Ts 299/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 24 marca 2016 r. Pozycja 257 POSTANOWIENIE z dnia 16 marca 2016 r. Sygn. akt Ts 299/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Małgorzata Pyziak-Szafnicka – przewodnicząca Leon Kieres – sprawozdawca Stanisław Biernat, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu-cyjnego z 22 grudnia 2015 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej W.S., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 24 sierpnia 2015 r. (data nadania) W.S. (dalej: skarżący) wniósł o zbadanie zgodności art. 72 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U.88.553, ze zm.; dalej: kk) z art. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na podstawie następującego stanu faktyczne-go. Wyrokiem z października 2014 r. Sąd Rejonowy w B. uznał skarżącego za winnego po-pełnienia m.in. czterech przestępstw z art. 286 § 1 kk w czynie ciągłym i wymierzył mu za wszystkie popełnione przestępstwa karę łączną grzywny w wysokości 100 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej stawki na kwotę 10 zł, jak też karę łączną 1 roku i 8 miesięcy po-zbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na okres próby wynoszący 3 lata. Jednocześnie sąd zobowiązał skarżącego na mocy art. 72 § 2 kk do naprawienia wyrządzonej szkody przez zapłatę 79 782,46 zł na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w T. w termi-nie jednego roku od uprawomocnienia się orzeczenia. Po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez skarżącego od orzeczenia sądu I instancji Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z maja 2015 r. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu wskazał m.in. na brak podstaw do odmiennego definiowania szkód wynikających z popełnienia przestępstwa oszustwa pole-gającego na wyłudzeniu świadczeń z ubezpieczenia społecznego i polegającego na wyłudze-niu innej kategorii należności. Z wydaniem przywołanych rozstrzygnięć skarżący wiąże naruszenie zasady równości ze względu na odmienne uregulowanie sytuacji podmiotów, na których obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń został nałożony na podstawie decyzji ZUS, i sytuacji pod-miotów, na których ten obowiązek nakładany jest wyrokiem sądu karnego z tytułu orzeczone-go środka probacyjnego. Zdaniem skarżącego sytuacja tych podmiotów powinna być podob-nie uregulowana, dlatego że w obu wypadkach nałożenie obowiązku naprawienia szkody na- OTK ZU B/2016 Ts 299/15 poz. 257 2 stępuje na podstawie orzeczenia właściwego organu państwa i ma na celu zrekompensowanie ZUS uszczerbku majątkowego powstałego na skutek wypłacenia nienależnego świadczenia rentowego. Ponadto – według skarżącego – obowiązek ten związany jest de facto z zaistnie-niem analogicznych przesłanek. Naruszenie zasady równości polega zatem – w jego ocenie – na tym, że kwota zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wynikającą z obowiązku orzeczo-nego na podstawie ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-czeń Społecznych (Dz.U.2015.748, ze zm.; dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS) ograniczona jest do sumy nieprzekraczającej wartości świadczeń pobranych za okres dłuższy niż 3 lata, natomiast obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem orzeczony przez sąd karny polega na naprawieniu jej w rzeczywistej wielkości. W dalszej części uzasadnienia wniesionej skargi konstytucyjnej skarżący wskazuje na tożsamość – przynajmniej przedmiotową – przesłanek nałożenia obowiązku zwrotu niena-leżnie pobranych świadczeń przez ZUS i w drodze wyroku karnego. Twierdzi w związku z tym, że skoro obowiązek ten aktualizuje się w przedmiotowo tożsamych sytuacjach, to nie ma obiektywnych podstaw do jego różnicowania pod względem czasowym lub kwotowym w zależności od trybu, w jakim jest nakładany, i od organu, jaki go nakłada. Według skarżącego zakwestionowany przepis narusza także zasadę państwa prawa. Mając na względzie obowiązywanie regulacji art. 138 ust 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, która ogranicza kwotę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, obywatel ma prawo oczekiwać – w jego przekonaniu – że znajdzie ona zastosowanie do całokształtu jego sytuacji prawnej w każdym wypadku, niezależnie od tego, jakie organy i w jakim trybie będą tę sytua-cję poddawać ocenie. W jego ocenie obowiązek naprawienia szkody orzekany na podstawie art. 72 § 2 kk nie różni się niczym od obowiązku naprawienia szkody nakładanego tytułem środka probacyjnego na podstawie art. 46 kk. W obu bowiem wypadkach obowiązek ten znajduje uzasadnienie (zakorzenienie) w przepisach prawa materialnego, a dokładnie w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Skarżący twierdzi w tym stanie rzeczy, że z tego względu zakres podmiotowy, przedmiotowy, czasowy i kwotowy tego obowiązku powinien być w obu wypadkach tożsamy. Zarzuca on przy tym Sądowi Najwyższemu, że przez ugrun-towaną linię orzeczniczą wbrew woli ustawodawcy wyłącza możliwość ograniczenia obo-wiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, podczas gdy ten obowiązek jest limitowany przez ustawodawcę w przywołanym przepisie ustawy o emeryturach u rentach z FUS w spo-sób kategoryczny. In fine wniesionej skargi konstytucyjnej skarżący wskazał także na naruszenie jego praw majątkowych przez rozszerzenie zakresu obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Jego zdaniem: „W myśl Konstytucji państwo winno wszakże chronić obywateli przed doznawaniem przez nich uszczerbków majątkowych, a nie poprzez bezpodstawne róż-nicowanie ich sytuacji powodować zwiększanie ciężaru ich obciążeń finansowych”. Skarżący wniósł ponadto o wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Okręgowego w T. z maja 2015 r. i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w B. z października 2014 r. Wskazał, że nie ma możliwości wykonania nałożonego nań obowiązku, co sprawia, że istnieje możliwość wszczęcia w jego sprawie postępowania w przedmiocie zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności. Postanowieniem z 22 grudnia 2015 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skar-dze dalszego biegu ze względu na oczywistą bezzasadność podniesionego w niej zarzutu. Wskazał w nim, że w jego ocenie nie ma podstaw do wprowadzenia nakazu jednakowego traktowania osób, które pobrały świadomie nienależne im świadczenie, oraz osób, które do-puściły się przestępstwa opisanego w art. 286 § 1 kk i działając z zamiarem bezpośrednim wyłudziły nienależne im świadczenie. Podkreślił przy tym, że czym innym jest cywilnopraw-ny obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia ciążący na tej pierwszej kategorii osób, a czym innym nałożony na sprawcę przestępstwa obowiązek naprawienia wyrządzonej OTK ZU B/2016 Ts 299/15 poz. 257 3 jego czynem szkody. W zażaleniu złożonym na powyższe postanowienie skarżący zakwestionował stanowi-sko Trybunału Konstytucyjnego, zgodnie z którym obowiązek naprawienia szkody ma cha-rakter penalny, „a przez to i kształtujący zachowania skarżącego pro futuro”. Przeciwko ta-kiej interpretacji przemawia – zdaniem skarżącego – stanowisko Sądu Najwyższego, w świe-tle którego obciążenie tym obowiązkiem ma na celu nie powiększenie dolegliwości, ale na-prawienie szkody, jaką pokrzywdzony w rzeczywistości poniósł w wyniku przestępstwa. Co istotne – jak podnosi – probacyjny charakter przedmiotowego obowiązku nie może stanowić uzasadnienia dla poszerzenia jego zakresu kompensacyjnego. Ten zakres zawsze powinien być ograniczony limitowany do rzeczywistej szkody, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Takim przepisem szczególnym, jak wskazuje, jest art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który de facto właśnie limituje zakres odpowiedzialności świadczeniobiorcy. W przekonaniu skarżącego okoliczność, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świad-czeń nakładany jest w postępowaniu karnym w formie obowiązku probacyjnego naprawienia szkody nie powinna prowadzić do zwiększenia jego ciężaru, albowiem za takim zróżnicowa-niem nie może przemawiać fakt skazania zobowiązanego wyrokiem karnym. Podstawy na-kładanego zgodnie z art. 72 § 2 kk obowiązku naprawienia szkody są de facto tożsame z pod-stawami dochodzenia przez ZUS zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Jeżeli zatem świadczeniobiorca celowo wyłudził świadczenia rentowe, co zazwyczaj jest równoznaczne z wypełnieniem przez jego zachowanie znamion np. oszustwa, to, w ocenie skarżącego, brak jest podstaw do różnicowania zakresu obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w zależności od tego, czy doszło do skazania za popełnione przestępstwo, czy też nie. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z 30 sierpnia 2015 r. utra-ciła moc ustawa z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.102,643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychcza-sowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wnie-siona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r. Zgodnie z art. 36 ust. 4 w zw. z art. 49 ustawy o TK z 1997 r. skarżącemu przysłu-guje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpa-truje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. b w zw. z art. 36 ust. 6 i 7 oraz w zw. z art. 49 ustawy o TK z 1997 r.). Trybunał Konstytucyjny bada w szczególności, czy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nada-nia skardze dalszego biegu. Oznacza to, że na etapie rozpoznawania zażalenia Trybunał anali-zuje przede wszystkim te zarzuty, które mogą podważyć trafność ustaleń przyjętych za pod-stawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a argumenty przedstawione w zażaleniu nie podważają zasadności ustaleń dokonanych w tym postanowie-niu. Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu o odmowie nadania skardze dalszego biegu stwierdził, że zarzut naruszenia zasady równości w zakresie ochrony praw majątko-wych jest oczywiście bezzasadny, albowiem skarżący nie wykazał, aby podmioty, które świa- OTK ZU B/2016 Ts 299/15 poz. 257 4 domie pobrały nienależne świadczenia i zostały zobowiązane do ich zwrotu na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS i podmioty, które, pobierając to świadcze-nie, dopuściły się przestępstwa opisanego w art. 286 § 1 kk i wobec których został orzeczony obowiązek naprawienia szkody, były podmiotami podobnymi w rozumieniu art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny podziela pogląd wyrażony w zaskarżonym orzeczeniu, zgodnie z którym czym innym jest nałożony na sprawcę cywilnoprawny obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia a czym innym obowiązek probacyjny orzeczony wobec sprawcy przestępstwa. Podkreślić należy przy tym, że Trybunał nie przyjął, iż celem nałoże-nia tego obowiązku na sprawcę przestępstwa ma być zwiększenie jego dolegliwości, jak wskazał skarżący we wniesionym zażaleniu, tylko podkreślił, że ma on za zadanie oddzia-ływanie wychowawcze na skazanego. W tym kontekście zwrócić należy uwagę na okolicz-ność, że niewykonanie przez sprawcę nałożonego na niego obowiązku naprawienia szkody może spowodować wydanie zarządzenia o wykonaniu warunkowo zawieszonej kary pozba-wienia wolności, co także stanowi argument przemawiający za odmiennym charakterem cy-wilnoprawnego obowiązku od charakteru środka probacyjnego. Niezasadne jest także twierdzenie przedstawione we wniesionym zażaleniu, zgod-nie z którym podstawy nakładanego obowiązku naprawienia szkody w świetle art. 72 § 2 kk i art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS są identyczne. Do nałożenia obowiązku na-prawienia szkody orzekanego jako środek probacyjny konieczne jest nie tylko udowodnienie, że doszło do świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego, ale i że nastąpiła realiza-cja pozostałych znamion przedmiotowych i podmiotowych typu opisanego w art. 286 kk, jak też innych przesłanek uznania danego zachowania za przestępne. Zdaniem skarżącego art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi przepis szczególny w stosunku do art. 72 § 2 kk. Skoro zatem ogranicza on zakres obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń to uzasadnia to orzeczenie na podstawie art. 72 § 2 kk obo-wiązku naprawienia szkody w tym zawężonym de facto zakresie. Trybunał zwraca jednak uwagę, że gdyby przychylić się do powyższej tezy, to należałoby też przyjąć, że wniesiona skarga jest skargą na stosowanie prawa, tj. nieprawidłowe wyliczenie przez organ sądowy wysokości kwoty zwrotu z tytułu obowiązku naprawienia szkody. Rozpoznanie tak sformu-łowanego zarzutu zaś wykracza poza zakres kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. Reasumując, należy przypomnieć, że rozpoznanie skargi konstytucyjnej jest do-puszczalne w sytuacji, w której skarżący uprawdopodobni naruszenie przysługujących mu praw konstytucyjnych. We wniesionej skardze skarżący podstawy do jej wniesienia upatrywał w naruszeniu zasady równości w zakresie ochrony praw majątkowych. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego tak sformułowany zarzut jest oczywiście bezzasadny, jako że sytuacja oso-by, która uzyskała nienależnie pobrane świadczenie nawet na skutek świadomego wprowa-dzenia organu rentowego w błąd nie może być uznana za tożsamą z sytuacją osoby, której zachowanie wypełnia znamiona czynu z art. 286 kk i która została za nie skazana na karę po-zbawienia wolności, zawieszonej pod „warunkiem” m.in. naprawienia wyrządzonej przestęp-stwem szkody. Nie ma zatem podstaw, aby wprowadzić zasadę jednakowego traktowania w tych dwóch przypadkach osób, które nienależnie pobrały świadczenie. Wziąwszy powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny uznał za w pełni uzasad-nione postanowienie z 22 grudnia 2015 r. o odmowie nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej i nie uwzględnił zażalenia złożonego na to postanowienie.