Ts 292/21

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 9 stycznia 2023 r. Pozycja 12 POSTANOWIENIE z dnia 27 października 2022 r. Sygn. akt Ts 292/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.B. o zbadanie zgodności: art. 528 § 1 pkt 2 w związku z art. 78 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Ko-deks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje zaskarżenia zarządzenia prezesa sądu w przedmiocie odmowy wyznaczenia z urzędu adwokata lub radcy prawnego w celu sporządzenia kasa-cji dla strony, która złożyła wniosek trybie art. 78 § 1 Kodeksu postępowania karnego”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 4 grudnia 2021 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia. 2. Skarga konstytucyjna została sformułowana na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący złożył wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu w celu złożenia kasacji od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Ś. z 19 marca 2021 r. (sygn. akt […]). Jego wniosek został uwzględniony, lecz wyznaczony adwokat złożył do akt opinię o braku pod-staw do wniesienia kasacji, o czym powiadomił skarżącego. W związku z tym faktem skarżący 26 maja 2021 r. złożył wniosek o wyznaczenie ko-lejnego obrońcy z urzędu w celu sporządzenia i podpisania kasacji. Przewodniczący IV Wydziału Karnego Odwoławczego Sądu Okręgowego w Ś. zarzą-dzeniem z 7 czerwca 2021 r. (sygn. akt […]; dalej: zarządzenie z 7 czerwca 2021 r.) nie uwzględnił tego wniosku. W uzasadnieniu wskazano, że w „zaistniałym stanie brak podstawy prawnej dla wyznaczenia skazanemu kolejnego obrońcy na koszt Skarbu Państwa”. OTK ZU B/2023 Ts 292/21 poz. 12 2 3. Zdaniem skarżącego, „nie można uznać za rzetelny i sprawiedliwy proces, w któ-rym oskarżony pozbawiony jest możliwości zaskarżenia zarządzenia prezesa sądu w przed-miocie wyznaczenie mu obrońcy z urzędu w celu sporządzenia kasacji”. Tego typu rozstrzy-gnięcie „niewątpliwie ingeruje w konstytucyjnie chronione prawo do obrony”. Nie jest także „wydawane w okolicznościach tak jednoznacznych i wykluczających ryzyko pomyłki (decy-zje te są niewątpliwie przecież ocenne), by uznać w świetle standardów konstytucyjnych, że dewolutywna droga odwoławcza jest zbędna czy niepotrzebna” (s. 6 skargi). W tej sytuacji brak możliwości kontroli instancyjnej trudno jest zaakceptować z punktu widzenia art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Wprawdzie pierwszy z tych przepisów dopuszcza wprowadzanie ograniczeń, jednak wydaje się, że „gdy w grę wchodzi możliwość realizacji uprawnienia konstytucyjnego (w tym tak fundamentalnego prawa jak prawo do obrony), nie powinno mieć [miejsca] wyłączenie możliwości kontroli decyzji organów w tym zakresie” (s. 6 skargi). Skarżący podkreślił dodatkowo, że brak możliwości zaskarżenia ma w jego sytuacji „ogromne znaczenie”, a zarządzenie z 7 czerwca 2021 r. „w sposób drastyczny odbiega od dotychczasowej linii orzeczniczej, przyjmowanej przez sądy powszechne” w innych jego sprawach (por. s. 6-7 skargi). Podniesionego w skardze problemu, jak twierdzi skarżący, „nie rozwiązuje możliwość podniesienia zarzutu bezzasadnej odmowy wyznaczenia adwokata lub radcy prawnego do sporządzenia kasacji w zażaleniu na zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji niesporządzo-nej [z] zachowaniem przymusu adwokackiego. (…) Taka możliwość bowiem zakłada przede wszystkim znajomość prawa u osoby, która w procesie występowała bez obrońcy, w tym zło-żenia przez nią osobiście kasacji” (s. 7 skargi). Podsumowując, skarżący stwierdził, że art. 528 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 1375, ze zm.) w zakresie wskazanym w petitum skargi „jest niezgodny z kon-stytucyjnymi standardami zaskarżalności i instancyjności orzeczeń” (określonymi w art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji) i „stanowi zaprzeczenie sprawiedliwości proceduralnej, nieza-sadnie tym samym ograniczając prawo do sądu” (które statuuje art. 45 Konstytucji) i „prawo do obrony” (wyrażone w art. 42 ust. 2 Konstytucji). 4. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 8 marca 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 17 marca 2022 r.) skarżący, na podstawie art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK, został wezwany do usunięcia (w terminie 7 dni od dnia doręczenia zarządzenia) braków formalnych skargi przez: 1) udokumentowanie daty złożenia przez skarżącego wnio-sku z 14 czerwca 2021 r. o przyznanie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi kon-stytucyjnej w administracji zakładu karnego; 2) wyjaśnienie, czy skarżący złożył zażalenie na zarządzenie z 7 czerwca 2021 r. Pełnomocnik skarżącego ustosunkował się do powyższego zarządzenia w piśmie z 24 marca 2022 r. (data nadania), przedstawiając żądane przez Trybunał dokumenty i wyja-śnienia. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie OTK ZU B/2023 Ts 292/21 poz. 12 3 nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. 2. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wskazany w skardze konstytucyjnej przed-miot kontroli nie spełnia wymogów wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji i skonkretyzo-wanych w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. 2.1. W świetle tych przepisów przedmiotem skargi konstytucyjnej może być wyłącz-nie ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji pu-blicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach, prawach albo obowiązkach skar-żącego, naruszając w ten sposób jego konstytucyjne prawa lub wolności. Precyzyjne wskaza-nie regulacji spełniających te warunki jest obowiązkiem skarżącego (por. art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK). Pojęcie „podstawa prawna ostatecznego orzeczenia” jest w praktyce Trybunału rozu-miane szeroko. Z uwagi na charakter i funkcje skargi konstytucyjnej nie może być ono utoż-samiane wyłącznie z przepisem, który stanowił normatywną (kompetencyjną, proceduralną, materialnoprawną) podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia. „O tym, że zaskarżony akt norma-tywny był w znaczeniu konstytucyjnym podstawą ostatecznego orzeczenia, można generalnie mówić wtedy, gdy owo rozstrzygnięcie – przy tym samym przedmiocie i zakresie sprawy – byłoby lub mogłoby być inne w przypadku nieobowiązywania normy prawnej o treści kwe-stionowanej przez skarżącego. Nie ma przy tym decydującego znaczenia, czy organ prowa-dzący zakończoną sprawę powołał kwestionowany przez skarżącego przepis explicite, czy też przepis ten był merytoryczną przesłanką zastosowania prawa w danej sprawie” (wyrok pełne-go składu Trybunału z 21 września 2011 r., sygn. SK 6/10, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 73; podobna teza pojawiała się także we wcześniejszym orzecznictwie Trybunału). Trybunał wyjaśniał w tym kontekście, że „gdy przedmiotem skargi konstytucyjnej jest przepis przewidujący, że w danym przypadku środek odwoławczy nie przysługuje, należy mimo to wnieść środek zaskarżenia, aby uzyskać rozstrzygnięcie wydane w oparciu o normę prawną, która wyłącza możliwość zaskarżenia orzeczenia (postanowienie o odrzuceniu środka odwoławczego)” (postanowienie z 21 czerwca 2010 r., sygn. Ts 243/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 454). Stanowisko to zostało potwierdzone m.in. w postanowieniu pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35), jak też w naj-nowszym orzecznictwie Trybunału (por. np. postanowienie z 12 maja 2021 r., sygn. SK 114/20, OTK ZU A/2021, poz. 26). 2.2. W analizowanej skardze konstytucyjnej skarżący domaga się stwierdzenia nie-konstytucyjności art. 528 § 1 pkt 2 w związku z art. 78 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 1375, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje zaskarżenia zarządzenia prezesa sądu w przedmiocie odmowy wyznaczenia z urzędu adwokata lub radcy prawnego w celu sporządzenia kasacji dla strony, która złożyła wniosek trybie art. 78 § 1 Kodeksu po-stępowania karnego”. Regulacja ta nie była jednak podstawą orzeczenia, w związku z którym skarżący zło-żył skargę konstytucyjną (tj. zarządzenia przewodniczącego IV Wydziału Karnego Odwoław-czego Sądu Okręgowego w Ś. z 7 czerwca 2021 r., sygn. akt IV Ka 78/21; dalej: zarządzenie z 7 czerwca 2021 r.). Orzeczenie to zawierało bowiem wyłącznie ocenę wniosku skarżącego o wyznaczenie kolejnego obrońcy z urzędu do wniesienia kasacji od prawomocnego wyroku skazującego w postępowaniu karnym. Zarówno jego sentencja, jak i uzasadnienie nie zawie-rają żadnego rozstrzygnięcia o dopuszczalności zaskarżenia tego zarządzenia (a więc o pra- OTK ZU B/2023 Ts 292/21 poz. 12 4 wach wywodzonych przez skarżącego z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji). Z adnotacji zamieszczonej pod uzasadnieniem zarządzenia z 7 czerwca 2021 r. wyni-ka, że skarżący miał zostać oddzielnym pismem pouczony, że orzeczenie to jest ostateczne i w świetle art. 528 § 1 pkt 2 k.p.k. nie przysługuje od niego zażalenie. Pismo to nie zostało dołączone do skargi konstytucyjnej. Nie stanowi ono także ostatecznego orzeczenia o konsty-tucyjnych prawach, wolnościach albo obowiązkach skarżącego w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wziął pod uwagę, że zawarte w tym piśmie informacje o ak-tualnym stanie prawnym mogły bezpośrednio przyczynić się do podjęcia przez skarżącego decyzji o niezłożeniu zażalenia na zarządzenie z 7 czerwca 2021 r. Niemniej w dotychczaso-wym orzecznictwie Trybunału przyjmowano, że (nawet jeżeli w danym stanie faktycznym skarżącemu nie przysługiwało zażalenie) „nie powinien był on – mając w perspektywie po-stępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym – zrezygnować z tego środka zaskarżenia. Tylko w ten sposób mógł bowiem doprowadzić do wydania, w oparciu o kwestionowaną re-gulację, postanowienia o odrzuceniu zażalenia, a tym samym do «ujawnienia» przedmiotu skargi konstytucyjnej” (por. postanowienie z 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 15). W świetle powyższych okoliczności Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania bada-nej skardze dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.