Ts 249/16

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 20 grudnia 2019 r. Pozycja 262 POSTANOWIENIE z dnia 9 września 2019 r. Sygn. akt Ts 249/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący i sprawozdawca Andrzej Zielonacki Grzegorz Jędrejek, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu-cyjnego z 6 czerwca 2018 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej MKS Sp. z o.o. z siedzibą w T., p o s t a n a w i a: 1) uwzględnić zażalenie w zakresie odnoszącym się do zgodności art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) nie uwzględnić zażalenia w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 28 listopada 2016 r. (data nadania) MKS Sp. z o.o. z siedzibą w T. (dalej: skarżąca) wystąpiła o stwierdzenie, że art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy-wilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; da-lej: k.p.c.) w zakresie, w jakim wymieniono w nim orzeczenia sądu pierwszej instancji, od których stronie postępowania przysługuje zażalenie, odwracając tym samym konstytucyjną zasadę, zgodnie z którą wyjątki w zakresie prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji określa ustawa, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Kon-stytucji. Skarżąca wniosła też o stwierdzenie, że art. 1173 k.p.c. w zakresie, w jakim czynność sądowa polegająca na wyznaczeniu pełnomocnika z urzędu dokonywana jest przez organ sa-morządu adwokackiego lub radcowskiego, który nie jest ani niezależnym i niezawisłym są-dem, ani trybunałem, jest niezgodny z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji. Nadto wy-stąpiła o stwierdzenie, że art. 118 § 5 k.p.c. w związku z art. 21 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157) w zakresie, w jakim pełnomocnik z urzędu (radca prawny lub adwokat) rozstrzyga o zasadności skargi konstytucyjnej osoby, dla której OTK ZU B/2019 Ts 249/16 poz. 262 2 został ustanowiony, jest niezgodny z art. 79 ust. 1 oraz art. 188 pkt 5 w związku z art. 10 ust. 2 i w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Postanowieniem z 6 czerwca 2018 r., doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 18 czer-wca 2018 r., Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyj-nej. Podstawą wydania tego orzeczenia było stwierdzenie przez Trybunał, że w zakresie po-stawionego w skardze zarzutu niekonstytucyjności art. 394 § 1 k.p.c., skarżąca nie dysponuje orzeczeniem stwierdzającym brak możliwości zaskarżenia postanowienia Sądu Rejonowego w T. z 16 listopada 2015 r. oddalającego wniosek skarżącej o zmianę pełnomocnika z urzędu ustanowionego w celu wniesienia skargi konstytucyjnej, natomiast co do zaskarżonych art. 1173 i art. 118 § 5 k.p.c. – że nie były one podstawą wydania orzeczenia wskazanego przez skarżącą jako ostateczne. W zażaleniu z 22 czerwca 2018 r. (data nadania) na powołane wyżej postanowienie skarżąca zarzuciła naruszenie przez Trybunał Konstytucyjny: art. 61 ust. 1 i ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK – przez błędne przyjęcie, że skarga nie spełnia wymogów formalnych oraz że usunięcie braków nie jest możliwe; art. 190 ust. 5 Konstytucji – przez jego niezastosowanie i wydanie zaskarżonego orzeczenia w składzie jednoosobowym, a nie kolegialnym; § 16 ust. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1715, ze zm.; dalej: rozpo-rządzenie) – przez brak przyznania wynagrodzenia za sporządzenie i wniesienie skargi mimo zgłoszenia w skardze wniosku w tym zakresie. Skarżąca wniosła o uwzględnienie zażalenia i nadanie dalszego biegu skardze konsty-tucyjnej. Zażądała ponadto zasądzenia od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej przez jej pełnomocnika z urzędu –w wysokości 150% stawki przewi-dzianej w rozporządzeniu – za sporządzenie i wniesienie skargi konstytucyjnej oraz występo-wanie w postępowaniu zażaleniowym. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje. 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zaża-lenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyj-nej dalszego biegu. Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. 2. Zmierzając do podważenia podstawy odmowy nadania dalszego biegu skardze kon-stytucyjnej w części odnoszącej się do zarzutu niekonstytucyjności art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.), skarżąca podniosła w zażaleniu, że niezasadne jest żądanie od niej złożenia nie-przewidzianego przez prawo zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w T. z 16 listopa-da 2015 r. jedynie w celu wykazania, że zażalenie to jest niedopuszczalne. W przekonaniu skarżącej w wydanym w jej sprawie postanowieniu z 23 czerwca 2016 r., sygn. akt […], Sąd Okręgowy w K., odmawiając sporządzenia uzasadnienia postanowienia z 16 listopada 2015 r. oddalającego wniosek skarżącej o zmianę pełnomocnika z urzędu, rozstrzygnął ostatecznie o możliwości zaskarżenia tego orzeczenia na podstawie art. 394 § 1 k.p.c. Jak stanowi zaskarżony art. 394 § 1 k.p.c., zażalenie do sądu drugiej instancji przysłu-guje na postanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a ponadto na wymienione enumeratywnie postanowienia sądu pierwszej instancji i zarządzenia prze-wodniczącego. Zgodnie z art. 357 § 2 k.p.c. postanowienia wydane na posiedzeniu niejaw-nym (jak w niniejszej sprawie) sąd doręcza z urzędu obu stronom, chyba że przepis szczegól- OTK ZU B/2019 Ts 249/16 poz. 262 3 ny stanowi inaczej; sąd doręcza postanowienie z uzasadnieniem, gdy stronie przysługuje śro-dek zaskarżenia. W sprawie skarżącej sąd drugiej instancji podtrzymał – na podstawie art. 357 § 2 k.p.c. – rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji w przedmiocie odmowy sporządzenia uza-sadnienia postanowienia o oddaleniu wniosku o zmianę pełnomocnika z urzędu z uwagi na niezaskarżalność tego orzeczenia, wynikającą a contrario z treści art. 394 § 1 k.p.c. Tym sa-mym, sąd odwoławczy przesądził, że od rozstrzygnięcia sądu w przedmiocie zmiany pełno-mocnika z urzędu zażalenie nie przysługuje. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że skarżąca uzyskała na podstawie kwestionowanego przepisu orzeczenie ostatecznie kształtujące jej sy-tuację prawną i niezaskarżalne w drodze zwyczajnych środków odwoławczych. Mając to na uwadze, Trybunał uwzględnił zażalenie w części dotyczącej zarzutu niekonstytucyjności art. 394 § 1 k.p.c. i przekazał skargę konstytucyjną w tym zakresie do oceny merytorycznej. 3. Trybunał w pełni podziela wyrażony w zaskarżonym orzeczeniu pogląd, że zarów-no Sąd Rejonowy w T., w postanowieniu z 28 grudnia 2015 r., sygn. akt […], jak i Sąd Okrę-gowy w K. w – wydanym na skutek zażalenia powyższego orzeczenia postanowieniu z 23 czerwca 2016 r., sygn. akt […] – orzekał o możliwości uzyskania przez skarżącą uzasad-nienia postanowienia Sądu Rejonowego w T. z 16 listopada 2015 r. oddalającego jej wniosek o zmianę pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Zakwestionowany art. 1173 k.p.c. i art. 118 § 5 k.p.c. nie były więc podstawą orzeczenia wskazanego w skardze jako orzeczenie ostatecz-ne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Powołana okoliczność nie została skutecznie za-kwestionowana przez skarżącą, co skutkowało stwierdzeniem przez Trybunał, że kwestiono-wane postanowienie jest prawidłowe w części odnoszącej się do sformułowanych przez skar-żącą zarzutów niekonstytucyjności art. 1173 k.p.c. i art. 118 § 5 k.p.c. w związku z art. 21 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1157). 4. Zdaniem skarżącej wydanie zaskarżonego postanowienia w składzie jednoosobo-wym, a nie kolegialnym (bez głosowania) stanowi bezpośrednie naruszenie normy wynikają-cej z art. 190 ust. 5 Konstytucji. Stanowisko skarżącej wynika z błędnego rozumienia zakresu zastosowania art. 190 ust. 5 Konstytucji. Przypomnienia wymaga bowiem, że przepis ten odnosi się do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego wydawanych w toku merytorycznej kontroli konstytucyjności norm prawnych. Świadczy o tym już samo jego umiejscowienie w systematyce art. 190 Kon-stytucji – bezpośrednio po przepisach regulujących charakter prawny, ogłaszanie i skutki orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (art. 190 ust. 1-4 Konstytucji). Poza zakresem zastoso-wania art. 190 ust. 5 Konstytucji pozostają natomiast postanowienia Trybunału wydawane na etapie wstępnej kontroli skargi konstytucyjnej, przesądzające dopiero o dopuszczalności pod-dania zaskarżonego przepisu kontroli merytorycznej. Podobnie przyjmuje się w doktrynie prawa konstytucyjnego, której przedstawiciele aprobują podejmowanie przez Trybunał w składzie jednoosobowym, na etapie wstępnej kontroli, rozstrzygnięć innych niż meryto-ryczne (por. L. Garlicki, Uwaga 26 do art. 190 [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom V, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2005). 5. W zażaleniu wskazano, że w kwestionowanym postanowieniu Trybunał nie przy-znał pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za sporządzenie i wniesienie skargi konstytu-cyjnej mimo wniosku zgłoszonego w skardze. Zwrot kosztów postępowania przed Trybunałem na rzecz wnoszącego skargę konsty-tucyjną obejmuje zarówno postępowanie zakończone rozstrzygnięciem merytorycznym (wy-rokiem), jak i zakończone na etapie wstępnego rozpoznania na skutek nienadania skardze dalszego biegu. W przedmiocie zwrotu kosztów Trybunał orzeka nie wcześniej niż wraz OTK ZU B/2019 Ts 249/16 poz. 262 4 z wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie zainicjowane wniesieniem skargi konstytu-cyjnej. Z powyższego wynika, że rozpoznanie przez Trybunał wniosku skarżącej o zwrot kosztów postępowania przed uprawomocnieniem się postanowienia Trybunału z 6 czerwca 2018 r. o odmowie nadania skardze dalszego biegu, jakby chciała tego skarżąca, byłoby przedwczesne. Mając powyższe na uwadze, Trybunał postanowił jak w sentencji.