Ts 285/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 23 lutego 2016 r. Pozycja 120 POSTANOWIENIE z dnia 26 stycznia 2016 r. Sygn. akt Ts 285/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Granat, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej P.S. w sprawie zgodności: art. 96 § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2015 r. poz. 1094, ze zm.) z art. 42 ust. 2 i 3 w zw. z art. 2 Konstytu-cji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 12 sierpnia 2015 r. (data nadania) P.S. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 96 § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2015 r. poz. 1094, ze zm.; dalej: k.w.) jest niezgodny z art. 42 ust. 2 i 3 w zw. z art. 2 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Skarżący został obwiniony o to, że 15 października 2013 r. jako właściciel pojazdu, wbrew obowiąz-kowi – w ciągu 7 dni od daty dostarczenia wezwania na adres zameldowania – nie wskazał Straży Miejskiej w W., komu powierzył do kierowania lub używania pojazd 4 września 2013 r., którym to pojazdem popełniono wykroczenie polegające na zaparkowaniu pojazdu w odległości mniejszej niż 10 metrów od przejścia dla pieszych, tj. o czyn z art. 96 § 3 k.w. w zw. z art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1137, ze zm.; dalej: p.r.d.). Wyrokiem ze stycznia 2015 r. Sąd Rejonowy w W. uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu i wymierzył mu karę grzywny. Wyro-kiem z kwietnia 2015 r. Sąd Okręgowy w W. (dalej: Sąd Okręgowy w W.) utrzymał w mocy zaskarżony wyrok sądu pierwszej instancji. Powyższe orzeczenie, wraz z uzasadnieniem, zo-stało doręczone pełnomocnikowi skarżącego 12 maja 2015 r. Zdaniem skarżącego w sprawie, w związku z którą wniósł skargę do Trybunału, za-kwestionowany przepis naruszył jego prawo do obrony, a także zasady domniemania niewin-ności oraz demokratycznego państwa prawnego, przerzuca bowiem ciężar dowodu ustalenia sprawcy wykroczenia drogowego na obwinionego. Jak podniósł skarżący, ustalenie winy od- OTK ZU B/2016 Ts 285/15 poz. 120 2 bywa się przez „wymuszenie” wskazania siebie albo innej osoby jako kierującego pojazdem, pod groźbą uruchomienia postępowania, o którym mowa w art. 96 § 3 k.w. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywana skarga konstytu-cyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Ma ona gwarantować, że obowiązujące w systemie prawa akty normatywne nie będą stanowiły źródła ich naruszeń. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konsty-tucyjnej jest wniosek o zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów stanowiących podstawę ostatecznego orzeczenia o prawach skarżącego. Wskazany przedmiot skargi konstytucyjnej determinuje wymogi formalne, których spełnienie jest konieczne do stwierdzenia jej dopusz-czalności. Skarżący zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 96 § 3 k.w. w brzmieniu: „Tej samej karze podlega, kto wbrew obowiązkowi nie wskaże na żądanie uprawnionego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie”. Jako wzorce kontroli konstytucyjności tego przepisu skarżący wskazał art. 42 ust. 2 i 3 w związku z art. 2 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skarżący zakwestionował niepełną normę prawną – jedynie wynikającą z art. 96 § 3 k.w., podczas gdy przedmiotem zaskarżenia powi-nien być dodatkowo art. 78 ust. 4 p.r.d. Obowiązek, o którym mowa w art. 96 § 3 k.w., wyni-ka bowiem z art. 78 ust. 4 p.r.d. Ten ostatni przepis stanowi: „Właściciel lub posiadacz pojaz-du jest obowiązany wskazać na żądanie uprawnionego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, chyba że pojazd został użyty wbrew jego woli i wiedzy przez nieznaną osobę, czemu nie mógł zapobiec”. Tymczasem na podstawie art. 79 Konstytucji oraz art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, ma obowiązek za-skarżenia wszystkich przepisów, z których wynika kwestionowana norma prawna. Trybunał nie jest władny „dopisywać” ani „uzupełniać” przedmiotu zaskarżenia. Stanowi to samodziel-ną podstawę odmowy nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Niezależnie od powyższego Trybunał przypomina, że postanowienie o odmowie na-dania skardze dalszego biegu jest wydawane również w przypadku zbędności orzekania. Taki stan rzeczy ma miejsce, gdy zaskarżone przepisy były już przedmiotem kontroli zgodności z Konstytucją w innej sprawie rozpoznawanej przez Trybunał (zob. na tle art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. postanowienia TK z: 3 października 2001 r., SK 3/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 218; 25 listopada 2002 r., SK 30/01, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 88; 27 lutego 2013 r., SK 47/12, OTK ZU nr 2/A/2013, poz. 23). Trybunał Konstytucyjny stoi przy tym na stanowisku, że konieczność uwzględniania określonej w ustawie o TK przesłanki zbędności wydania orzeczenia uwidacznia się na każdym etapie postępowania inicjowanego skargą. OTK ZU B/2016 Ts 285/15 poz. 120 3 Mając powyższe na uwadze, Trybunał stwierdza, że merytoryczne rozpoznanie anali-zowanej skargi konstytucyjnej jest zbędne, gdyż kwestionowany przez skarżącego przepis był już przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 12 marca 2014 r. (P 27/13, OTK ZU nr 3/A/2014, poz. 30) Trybunał orzekł, że art. 96 § 3 k.w. jest zgodny z art. 2 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 42 ust. 1 Konstytucji. Wprawdzie w sentencji tego rozstrzygnięcia Trybunał stwierdził zgodność z art. 2 Konstytucji jedynie art. 96 § 3 k.w., jednak w rzeczywistości przedmiotem kontroli była norma prawna wywiedziona z art. 96 § 3 k.w. w zw. z art. 78 ust. 4 p.r.d., to bowiem ten ostatni przepis wyznacza treść i zakres obowiązku, którego niewypełnienie jest penalizowane jako wykroczenie na gruncie art. 96 § 3 k.w. Trybunał objął więc zakresem orzeczenia także ten fragment powyższego przepisu, który penalizuje – zgodnie z zarzutem skarżącego w ni-niejszej sprawie – niewskazanie przez właściciela lub posiadacza pojazdu na żądanie upraw-nionego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie w sytuacji, gdy takie wskazanie narażałoby tę osobę na odpowiedzialność karną za inne wy-kroczenie drogowe, ponieważ to właściciel lub posiadacz pojazdu był kierującym pojazdem (zob. postanowienie TK z 3 listopada 2015 r., SK 64/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 169). Z kolei w wyroku z 30 września 2015 r. (K 3/13, OTK ZU nr 8/A/2015, poz. 125) Trybunał orzekł, że art. 96 § 3 w zw. z art. 92 § 1, art. 92a, art. 88 k.w. w zw. z art. 78 ust. 4 p.r.d. w zw. z art. 41 § 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2013 r. poz. 395, ze zm.; dalej: k.p.w.) oraz w zw. z art. 183 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim – po ujawnieniu przy użyciu rejestrującego urządze-nia technicznego przekroczenia przez niezidentyfikowanego kierującego pojazdem dopusz-czalnej prędkości, niezastosowania się przez takiego kierującego do znaku lub sygnału dro-gowego bądź prowadzenia nieoświetlonego pojazdu – przewidują ciążący na właścicielu lub posiadaczu tego pojazdu obowiązek wskazania, na żądanie uprawnionego organu, komu po-wierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, pod rygorem odpowie-dzialności wykroczeniowej, bez możliwości uchylenia się od tego obowiązku w razie powie-rzenia pojazdu osobie najbliższej, kiedy ta dopuściła się wykroczenia, są zgodne z art. 42 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, z art. 42 ust. 3 w zw. z art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji oraz z art. 47 w zw. z art. 18, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 i art. 2 Konstytucji. W przywołanych wyrokach Trybunał – orzekając, co istotne, w pełnym składzie – podkreślił, że w postępowaniu wykroczeniowym gwarantowane jest zarówno prawo do obro-ny, jak i domniemanie niewinności. Odwołując się do treści art. 4 k.p.w., Trybunał wskazał, że „[p]rzepis ten umożliwia zarówno obronę czynną, jak i obronę bierną, którą można określić jako powstrzymywanie się od aktywności, w tym od przedstawiania dowodów czy też od wy-powiadania się. Z kolei art. 8 k.p.w. w związku z art. 5 § 1 i 2 k.p.k. statuuje na gruncie wy-kroczeniowym domniemanie niewinności i zasadę in dubio pro reo. Artykuł 20 § 3 k.p.w. w związku z art. 74 § 1 k.p.k. wprowadza do postępowania w sprawach o wykroczenia brak obowiązku dowodzenia swej niewinności oraz brak obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść, a art. 20 § 3 k.p.w. w związku z art. 175 k.p.k. przyznaje obwinionemu prawo do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania oraz prawo do odmowy składania wyjaśnień. Kwestionowane przepisy ani nie wyłączają wskazanych przepisów gwarancyj-nych, ani też ich nie modyfikują. Ustawodawca gwarantuje zatem w postępowaniu wykrocze-niowym zarówno prawo do obrony, jak i zasadę domniemania niewinności”. Jak orzekł po-nadto Trybunał, w „naszym porządku prawnym nie jest dopuszczalne domniemanie, że wła-ściciel (posiadacz) pojazdu, który nie wskazał, komu powierzył pojazd do kierowania (uży-wania), jest sprawcą wykroczenia polegającego np. na przekroczeniu dopuszczalnej prędko- OTK ZU B/2016 Ts 285/15 poz. 120 4 ści”. Obowiązek wskazania, komu właściciel (posiadacz) powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, zabezpieczony sankcją grzywny, jest – jak stwierdził Trybu-nał – „istotowo innym obowiązkiem niż obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestęp-stwa statuowanym przez art. 240 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.) i art. 304 § 1 k.p.k. Powierzenie drugiemu [użytkownikowi] pojazdu nie jest przestępstwem po stronie właściciela, a jego przyjęcie przestępstwem po stronie użyt-kownika. Nie ma mowy o zawinieniu nie tylko kryminalnym, ale nawet wykroczeniowym zarówno powierzającego, jak i użytkownika pojazdu. W kwestionowanych przepisach chodzi o, zabezpieczony sankcją za wykroczenie, obowiązek wskazania, komu został powierzony pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, a nie o obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa czy też nawet wykroczenia. Innymi słowy, kwestionowane prze-pisy statuują obowiązek wskazania okoliczności faktycznej. Wskazanie na żądanie uprawnio-nego organu, komu właściciel lub posiadacz pojazdu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, nie przesądza o ewentualnej odpowiedzialności wskazanej osoby za wykroczenie drogowe utrwalone przez urządzenie rejestrujące (fotoradar). (…) Ob-owiązek statuowany w art. 78 ust. 4 p.r.d. nie polega na wskazaniu sprawcy wykroczenia, ale osoby, której właściciel lub posiadacz powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie. Informacja o powierzeniu pojazdu osobie najbliższej nie jest tożsama z informacją o tym, kto prowadził pojazd lub używał go w chwili popełnienia wykroczenia drogowego utrwalonego przez urządzenie rejestrujące (fotoradar). Wskazanie przez właścicie-la lub posiadacza pojazdu, na żądanie uprawnionego organu, że powierzył on ten pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie osobie najbliższej, w żadnym razie nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności za wykroczenie drogowe utrwalone przez urządzenie rejestrujące (fotoradar) (…). W praktyce osoba najbliższa, po powierzeniu jej pojazdu przez właściciela lub posiadacza, wcale nie musi nim kierować i w związku z tym wykluczone jest popełnienie przez nią utrwalonego przez fotoradar wykroczenia, gdyż powierzyła pojazd innej osobie, pojazd został jej skradziony, itd. W końcu mogą też wystąpić okoliczności, które – mimo faktycznego naruszenia przez osobę najbliższą przepisów ruchu drogowego – nie po-zwolą na przypisanie jej odpowiedzialności za wykroczenie, np. z uwagi na działanie w stanie wyższej konieczności (art. 16 k.w.)”. Ze wskazanych względów Trybunał stwierdził, że ingerencja ustawodawcy w ochro-nę życia rodzinnego przez kwestionowane przepisy jest niezbędna, przydatna i proporcjonal-na, a ponadto nie narusza istoty ochrony życia rodzinnego. Mając powyższe na uwadze Trybunał zauważa, że w analizowanej skardze i w wy-rokach Trybunału w sprawie P 27/13 i K 3/13 zachodzi identyczność zaskarżonej normy prawnej, sformułowanych zarzutów, a także przywołanych podstaw skargi. Wydanie orzecze-nia jest więc zbędne z uwagi na wystąpienie przesłanki ne bis in idem. Z wyżej przedstawionych powodów na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 ustawy o TK z 1997 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.