Ts 27/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 8 września 2025 r. Pozycja 221 POSTANOWIENIE z dnia 8 lutego 2023 r. Sygn. akt Ts 27/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.M. o zbadanie zgodności: 1) art. 5191 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy-wilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje możliwości wniesienia skargi kasacyjnej na wydane postanowienie przez sąd drugiej instancji, oddalające zażalenie na postanowienie sądu pierwszej in-stancji odrzucające skargę o wznowienie postępowania w sprawie, w której przysługiwałaby skarga kasacyjna w przypadku wznowienia postępowania”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji Rze-czypospolitej Polskiej; 2) art. 5191 § 1 w związku z art. 409 w związku z art. 13 § 2 w związku z art. 3981 § 1 ustawy powołanej w punkcie pierwszym w zakresie, w jakim „występuje nierówność cywilnoprawna pomiędzy skargą o wznowienie po-stępowania a pozwem jako środkami ochrony praw podmiotowych, podczas gdy skarga ma spełniać warunki formalne pozwu oraz jest obarczona dodat-kowymi wymogami formalnymi, w tym terminem prekluzyjnym”, z art. 32 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji; 3) art. 3941 § 1 ustawy powołanej w punkcie pierwszym w zakresie, w jakim „nie przewiduje możliwości wniesienia zażalenia do Sądu Najwyższego na wydane postanowienie w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie po-stępowania w sprawie, w której przysługiwałaby skarga kasacyjna w przy-padku wznowienia postępowania”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 w związku z art. 77 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 9 lutego 2022 r. (data nadania) M.M. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, OTK ZU B/2025 Ts 27/22 poz. 221 2 wystąpiła z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia, sformułowa-nym na tle następującego stanu faktycznego. Skarżąca, jako spadkobierczyni po swoim ojcu, którego nieruchomości i spółki w cza-sie II wojny światowej znalazły się pod nadzorem okupanta niemieckiego, a następnie zostały bezprawnie – jej zdaniem – znacjonalizowane mocą postanowienia Sądu Powiatowego w P. z 19 stycznia 1970 r. (sygn. akt […]), 19 lutego 2021 r. wniosła skargę o wznowienie postę-powania zakończonego tym postanowieniem. Sąd Rejonowy w P. I Wydział Cywilny (dalej: sąd rejonowy) postanowieniem z 20 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]) na podstawie art. 410 § 1 w związku z art. 13 § 2 usta-wy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej; k.p.c.) odrzucił skargę jako wniesioną po upływie przepisanego terminu. W uza-sadnieniu postanowienia sąd rejonowy wskazał, że „zgodnie z art. 407 § 1 k.p.c. skargę wnosi się w terminie trzymiesięcznym a termin ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji – od dnia, w którym o wyroku dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy” (s. 1-2 uzasadnienia). Jak podkreślono w powołanym postanowie-niu, aplikantowi adwokackiemu działającemu z upoważnienia radcy prawnego umocowanego przez skarżącą udostępniono 29 marca 2016 r. akta sprawy o sygn. […]. Sąd rejonowy uznał więc, że skoro pełnomocnik skarżącej już 29 marca 2016 r. zapoznał się z aktami sprawy, to co najmniej od tego dnia należy liczyć trzymiesięczny termin wniesienia skargi o wznowie-nie. Z uwagi na powyższe nie podzielił twierdzenia skarżącej, że o postanowieniu wydanym w sprawie o sygn. […] dowiedziała się dopiero 19 listopada 2021 r. Tym samym, w ocenie sądu rejonowego, doszło do naruszenia 3-miesięcznego terminu prekluzyjnego. Zaskarżając powyższe postanowienie zażaleniem z 7 czerwca 2021 r. skarżąca pod-niosła, że aplikant adwokacki przeglądający akta nie był należycie umocowany. Upoważnie-nie do przeglądania akt dotyczyło bowiem innych nieruchomości i swoim zakresem różniło się od właściwego pełnomocnictwa udzielonego 19 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w W. XXVII Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: sąd okręgowy) postanowieniem z 30 sierpnia 2021 r. (sygn. akt […]) oddalił zażalenie skarżącej. Powyższe orzeczenie wraz z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi skarżącej 9 listopada 2021 r. Skarżąca poinformowała również, że od postanowienia sądu okręgowego nie wniosła nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Zgodnie bowiem z aktualnym orzecznic-twem Sądu Najwyższego nie podlega ono zaskarżeniu, gdyż od postanowienia o oddaleniu zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania skarga kasacyjna nie przysługuje. Jak wskazała skarżąca, uzasadnione jest zatem twierdzenie, że spełniła waru-nek wyczerpania drogi prawnej. 2. Art. 5191 § 1 i art. 3941 § 1 k.p.c., wskazanym jako przedmiot zaskarżenia w punk-cie pierwszym i trzecim petitum skargi, zarzucono brak określonych środków zaskarżenia. W wypadku art. 5191 § 1 k.p.c. skarżąca wiąże naruszenie swoich konstytucyjnych praw z brakiem możliwości wniesienia skargi kasacyjnej na postanowienie sądu drugiej instancji, oddalające zażalenie na postanowienie wydane przez sąd pierwszej instancji odrzu-cające skargę o wznowienie postępowania w sprawie, w której przysługiwałaby skarga kasa-cyjna w przypadku wznowienia postępowania. W związku z tym art. 5191 § 1 k.p.c. w tym zakresie skarżąca zarzuciła naruszenie z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji. Podniosła, że również w odniesieniu do postępowań nadzwyczajnych ob-owiązkiem ustawodawcy jest wprowadzenie regulacji, które zapewnią obywatelowi bezpie-czeństwo prawne w zakresie prawa do sądu, wyrażające się nie tylko w prawie wszczęcia postępowania, ale również w prawie uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia, zgodnie z zasada-mi sprawiedliwości. OTK ZU B/2025 Ts 27/22 poz. 221 3 Nieco inaczej został sformułowany zakres zaskarżenia w odniesieniu do art. 3941 § 1 k.p.c. Skarżąca zarzuciła mu brak możliwości wniesienia zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania w sprawie, w której przysługiwałaby skarga kasacyjna w przypadku wznowienia postępowania. Zakwe-stionowany przepis, w zakresie wskazanym w petitum skargi, narusza w ocenie skarżącej art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 w związku z art. 77 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 w związ-ku z art. 64 ust. 2 Konstytucji. W konsekwencji prowadzi bowiem do pozostawienia w obro-cie prawnym rozstrzygnięć wadliwych, co jest nie do zaakceptowania w świetle prawa do sądu i ochrony bezpieczeństwa prawnego. Podniosła, że możliwość wniesienia takiego zaża-lenia była częściowo dopuszczalna przed wejściem w życie przepisów ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469). Przepisom zakwestionowanym związkowo w punkcie drugim petitum skargi, tj. art. 5191 § 1 w związku z art. 409 w związku art. 13 § 2 w związku z art. 3981 § 1 k.p.c. – w zakresie w nim wskazanym – skarżąca zarzuciła naruszenie art. 32 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Podniosła, że „w przypadku wydania przez sąd pierwszej instancji postanowienia odrzucającego pozew, które to następnie posta-nowienie zostanie utrzymane w mocy przez sąd drugiej instancji (poprzez oddalenie zażale-nia) – stronie pokrzywdzonej będzie przysługiwało prawo do złożenia skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego, jeśli przedmiot sprawy zalicza się do katalogu spraw kasacyjnych”. Na-tomiast w tożsamej sytuacji w postępowaniu wznowieniowym stronie pokrzywdzonej nie przysługuje prawo do złożenia skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego, nawet jeśli przedmiot sprawy zalicza się do katalogu spraw kasacyjnych. 3. Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 30 marca 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 6 kwietnia 2022 r.) wezwał skarżącą do doręczenia czterech kom-pletnych wydruków z księgi wieczystej wskazanych w załączniku nr 4 i 5 do skargi. Skarżąca wykonała zarządzenie, doręczając 8 kwietnia 2022 r. (data nadania) wskaza-ne załączniki do skargi. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po-stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejaw-nym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna. 2. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolno-ści i praw. Ma ona gwarantować, że obowiązujące w systemie prawa akty normatywne nie będą stanowiły źródła ich naruszeń. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji skarga konstytucyjna inicjuje procedurę, której celem jest zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów stanowią-cych podstawę ostatecznego orzeczenia o prawach skarżącego. Należy przy tym podkreślić, że szczególny charakter tego środka ochrony oznacza, że jego wniesienie jest dopuszczalne dopiero wówczas, gdy w konkretnej sprawie skarżącego zastosowanie zaskarżonej normy jako podstawy ostatecznego rozstrzygnięcia doprowadziło do niedopuszczalnego pogwałcenia konstytucyjnych wolności lub praw. OTK ZU B/2025 Ts 27/22 poz. 221 4 Merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej jest zatem uzależnione od spełnienia warunków wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i przepisów ustawy o orga-nizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. 3. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego rozpatrywana skarga konstytucyjna nie speł-nia powyższych wymagań. 3.1. Kwestionując zgodność z Konstytucją art. 5191 § 1 k.p.c. w zakresie wskazanym w petitum skargi, skarżąca wyjaśniła, że wyczerpała wszystkie przysługujące jej zwyczajne środki zaskarżenia. Od postanowienia Sądu Rejonowego w P. I Wydział Cywilny (dalej: sąd rejonowy) z 20 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]) złożyła zażalenie, które zostało oddalone postanowieniem Sądu Okręgowego w W. XXVII Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: sąd okręgowy) z 30 sierpnia 2021 r. (sygn. akt […]). Z uwagi na brak nadzwyczajnych środków zaskarżenia skarżąca nie wniosła skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego. W związku z powyższym Trybunał stwierdził, że skarżąca nie legitymuje się orzecze-niem ostatecznym, które zostało wydane na podstawie zakwestionowanego przepisu i odma-wiałoby jej prawa do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżąca, wskazując na ostateczny charak-ter postanowienia sądu okręgowego, przywołała postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2017 r. o sygn. Ts 124/17 (OTK ZU B/2018, poz. 72), w którym Trybunał od-mówił nadania dalszego biegu skardze właśnie dlatego, że skarżący nie wniósł skargi kasa-cyjnej, a tym samym nie posiadał orzeczenia o charakterze ostatecznym, z którego wynikało-by, że doszło do zamknięcia drogi prawnej. Zażalenie na to postanowienie nie zostało uwzględnione (zob. postanowienie TK z 27 marca 2018 r., OTK ZU B/2018, poz. 73). Mimo to skarżąca wyciągnęła z niego błędny wniosek, skupiając się wyłącznie na przesłance wy-czerpania drogi prawnej. Uwadze skarżącej umknął natomiast inny istotny warunek niezbęd-ny do skutecznego zainicjowania postępowania w trybie skargi konstytucyjnej, jakim jest legitymowanie się orzeczeniem, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Postanowienie sądu okręgowego, wskazane przez skarżącą jako orzeczenie mające w jej sprawie ostateczny charakter, dotyczyło oddalenia zażalenia na postanowienie sądu re-jonowego odrzucające skargę jako wniesioną po upływie przepisanego terminu. Nie rozstrzy-gało natomiast o możliwości wniesienia skargi kasacyjnej na postanowienie sądu drugiej in-stancji, oddalające zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania. Art. 5191 § 1 k.p.c. nie był zatem podstawą orzeczenia wskaza-nego przez skarżącą jako ostateczne. W orzecznictwie Trybunału wyjaśniano w tym kontekście, że gdy przedmiotem skargi konstytucyjnej jest przepis, z którego wynika, że w danym przypadku środek zaskarżenia nie przysługuje, należy mimo to wnieść taki środek, aby uzyskać rozstrzygnięcie wydane w opar-ciu o normę prawną, która wyłącza możliwość zaskarżenia orzeczenia (zob. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35, po-dzielane także w najnowszym orzecznictwie Trybunału – por. np. postanowienie z 12 maja 2021 r., sygn. SK 114/20, OTK ZU A/2021, poz. 26). W świetle art. 77 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK do skutecznego wniesienia skargi konstytucyjnej niewystarczające jest wskazanie, że przepisy zaskarżonej regulacji ustawowej nie przewidują możliwości wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarże-nia lub że jest ona wprost wyłączona. Dla potwierdzenia naruszenia przysługujących skarżą-cemu wolności lub praw niezbędne jest uzyskanie ostatecznego orzeczenia, które będzie po-twierdzało to wyłączenie. W odniesieniu do analizowanego zarzutu skarżąca nie wywiązała się z tego obowiąz-ku. Skarga konstytucyjna w tym zakresie ma charakter abstrakcyjny, a więc nie spełnia wy-magań określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. OTK ZU B/2025 Ts 27/22 poz. 221 5 3.2. Konsekwencją odmowy nadania dalszego biegu skardze w odniesieniu do art. 5191 § 1 k.p.c., w zakresie wskazanym w punkcie pierwszym petitum skargi, jest brak możliwości nadania jej biegu co do drugiego zarzutu, dotyczącego niezgodności art. 5191 § 1 w związku z art. 409 w związku art. 13 § 2 w związku z art. 3981 § 1 k.p.c. z art. 32 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Zaskarżony w punkcie drugim petitum skargi art. 5191 § 1 k.p.c. został wskazany jako główny przedmiot kontroli, pozostałe przepisy zostały powołane jako związkowe. Jednak z przepisów, które powołane zostały w związku z art. 5191 § 1 k.p.c., nie wynika nowa treść normatywna, tworząca nową jakość odróżniającą ją od przedmiotu zaskarżenia wskazanego w punkcie pierwszym petitum skargi. Nadal istotą zarzutu pozostaje brak możliwości wnie-sienia skargi kasacyjnej w sytuacji opisanej przez skarżącą. Przywołane związkowo przepisy odnoszą się do wymagań skargi o wznowienie postępowania (art. 409 k.p.c.) i dopuszczalno-ści wniesienia skargi kasacyjnej w postępowaniu cywilnym (art. 3981 § 1 k.p.c.). Zostały one powołane jedynie w celu wykazania podobieństw – jeżeli chodzi o wymagania – między skargą o wznowienie postępowania a pozwem i niedopuszczalnym, zdaniem skarżącej, zróż-nicowaniem w zakresie możliwości wniesienia skargi kasacyjnej. Również i w tym wypadku Trybunał stwierdził brak realnego i aktualnego naruszenia konstytucyjnych praw i wolności skarżącej. Niewniesienie skargi kasacyjnej do Sądu Naj-wyższego powoduje, że także drugi zarzut nabiera charakteru abstrakcyjnego. 3.3. Brak rozstrzygnięcia, w którym sąd orzekł ostatecznie o prawach lub wolnościach skarżącej na podstawie zakwestionowanego przepisu jest również przesłanką odmowy nada-nia dalszego biegu skardze w odniesieniu do zarzutu podniesionego w punkcie trzecim peti-tum skargi. Jak wskazała skarżąca, w systemie prawnym powinna istnieć możliwość złożenia zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie odrzucające skargę o wznowienie postę-powania (s. 29 skargi). Natomiast w obecnym stanie prawnym skarżąca pozbawiona jest takiej możliwości, co powoduje sprzeczność z prawem do sądu, potrzebą ochrony bezpie-czeństwa prawnego i niemożnością akceptacji pozostawania w obrocie prawnym orzeczeń wadliwych (s. 29 skargi). Zażalenie takie dopuszczał uchylony art. 3941 § 2 k.p.c., gdy sprawa należała do tzw. spraw kasacyjnych oraz gdy postanowienie o odrzuceniu zostało wydane przez sąd apelacyjny. Rekonstrukcja zarzutu z punktu trzeciego petitum skargi w oparciu o argumentację przytoczoną w jej uzasadnieniu prowadzi do wniosku, że skarżąca dopatruje się naruszenia swoich konstytucyjnych praw w braku możliwości wniesienia zażalenia do Sądu Najwyższe-go na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania także w sytuacji, gdy zostało ono wydane w pierwszej instancji przez sąd rejonowy. Z uwagi bowiem na quasi in-dywidualny charakter skargi konstytucyjnej należało uwzględnić stan prawny i faktyczny, jaki miał miejsce w sprawie skarżącej. Jedynym postanowieniem o odrzuceniu skargi o wznowie-nie postępowania było postanowienie wydane w pierwszej instancji przez sąd rejonowy z 20 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]). W związku z tym Trybunał uznał, że skuteczne zaini-cjowanie postępowania w niniejszej sprawie mogłoby dotyczyć wyłącznie żądania zbadania zgodności z Konstytucją braku możliwości wniesienia zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu rejonowego o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania. Postępo-wanie takie, ze względu na wspomniany quasi indywidualny charakter skargi konstytucyjnej, nie mogłoby natomiast obejmować tego typu postanowień wydanych przez sądy wyższej in-stancji. W tym celu skarżąca musiałaby jednak wnieść zażalenie do Sądu Najwyższego. Dla spełnienia przesłanek warunkujących merytoryczne rozpatrzenie skargi konstytucyjnej po-winna uzyskać rozstrzygnięcie, którego treścią byłoby odrzucenie wniesionego środka za-skarżenia. Doszłoby tym samym do konkretyzacji jej sytuacji prawnej, co uzasadniałoby OTK ZU B/2025 Ts 27/22 poz. 221 6 przyjęcie tezy o wystąpieniu aktualnego i konkretnego naruszenia przysługujących jej praw konstytucyjnych, których ochrony domaga się w trybie wniesionej skargi konstytucyjnej. Tymczasem skarżąca tego nie uczyniła, lecz, jak wyżej wskazano, skorzystała z przy-sługującego jej środka zaskarżenia i na podstawie art. 394 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. złożyła jedynie zażalenie na postanowienie sądu rejonowego do sądu okręgowego w Warsza-wie. Nie spełniła tym samym warunków wymaganych w wypadku zakwestionowania braku środków zaskarżenia skargą konstytucyjną. W związku z powyższym, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, rozpoznawanej skardze należało odmówić nadania dalszego biegu. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.