/14, OTK ZU B/2016, poz. 312). Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał w pierwszej kolejności podkreśla, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem nie wprowadza odstępstw od reguł ogólnych dotyczą-cych obowiązku odszkodowawczego wynikającego z Kodeksu cywilnego (zob. postanowie-nie TK z 1 września 2010 r., sygn. Ts 165/08, OTK ZU nr II/B/2014, poz. 766). Zaistnienie tej odpowiedzialności warunkowane jest zatem wydaniem niezgodnego z prawem orzeczenia, które wywołało szkodę, a miedzy wydaniem orzeczenia a szkodą istnieje związek przyczy-nowy. Jedną z przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej jest zatem wystąpienie szko-dy. Brak jest przy tym podstaw, by pojęciu szkody użytemu w zakwestionowanych przepi-sach nadać inne znaczenie niż wynikające z art. 361 Kodeksu cywilnego (zob. postanowienie TK z 20 października 2011 r., sygn. Ts 132/10, OTK ZU nr 6/B/2011, poz. 442). W konse-kwencji należy przyjąć, że chodzi o każdy uszczerbek w prawnie chronionych dobrach dane-go podmiotu, zarówno o charakterze majątkowym, jak i niemajątkowym (zob. m.in. postano-wienie TK z 4 grudnia 2001 r., sygn. SK 18/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 256). Zakresem szkody nie jest objęta – wbrew stanowisku skarżącego – szkoda przyszła, tj. uszczerbki, któ-rych w chwili wyrokowania poszkodowany nie doznał. Trybunał podziela stanowisko Sądu Najwyższego, że uszczerbki te nie są objęte obowiązkiem odszkodowawczym, gdyż obowią-zek naprawienia szkody nie jest związany ze stanem zagrożenia, ale dopiero z zaistnieniem szkody (zamiast wielu zob. wyrok Sądu Najwyższego Izba Cywilna z 25 lutego 2016 r., sygn. akt III CSK 85/15, Legalis nr 1460992). W świetle powyższych uwag zarzuty skarżącego opierające się na założeniu, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia powinna być środkiem pozwalającym na kompensację szkód przyszłych, Trybunał ocenił jako bezzasadne. Skarżący postuluje także, by skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawo-mocnego orzeczenia stanowiła środek przeciwdziałania powstaniu szkody w związku z wy-daniem niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia. Trybunał wyjaśnia zatem, że w postępowaniu przed Sądem Najwyższym zainicjowanym wniesieniem skargi o stwierdze-nie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia badaniu podlega jedynie to, czy orze-czenie zostało wydane z naruszeniem prawa, a nie wysokość szkody. Nałożenie zaś na skar-żącego na podstawie art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c. obowiązku uprawdopodobnienia wystąpienia szkody stanowi element ekonomiki procesowej. Trybunał podkreśla, że jeżeli z przedstawio-nych przez skarżącego w skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia okoliczności wynika, że nie poniósł on szkody, badanie zgodności z prawem pra-womocnego orzeczenia pozbawione jest sensu, ponieważ ewentualne późniejsze powództwo o naprawienie szkody przez Skarb Państwa podlegałoby w takiej sytuacji oddaleniu (zob. po-stanowienie TK z 26 maja 2009 r., sygn. Ts 119/07, OTK ZU nr II/B/2014, poz. 735). Innymi słowy, wbrew przekonaniu skarżącego skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem nigdy nie spełnia roli środka prewencyjnego, chroniącego skarżącego przed powstaniem szkody. OTK ZU B/2018 Ts 225/16 poz. 57 4 Istotą postępowania ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzecze-nia jest uzyskanie tzw. prejudykatu pozwalającego na dochodzenie w nowym, odrębnym po-stępowaniu naprawienia powstałej szkody, przy czym przyjęta konstrukcja zakłada – zgodnie z regułami odpowiedzialności odszkodowawczej – kompensację zaistniałych uszczerbków. Tym samym, nawet gdyby uznać za uzasadnione stanowisko skarżącego, zmierzające de facto do wyłączenia wystąpienia szkody jako warunku skuteczności skargi o stwierdzenie niezgod-ności z prawem prawomocnego orzeczenia, to nie doprowadziłoby to do pożądanego przez skarżącego stanu możliwości przeciwdziałania powstaniu tej szkody. By dochodzić odpowie-dzialności Skarbu Państwa za delikt w postaci wydania niezgodnego z prawem orzeczenia, skarżący musi ponieść szkodę. Zarzuty skarżącego są zatem oczywiście bezzasadne, co po-twierdza konieczność odmowy wszczęcia merytorycznej kontroli rozpatrywanej skargi. Trybunał podkreśla także, że z ostatecznym orzeczeniem wiąże się domniemanie jego zgodności z prawem, zaś zasada stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych jest ważnym elementem prawa do sądu i ma istotne znaczenie z punktu widzenia realizacji konstytucyj-nych zasad bezpieczeństwa prawnego i pewności prawa. Trybunał w swym orzecznictwie wielokrotnie dostrzegał szczególny charakter dochodzenia prawa do wynagrodzenia za szko-dy powstałe w związku z naruszeniami prawa przez organy władzy jurysdykcyjnej, wskazując na konieczność stworzenia mechanizmów umożliwiających ich kompensację. Jednocześnie wyjaśniał, że przyjęte rozwiązania muszą uwzględniać takie wartości jak ochrona zaufania jednostki do państwa i prawa, pewność prawa i bezpieczeństwo prawne. Zdaniem Trybunału, dochodzenie szkód wyrządzonych przez prawomocne orzeczenie, nawet jeżeli nie prowadzi do jego uchylenia, zawsze podważa w pewien sposób autorytet władzy sądowniczej. Staje także w sprzeczności z zasadą stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych, która jest waż-nym elementem prawa do sądu (zob. wyrok TK z 1 kwietnia 2008 r., sygn. SK 77/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 39). Wbrew zatem twierdzeniom skarżącego skarga o stwierdzenie nie-zgodności z prawem służy umocnieniu bezpieczeństwa prawnego, co czyni bezzasadnymi formułowane przez niego zarzuty. Konkludując, podniesione w badanej skardze zarzuty cechuje oczywista bezzasadność, co zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 3 stanowi samoistną podstawę odmowy nadania skardze dal-szego biegu. Na marginesie Trybunał zauważa, że istota zarzutów skarżącego opiera się na założe-niu, iż skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia powinna być środkiem umożliwiającym przeciwdziałanie powstaniu szkody w wyniku wydania niezgod-nego z prawem prawomocnego orzeczenia. Trybunał stwierdza, że skarżący domaga się usta-nowienia de facto nowego, odmiennego środka prawnego. Jest to postulat de lege ferenda, którego ocena pozostaje poza kognicją Trybunału. Trybunał Konstytucyjny przypomina ponadto, że – jak wynika z utrwalonego orzecz-nictwa konstytucyjnego – art. 2 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontro-li w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej (zob. np. postanowienia TK z: 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225; 20 lutego 2008 r., sygn. SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22 oraz wyrok TK z 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2). Może być on powoływany jako wzorzec kontroli w postępowaniu skargowym tylko wówczas, gdy zostanie odniesiony do treści innych norm konstytucyjnych chroniących poszczególne wolności i prawa naruszone regulacją kwestiono-waną w skardze konstytucyjnej (zob. np. postanowienie TK z 3 marca 2002 r., sygn. Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i tam cytowane orzecznictwo). Skarżący uczynił zaś samodzielną podstawą złożonej skargi art.2 Konstytucji i wywodzoną z niego zasadę de-mokratycznego państwa prawnego. Z tych przyczyn Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.