Ts 238/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 29 maja 2018 r. Pozycja 101 POSTANOWIENIE z dnia 8 grudnia 2016 r. Sygn. akt Ts 238/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Biernat, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.S., M.S. oraz I.S. w sprawie zgodności: art. 210 w zw. z art. 193 § 1 i 3 w zw. z art. 194 oraz w zw. z art. 209 § 1, 2, 4 i 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) z: 1) art. 47 w zw. z art. 30 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-skiej, 3) art. 45 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 4) art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 22 listopada 2016 r. (data nadania) J.S., M.S. oraz I.S. (dalej: skarżące) wystąpiły o stwierdzenie, że art. 210 w zw. z art. 193 § 1 i 3 w zw. z art. 194 oraz w zw. z art. 209 § 1, 2, 4 i 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.), po pierwsze, w zakresie, w jakim „zezwalają one prokuratorowi w postępowa-niu przygotowawczym na zarządzenie wyjęcia zwłok osoby bliskiej pokrzywdzonemu z gro-bu celem dokonania ich oględzin lub otwarcia oraz sporządzenia w oparciu o te czynności opinii przez biegłych, a także pobrania próbek z ciała zmarłego w celu przeprowadzenia ewentualnych dalszych dowodów w przyszłości, nie dając przy tym żadnych gwarancji po-szanowania przysługujących pokrzywdzonemu konstytucyjnie chronionych praw podmioto-wych uprawniających go do żądania, aby miejsce spoczynku jego bliskiego pozostawało nie-zakłócone oraz upoważniających go także, obok prokuratora, do decydowania o potrzebie takiej ekshumacji, prowadzenia badań, wydawania opinii i pobierania próbek z ciała” oraz, po drugie, w zakresie, w jakim „w postępowaniu przygotowawczym organem uprawnionym do podejmowania decyzji o ekshumacji osoby bliskiej pokrzywdzonemu i dopuszczalności prze-prowadzania dzięki niej wymienionych wyżej dalszych czynności dowodowych przy wyko- OTK ZU B/2018 Ts 238/16 poz. 101 2 rzystaniu ciała zmarłej osoby bliskiej pokrzywdzonemu jest prokurator, a nie sąd”, są nie-zgodne z: art. 47 w zw. z art. 30 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji; art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji; art. 45 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji; art. 2 Konstytu-cji. Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującą sprawą. W postępowa-niu przygotowawczym prowadzonym przez Prokuraturę Krajową w sprawie o nieumyślne sprowadzenie katastrofy statku powietrznego Polskich Sił Zbrojnych Tu-154 M numer bocz-ny 101 prokurator Prokuratury Regionalnej delegowany do Prokuratury Krajowej wydał 7 października 2016 r. postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych. Jednocześnie powołał w nim skład zespołu biegłych medycyny sądowej (punkt I), który został zobowiąza-ny do wydania opinii końcowej we wskazanym zakresie (punkt II), oraz zlecił m.in. sądowo-lekarskie badania ciał ofiar katastrofy lotniczej (punkt III), a także zarządził wyjęcie z grobów ciał tych ofiar (punkt IV). Jednakże w odniesieniu do ostatniego punktu prokurator zaznaczył, że termin dokonania opisywanej w nim czynności zostanie określony odrębnym postanowie-niem. Zdaniem skarżących zakwestionowane art. 210 w zw. z art. 193 § 1 i 3 w zw. z art. 194 oraz w zw. z art. 209 § 1, 2, 4 i 5 k.p.k. naruszają konstytucyjnie chronione prawo do kultu osoby zmarłej (art. 47 Konstytucji) połączone z konstytucyjną zasadą godności (art. 30 Konstytucji) i zasadą proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Wskazane przepisy – jak twierdzą dalej skarżące – prowadzą także do naruszenia prawa do sprawiedliwego i jaw-nego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 i art. Konstytucji). Zdaniem skarżących zakwestionowane przepisy ingerują także w konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz zasadę demokratycznego państwa prawnego zakazują-cą ustanawiania pozornych norm prawnych oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i sta-nowionego przez nie prawa, opierającą się na pewności prawa, określaną również jako zasada lojalności państwa wobec adresata norm prawnych (art. 2 Konstytucji). Wraz ze skargą konstytucyjną pełnomocnik skarżących złożył wniosek o wydanie po-stanowienia tymczasowego o wstrzymaniu wykonania postanowienia prokuratora Prokuratury Krajowej z 7 października 2016 r. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 37 ust. 1 w związku z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstęp-nemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowia-da ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. Skarżące podnoszą, że art. 210 w zw. z art. 193 § 1 i 3 w zw. z art. 194 oraz w zw. z art. 209 § 1, 2, 4 i 5 k.p.k. są niezgodne z art. 47 w zw. z art. 30 oraz art. 31 ust. 3 Konstytu-cji; art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji; art. 45 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz art. 2 Konstytucji. W odniesieniu do wszystkich przedstawionych za-rzutów skarżące jako ostateczne orzeczenie wskazały postanowienie prokuratora Prokuratury Krajowej z 7 października 2016 r. Jednocześnie w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej wyja-śniły, że nie wniosły żadnego środka odwoławczego od powyższego orzeczenia, gdyż nie kwestionują braku możliwości zaskarżenia decyzji organu procesowego. W ich ocenie zarzut naruszenia konstytucyjnych praw i wolności dotyczy sytuacji pominięcia prawodawczego w zakresie „braku istnienia ustawowych regulacji gwarantujących im jako pokrzywdzonym, że bliska im osoba nie będzie mogła być ekshumowana i poddawana oględzinom zwłok (…), OTK ZU B/2018 Ts 238/16 poz. 101 3 o ile nie będą przestrzegane przysługujące im prawa i wolności, o jakich mowa w przepisie art. 79 k.c.”. W ocenie Trybunału sposób sformułowania i uzasadnienia zarzutów zawartych w skardze konstytucyjnej przesądza o niedopuszczalności nadania jej dalszego biegu. Po przeanalizowaniu zarzutów i ich uzasadnienia Trybunał stwierdza, że są one niekonsekwentne w zakresie, w jakim skarżące żądają zarówno wprowadzenia ustawowych regulacji gwarantu-jących pokrzywdzonym prawo do współdecydowania o przeprowadzeniu ekshumacji i bada-niu zwłok, jak też istnienia instrumentów sądowej kontroli rozstrzygnięć prokuratora, a w konsekwencji przekazania takich rozstrzygnięć na drogę sądową. Istota tych zarzutów sprowadza się do żądania zapewnienia sądowej kontroli albo uznania wyłączności sądu w zakresie dopuszczalności przeprowadzania ekshumacji i badania zwłok, przyjmującej jako kryterium poszanowanie praw i wolności osób najbliższych zmarłemu. Tak formułowane za-rzuty mogą być jednak przedmiotem skargi konstytucyjnej tylko wtedy, gdy skarżące wykażą, że za pomocą istniejących i dostępnych instrumentów prawnych uzyskały rozstrzygnięcie wskazujące na brak możliwości ochrony swoich konstytucyjnych praw i wolności. Wymaganie takie zostało określone w art. 47 ust. 1 ustawy o TK, zgodnie z którym do skutecznego wniesienia skargi konstytucyjnej niezbędne jest uzyskanie ostatecznego orzecze-nia w wyniku wyczerpania drogi prawnej (zob. postanowienie TK z 22 lutego 2016 r., sprawa Ts 172/15, OTK ZU nr B/2016, poz. 155). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału (zob. wyrok TK z 11 października 2016 r., sprawa SK 28/15, OTK ZU nr A/2016, poz. 79 oraz 10 marca 2015 r., sprawa SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35) niewystarczające jest wskazanie, że przepisy zaskarżonej regulacji ustawowej nie zapewniają oczekiwanych przez skarżących rozwiązań, nie przewidują możliwości kwestionowania rozstrzygnięcia or-ganu procesowego, wniesienia zażalenia lub, że możliwość taka jest wprost wyłączona. Do wykazania naruszenia przysługujących skarżącemu praw i wolności niezbędne jest uzyskanie ostatecznego orzeczenia, które będzie potwierdzało, że droga sądowa albo możliwość sądo-wej kontroli rozstrzygnięcia są wyłączone. Obowiązek wyczerpania drogi prawnej nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji, w której skarżące kwestionują brak „ustawowych regula-cji gwarantujących” wpływ na decyzje podejmowane przez organ prowadzący postępowanie przygotowawcze. W ocenie Trybunału skarżące kwestionują zatem de facto konstytucyjność zaskarżo-nych przepisów w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości sądowej kontroli decyzji wy-danej przez prokuratora w postępowaniu przygotowawczym albo nie wprowadzają wyłączno-ści sądu w decydowaniu o konieczności dokonania ekshumacji. Jednakże skarżące nie wnio-sły zażalenia na postanowienie prokuratora Prokuratury Krajowej z 7 października 2016 r. ani nie skorzystały z żadnych innych prawnych mechanizmów przewidzianych na gruncie k.p.k., aby przedstawić prokuratorowi swoje stanowisko w przedmiocie objętym tym postanowie-niem. Tymczasem, skoro skarżące stawiają zarzut braku mechanizmów gwarantujących wy-wieranie wpływu na tok prowadzonego postępowania, to powinny były chociażby podjąć próbę skorzystania z podstawowych środków procesowych gwarantowanych w przepisach ustawy karnoprocesowej. Niespełnienie powyższego wymagania sprawia, że wniesiona skar-ga konstytucyjna zmierza do zainicjowania kontroli abstrakcyjnej, a w konsekwencji nie mo-że podlegać merytorycznemu rozpoznaniu przez Trybunał Konstytucyjny. Powyższa okolicz-ność – na podstawie art. 50 w zw. z art. 37 ust. 3 i w zw. z art. 40 ustawy o TK – stanowi sa-modzielną podstawę odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Niezależnie od powyższego Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że o niedopuszczalno-ści nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej przesądza charakter rozstrzygnięcia wska-zanego jako ostateczne orzeczenie. W punkcie IV postanowienia prokuratora Prokuratury Krajowej z 7 października 2016 r. postanawia on o dokonaniu wyjęcia ciał z grobów wskaza-nych imienną listą osób w celu wydania opinii końcowej. Jednak – co wynika bezpośrednio OTK ZU B/2018 Ts 238/16 poz. 101 4 z treści tego punktu – realizacja tej czynności w odniesieniu do osoby najbliższej dla skarżą-cych nie jest możliwa na podstawie wskazanego postanowienia. Nastąpić może jedynie w przypadku wydania odrębnego postanowienia i w terminie ustalonym w tym osobnym po-stanowieniu. Jakkolwiek zatem z perspektywy skarżących postanowienie z 7 października 2016 r. przesądza o dopuszczalności dokonania ekshumacji osoby dla nich najbliższej, to jed-nak samoistnie nie pozwala na dokonanie tej czynności. W tym zakresie wymaga wydania odrębnego rozstrzygnięcia procesowego, którego to dopiero bezpośrednim skutkiem będzie przeprowadzenie ekshumacji. Orzeczenie wskazane przez skarżące jako ostateczne zawiera jedynie decyzję o powołaniu zespołu biegłych i wyznaczeniu zakresu przedmiotowej opinii. Adresowane jest do powołanego zespołu biegłych i kreuje po ich stronie obowiązek dokona-nia określonych w nim czynności. Dopiero wydanie postanowienia ustalającego termin doko-nania ekshumacji danej osoby, które będzie konkretyzowało obowiązek zawarty w postano-wieniu z 7 października 2016 r., pozwoli na dokonanie tej czynności, a zatem wiązać się mo-że potencjalnie z naruszeniem wskazanych w skardze praw i wolności konstytucyjnych. Oznacza to, że skarżące, wnosząc skargę konstytucyjną od postanowienia prokuratora Proku-ratury Krajowej z 7 października 2016 r., które nie pozwala samoistnie na dokonanie żadnej czynności faktycznej (wyjęcia z grobu) w odniesieniu do osoby dla nich najbliższej, dążą w istocie do uzyskania szczególnego środka ochrony konstytucyjnych praw i wolności w chwili, gdy to naruszenie nie ma charakteru skonkretyzowanego w postaci indywidualnego rozstrzygnięcia wywołującego skutki prawne w sferze ich praw i wolności. Dopiero zatem wydanie postanowienia określającego osobę i termin ekshumacji wywołać może powstanie stanu prawnego i faktycznego, z wystąpieniem którego skarżące wiążą naruszenie prawa do współdecydowania o potrzebie wyjęcia z grobu osoby najbliższej. W tym aspekcie niniejsza skarga konstytucyjna jest przedwczesna. Okoliczność powyższa przesądza o odmowie nada-nia dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Skarżące wskazują także na niekonstytucyjność art. 210 w zw. z art. 193 § 1 i 3 w zw. z art. 194 oraz w zw. z art. 209 § 1, 2, 4 i 5 k.p.k. z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1 Konsty-tucji. Ich zdaniem zaskarżone przepisy prowadzą do nierównego traktowania pokrzywdzo-nych (strony postępowania) w porównaniu do „osób niebędących stronami”. Źródło owej nierówności upatrują one w treści art. 302 § 2 k.p.k., który przyznaje osobom niebędącym stronami prawo do wniesienia zażalenia na postanowienia i zarządzenia naruszające ich pra-wa. Natomiast – jak twierdzą skarżące – w odniesieniu do pokrzywdzonych będących w ta-kiej samej sytuacji k.p.k. daje możliwość zaskarżania tylko rozstrzygnięć wyraźnie w nim przewidzianych. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego powyższe stanowisko nie zasługuje na uwzględnienie. Po pierwsze, zakwestionowany przez skarżące art. 302 § 2 k.p.k., który we-dług nich różnicuje sytuację prawną stron i osób niebędących stronami, nie był podstawą wy-dania postanowienia z 7 października 2016 r. Po drugie, nie został on też wskazany w skardze konstytucyjnej jako przedmiot kontroli konstytucyjności. Jak wynika z treści art. 48 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK, jednym z warunków dopuszczalności skargi konstytucyjnej jest dokładne określenie ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ admi-nistracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określo-nych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. W analizowanej sprawie postanowienie prokuratora Prokuratury Krajowej z 7 października 2016 r. zostało wydane na podstawie art. 193 § 1 i 3, art. 194, art. 209 § 1 i 4 oraz art. 210 k.p.k. Przedmiotem tego postanowienia nie była kwestia możliwości wniesienia środka odwoławczego od decyzji wydanych w postępowaniu przygotowawczym, a jedynie kwestia powołania zespołu biegłych. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w odniesieniu do tego zarzutu skarżące nie wypełniły podstawowego wymaga-nia przekazania skargi konstytucyjnej do merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z treścią OTK ZU B/2018 Ts 238/16 poz. 101 5 art. 50 w zw. z art. 37 ust. 3 ustawy o TK powyższa okoliczność stanowi samodzielną prze-słankę odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Ponadto skarżące wskazują na niezgodność zaskarżonych regulacji z art. 2 Konstytu-cji, który ustanawia zasadę demokratycznego państwa prawnego, zakazującą tworzenia po-zornych norm prawnych oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, opierającą się na pewności prawa, określaną również jako zasada lojalności państwa wobec adresata norm prawnych. Trybunał Konstytucyjny przypomina, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, art. 2 Konstytucji nie może zasadniczo stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej (zob. np. postanowienia TK z: 24 paździer-nika 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225 oraz 20 lutego 2008 r., SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22 i wyroki TK z: 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2; 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK ZU nr 7/1998, poz. 114 i 10 lipca 2000 r., SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144). Wynika z tego, że art. 2 Konstytucji może być po-wołany jako wzorzec kontroli w postępowaniu skargowym tylko wówczas, gdy zostanie od-niesiony do treści innych norm konstytucyjnych chroniących poszczególne wolności i prawa naruszone kwestionowaną w skardze konstytucyjnej regulacją (zob. np. postanowienie TK z 3 marca 2002 r., Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i cytowane tam orzecznictwo). Skoro powyższe ustalenia Trybunału uzasadniają odmowę nadania dalszego biegu skardze, to w konsekwencji także wniosek skarżących o wstrzymanie wykonania postanowie-nia prokuratora Prokuratury Krajowej z 7 października 2016 r. nie może zostać uwzględnio-ny. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 37 ust. 4 w zw. z art. 50 u.o.t.p. TK skarżącym przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.