Ts 252/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 25 stycznia 2016 r. Pozycja 64 POSTANOWIENIE z dnia 21 października 2015 r. Sygn. akt Ts 252/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Kotlinowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.B. w sprawie zgodności: 1) art. 110a § 1 w związku z art. 53 § 35 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.) oraz z art. 29 ust. 1, 4-6, 8 i 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612) z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypo-spolitej Polskiej; 2) art. 110a § 2 w związku z art. 53 § 35 i art. 110a § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.) oraz w związku z art. 29 ust. 1, 4-6, 8 i 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612) z art. 42 ust. 1 zda-nie pierwsze w związku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji; 3) art. 29 ust. 1, 4 i 6 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612) z art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 21 lipca 2015 r. J.B. (dalej: skarżący) wystąpił o zbadanie zgodności: po pierwsze, art. 110a § 1 w związku z art. 53 § 35 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.; dalej: k.k.s.) oraz z art. 29 ust. 1, 4-6, 8 i 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612, dalej: ustawa o grach hazardowych) z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji; po drugie, art. 110a § 2 w związku z art. 53 § 35 i art. 110a § 1 k.k.s. oraz w związku z art. 29 OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 2 ust. 1, 4-6, 8 i 9 ustawy o grach hazardowych z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji; po trzecie, art. 29 ust. 1, 4 i 6 ustawy o grach hazardowych z art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Wy-rokiem Sądu Rejonowego w B. z października 2014 r. skarżący został uznany za winnego umieszczenia reklamy gier hazardowych oraz czerpania korzyści z takiej reklamy i skazany na karę grzywny. Wyrokiem z marca 2015 r., doręczonym skarżącemu 21 kwietniu 2015 r., Sąd Okręgowy w B. zmienił powyższe rozstrzygnięcie przez odmienne określenie czasu trwania czynu oraz modyfikację wysokości stawki dziennej grzywny. Zdaniem skarżącego zakwestionowane przepisy naruszają Konstytucję, dlatego że za-warty w nich opis penalizowanych czynów nie spełnia wymogu określoności i poprawności legislacyjnej opisu oraz dlatego że kryminalizują zachowania mieszczące się w ramach wy-konywania prawa własności i wolności wypowiedzi. W przekonaniu skarżącego kryminaliza-cja ta nie znajduje uzasadnienia w wartościach konstytucyjnych i nie spełnia wymagań zasady proporcjonalności. Skarżący zarzucił w szczególności, że sposób sformułowania zakwestio-nowanych przepisów powoduje, iż w praktyce to organy stosujące prawo samodzielnie i arbi-tralnie decydują o tym, które zachowania podlegają karaniu. Wskazał ponadto, że opis czy-nów zabronionych w zaskarżonych przepisach jest niezgodny z elementarnymi zasadami techniki legislacyjnej, co prowadzi do naruszenia zasady określoności przepisów prawa kar-nego (art. 42 ust. 1 Konstytucji). Skarżący stwierdził także, że zakwestionowane przepisy naruszają, wynikającą z art. 31 ust. 1 Konstytucji wolność od bezzasadnej represji karnej. Przewidziana w nich penalizacja nie znajduje bowiem wystarczającego uzasadnienia w war-tościach konstytucyjnych. Zauważył on również, że przepisy będące przedmiotem skargi przez to, iż pozwalają na nałożenie na niego kar finansowych, godzą w art. 64 ust. 1 i 2 Kon-stytucji, a przez to, że ograniczają wolność rozpowszechniania informacji, naruszają art. 54 ust. 1 Konstytucji. Zarzucił, że wskazane przepisy nie mogą być w szczególności uznane za konieczne w demokratycznym społeczeństwie dla ochrony zdrowia publicznego, gdyż mają zbyt szeroki zakres. Według skarżącego ochronie zdrowia publicznego nie służy np. karalność czerpania korzyści z umieszczania reklamy niezgodnie z ustawą, która jego zdaniem skarżą-cego rozciąga się na wszystkie reklamy umieszczone niezgodnie z ustawą „bez względu na to, czego reklama dotyczy i wbrew przepisom jakiej ustawy została umieszczona”, zakaz infor-mowania o adresach kasyn, czy też karalność umieszczania reklam w miejscu niepublicznym (np. w prywatnym mieszkaniu). Skarżący dodał, że kwestionowane przepisy ingerują w istotę wolności rozpowszechniania informacji, penalizują bowiem nie tylko wypowiedzi o charakte-rze handlowym (commercial speech), ale również wszelkie inne wypowiedzi zawierające określone symbole, oznaczenia i informacje (a więc także teksty dziennikarskie, literaturę piękną, film, czy wypowiedzi polityczne). Skarżący podkreślił również, że określone w za-kwestionowanych przepisach zakazy odnoszące się do reklamy gier hazardowych mają znacznie szerszy zakres niż analogiczne zakazy dotyczące reklamy alkoholu. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 138 w związku z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Try-bunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępo-waniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 3 dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wnie-siona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo-stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, zakwestionować zgodność z Konstytucją przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o obowiązkach określonych w Konstytucji. Zasady, na jakich dopuszczalne jest korzystanie ze skargi konstytucyjnej, precyzuje ustawa o TK. W świetle powyższych unormowań konsty-tucyjnych i ustawowych nie ulega wątpliwości, że przesłanką rozpoznania skargi konstytu-cyjnej jest wskazanie nie dowolnego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ale tyl-ko takiego, który w konkretnej sprawie stanowił podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia, a zarazem doprowadził do naruszenia wolności lub praw wskazanych jako podstawa skargi konstytucyjnej. W związku z tym obowiązkiem skarżącego jest dołączenie do skargi konsty-tucyjnej orzeczenia, które wykazuje cechy odpowiadające powyższej, złożonej kwalifikacji, tzn. zostało wydane na podstawie przepisów będących przedmiotem wniesionej skargi i pro-wadzi do niedozwolonej ingerencji w sferę konstytucyjnie chronionych praw podmiotowych. Z art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK wynika, że na skarżącym ciąży obowiązek wskazania naru-szonych wolności lub praw oraz określenia sposobu ich naruszenia. Z kolei zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 3 i 4 tejże ustawy skarżący ma obowiązek uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów. Ponadto w myśl art. 36 ust. 3 ustawy o TK, mającego zastosowanie do spraw rozpatrywanych w trybie skargi konstytucyjnej na podstawie art. 49 tejże ustawy, Trybunał Konstytucyjny w toku wstępnego rozpoznania wniesionej skargi odmawia nadania jej dalszego biegu, jeżeli jest ona oczywiście bezzasadna. Analiza skargi konstytucyjnej wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga nie spełnia warunków nadania jej dalszego biegu, gdyż jest oczywiście bezzasadna, a skarżący nie uprawdopodobnił naruszenia swoich konstytucyjnych wolności lub praw. Na wstępie należy zauważyć, że zarzuty skarżącego dotyczą de facto dwóch pro-blemów. Po pierwsze, skarżący kwestionuje sposób sformułowania zakwestionowanych prze-pisów, twierdząc, że naruszają one zasady poprawnej legislacji oraz zasadę określoności przepisów prawa karnego. Po drugie, stwierdza on, że wprowadzone zakwestionowanymi przepisami zakazy mają zbyt szeroki zakres i nieproporcjonalnie ograniczają jego wolność od nieuzasadnionej represji karnej, prawo własności oraz wolność wypowiedzi. W odniesieniu do pierwszego problemu Trybunał stwierdza, że skarżący nie wykazał, aby zakwestionowane przepisy były niejasne ani aby ich niejasność doprowadziła do naru-szenia jego wolności lub praw. Trybunał Konstytucyjny przypomina, że samo posługiwanie się zwrotami niedookreślonymi i nieostrymi jest konieczne w każdym systemie prawnym. Zwroty takie służą uelastycznieniu systemu oraz zapewnieniu organom stosującym prawo pewnej swobody decyzyjnej, przesuwając jednocześnie obowiązek konkretyzacji normy na etap stosowania prawa. Nie można zatem stawiać zarzutu naruszenia zasad poprawnej legisla-cji opartego jedynie na stwierdzeniu, że użyty w przepisie zwrot ma charakter nieostry. W myśl dotychczasowego orzecznictwa Trybunału prawodawca ma prawo posłużyć się zwro-tami niedookreślonymi, dającymi sądom możliwość wyważonej, zindywidualizowanej oceny konkretnej sprawy. Nie stanowi to naruszenia Konstytucji przez ustawodawcę, jeżeli utrzy-muje się on w granicach konstytucyjnej swobody regulacji. Nakłada natomiast na organy sto-sujące prawo obowiązek wypełnienia tych zwrotów treścią oraz rzetelnego uzasadnienia ko-munikowanego adresatom rozstrzygnięcia (zob. wyroki TK z: 31 marca 2005 r., SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29; 14 lutego 2012 r., P 20/10, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 15 oraz 25 lutego 2014 r., SK 65/12, OTK ZU nr 2/A/2014, poz. 13, a także postanowienie TK z 15 kwietnia 2009 r., Ts 185/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 26). Skarżący nie wykazał, aby OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 4 zaskarżone przepisy były niejasne w stopniu uniemożliwiającym usunięcie ewentualnych wątpliwości za pomocą powszechnie przyjętych metod wykładni prawa oraz zwyczajnych środków mających na celu usunięcie rozbieżności w jego stosowaniu (zob. np. wyrok TK z 18 marca 2010 r., K 8/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 23 i tam cyt. orzecznictwo). Skarżący sam wskazuje na definicje poszczególnych pojęć użytych w zakwestionowa-nych przepisach oraz szczegółowo rekonstruuje znamiona czynów zabronionych zakwestio-nowanymi przepisami. Jednocześnie zaproponowana przez skarżącego – jego zdaniem moż-liwa – rozszerzająca wykładnia zakwestionowanych przepisów, w świetle której niektóre elementy tych przepisów wskazują na to, że mogłyby być rozumiane jako zakazujące każdej reklamy, a nie tylko reklamy gier hazardowych, albo jako prowadzące do karalności wypo-wiedzi literackiej, artystycznej lub politycznej, nie może być uznana za dowodzącą niejasno-ści tych przepisów. Z jednej strony abstrahuje ona bowiem od systematyki aktów normatyw-nych, w których przepisy te się znajdują, oraz celu ich wprowadzenia, a więc zgodnie z pod-stawowymi zasadami wykładni prawa powinna być odrzucona. Z drugiej zaś strony, ma cha-rakter czysto potencjalny i nie znajduje podstaw ani w orzeczeniach sądów wydanych w sprawie skarżącego, ani w innym powołanym przez niego orzecznictwie. Wbrew twierdze-niom skarżącego, z wydanych w jego sprawie orzeczeń wyraźnie wynika, że badając zaistnie-nie w jego sprawie przesłanek czynu zabronionego polegającego na umieszczeniu przez niego zakazanych symboli i informacji sądy wzięły pod uwagę jego kontekst. Sądy wskazały w szczególności, że reklama za której umieszczenie oraz za czerpanie korzyści z której skar-żący został skazany na karę grzywny była związana z prowadzoną w należącym do niego lokalu działalnością polegającą na organizacji gry na automatach. Nierelewantne jest więc porównanie przez skarżącego jego sytuacji prawnej z sytuacją prawną podmiotów reklamują-cych marki odzieży lub informujących o treści przepisów ustawy o grach hazardowych. Nie sposób zatem przyjąć, jak chciałby skarżący, ani że użyte w zakwestionowanych przepisach sformułowania (takie, jak „umieszczanie reklamy lub informacji lub czerpanie korzyści z re-klamy”, o której mowa w tych przepisach, a więc reklamy gier hazardowych) należy uznać za niejasne, ani, że niejasność ta doprowadziła do naruszenia jego praw i wolności. Przyjęta w jego sprawie wykładnia zaskarżonych przepisów nie potwierdza bowiem tezy o możliwości rozszerzającego rozumienia zakwestionowanej regulacji ani tezy o jej oderwaniu od celu tych przepisów. Wbrew sugestiom skarżącego naruszenia zasady określoności przepisów prawa karne-go nie można też dopatrywać się w konieczności rekonstrukcji znamion czynu zabronionego z kilku przepisów znajdujących się w różnych ustawach, szczególnie że – jak wyraźnie zau-waża on – zakwestionowane przez niego przepisy k.k.s. wyraźnie odsyłają do ustawy o grach hazardowych, która definiuje niektóre użyte w nich pojęcia. Adresaci wynikających z nich norm nie powinni więc mieć problemów z odnalezieniem wszystkich przepisów koniecznych do ich rekonstrukcji (zob. np. wyrok TK z 12 września 2005 r., SK 13/05, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 91). W odniesieniu do problemu karalności reklamy gier hazardowych Trybunał w pierw-szej kolejności zauważa, że sformułowane przez skarżącego w tym zakresie zarzuty w znacz-nym stopniu opierają się na przedstawionej przez niego rozszerzającej wykładni zakwestio-nowanych przepisów do której, jak wskazano wyżej, nie ma podstaw i która nie znalazła za-stosowania w jego sprawie. Skarżący zarzucił m.in., że zakaz zawarty w zakwestionowanych przepisach ma zbyt szeroki zakres, gdyż obejmuje nie tylko reklamę gier hazardowych, regu-lacje te przewidują bowiem np. penalizację umieszczania reklam nieodnoszących się do gier hazardowych, czy też wypowiedzi niemających charakteru reklamy, a także umieszczania reklam w miejscach niepublicznych. Jednak takie rozumienie zakwestionowanych przepisów nie znalazło zastosowania w sprawie skarżącego, a co za tym idzie, w tym zakresie nie nastą-piła aktualizacja naruszenia jego konstytucyjnych wolności i praw. Skarżący został skazany OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 5 za czyn polegający na umieszczeniu reklamy (w postaci banneru oraz napisu reklamowego) na zewnątrz lokalu, w którym prowadzone były gry na automatach i czerpaniu z niej korzyści, a więc w złożonej skardze może wnosić o zbadanie zgodności z Konstytucją penalizacji jedy-nie takiego czynu. Na tym tle Trybunał przypomina, że w wyroku z 28 stycznia 2003 r. (K 2/02, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 4) obszernie wypowiadał się w sprawie konstytucyjności przepisów doty-czących zakazu reklamy alkoholu. Oceniał wprawdzie konstytucyjność regulacji zakazują-cych pośredniej reklamy alkoholu, ale poczynił też kilka uwag ogólnych odnoszących się do zakazu reklamy alkoholu. Trybunał wskazał w tym orzeczeniu, że ograniczenia możliwości reklamowania alkoholu są uzasadnione troską o ochronę zdrowia publicznego, w tym potrze-bą przeciwdziałania alkoholizmowi i zmniejszenia popytu na alkohol. Dokonawszy analizy treści kwestionowanych przepisów, uznał, że zakaz reklamy produktów „wykorzystujących podobieństwo” do napojów alkoholowych jest ograniczeniem proporcjonalnym, a więc uza-sadnionym celem tego ograniczenia oraz nieprzekraczającym miary właściwej dla osiągnięcia tego celu. Nie narusza więc zasady wolności działalności gospodarczej, prawa własności oraz wolności wypowiedzi. Trybunał – ze względu na zakres zaskarżenia w omawianej sprawie – badał przy tym zgodność zakwestionowanych wówczas przepisów z art. 10 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopa-da 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.), nie zaś art. 54 ust. 1 Konstytucji, wska-zał jednak, że normy wynikające z tych dwóch przepisów są w tym zakresie tożsame. Ustalenia poczynione w przywołanym wyroku należy odnieść do przepisów kwestio-nowanych w niniejszej sprawie. Wprowadzone w nich zakazy dotyczące reklamy gier hazar-dowych także są uzasadnione zagrożeniem uzależnieniem od hazardu, wystąpieniem jego negatywnych skutków zdrowotnych i społecznych (zob. uzasadnienie projektu ustawy o grach hazardowych – druk sejmowy nr 2481/VI kad., s. 1 i 20) i nie mogą być uznane za niepropor-cjonalne do założonego celu. Mimo szerszego zakresu tych regulacji – na co zwraca uwagę skarżący – służą one bowiem efektywnemu przeciwdziałaniu reklamie gier hazardowych i punktów je prowadzących. Oczywiście bezzasadne jest więc twierdzenie, że stanowią one „bezzasadną represję karną”, czy też nieproporcjonalną ingerencję w prawo własności oraz wolność wypowiedzi lub że naruszają istotę wolności wypowiedzi (zob. również postanowie-nie TK z 28 stycznia 2014 r., Ts 309/13, OTK ZU nr 2/B/2014, poz. 175). Wziąwszy powyższe okoliczności pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny na podstawie art. 49 w związku z art. 36 ust. 3 oraz art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK odmówił nadania dal-szego biegu skardze konstytucyjnej.