Ts 312/14

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 15 stycznia 2016 r. Pozycja 26 POSTANOWIENIE z dnia 1 grudnia 2015 r. Sygn. akt Ts 312/14 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności: art. 545 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 oraz z art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, postanawia: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej sporządzonej przez adwokata i wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 27 października 2014 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący) zakwestiono-wał zgodność art. 545 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim wniosek o wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania musi być sporządzony i podpisany przez adwokata lub radcę prawnego, z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 oraz z art. 190 ust. 4 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Sąd Rejo-nowy w K. wyrokiem z czerwca 2012 r. uznał skarżącego za winnego popełnienia wykrocze-nia z art. 97 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2013 r. poz. 482, ze zm.; dalej: k.w.) w zw. z art. 49 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ru-chu drogowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1137, ze zm.; dalej: p.r.d.). Na skutek wniesionej apela-cji Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z września 2012 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że obniżył wysokość orzeczonej grzywny. W październiku 2013 r. skarżący złożył w Sądzie Rejonowym K. wniosek o wznowie-nie postępowania, wskazując, że w toku postępowania wystąpił o ustanowienie obrońcy z urzędu, który to wniosek nie został uwzględniony. Powołał się jednocześnie na wyrok Try-bunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. (K 30/11, OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 98). Zarządzeniem zastępcy przewodniczącego Sądu Apelacyjnego w K. z listopada 2013 r. został wyznaczony pełnomocnik z urzędu do sporządzenia i wniesienia wniosku o wznowienie po-stępowania w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z wrze- OTK ZU B/2016 Ts 312/14 poz. 26 2 śnia 2012 r. Wyznaczony pełnomocnik 29 listopada 2013 r. sporządził i przekazał do Sądu Apelacyjnego w K. opinię prawną, w której stwierdził, że nie zaistniała żadna z przesłanek wznowienia postępowania, o których mowa w art. 540 k.p.k. W związku z powyższym 4 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny w K. powiadomił skarżą-cego, że skarżącemu nie zostanie wyznaczony inny pełnomocnik do sporządzenia i podpisa-nia wniosku o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym orzecze-niem. W tym samym piśmie skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych wnio-sku z 8 października 2013 r. przez złożenie w terminie 7 dni – od daty doręczenia tego pisma – wniosku o wznowienie postępowania sądowego sporządzonego i podpisanego przez adwo-kata lub radcę prawnego, pod rygorem odmowy przyjęcia wniosku. W piśmie z 18 grudnia 2013 r. skarżący wniósł o wydanie orzeczenia odnośnie do wznowienia lub odmowy wznowienia prawomocnie zakończonego postępowania oraz o od-rzucenie opinii prawnej wyznaczonego z urzędu pełnomocnika, jako niedopuszczalnej w świetle obowiązku podejmowania działań jedynie na korzyść oskarżonego (uregulowanego w art. 86 § 1 k.p.k.). Ponadto skarżący wniósł o wyznaczenie kolejnego obrońcy z urzędu do sporządzenia i wniesienia przedmiotowego wniosku o wznowienie postępowania. W odpo-wiedzi na to pismo Sąd Apelacyjny w K. ze stycznia 2014 r. odmówił wyznaczenia kolejnego obrońcy z urzędu. W dniu 5 stycznia 2014 r. skarżący samodzielnie wniósł do Sądu Apelacyjnego w K. wniosek o wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania. Zarządzeniem z lutego 2014 r. zastępca przewodniczącego Sądu Apelacyjnego w K. odmówił przyjęcia własnoręcz-nie sporządzonego przez skarżącego wniosku o wznowienie postępowania. W piśmie z lutego 2014 r. skarżący zwrócił się do Sądu Apelacyjnego w K. o wyznaczenie kolejnego obrońcy z urzędu do wniesienia zażalenia na postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. ze stycznia 2014 r., w którym odmówiono wyznaczenia dla skarżącego kolejnego obrońcy z urzędu do sporządzenia wniosku o wznowienie postępowania. Zarządzeniem z lutego 2014 r. zastępca przewodniczącego Sądu Apelacyjnego w K. nie uwzględnił wniosku skarżącego, uzasadniając to brakiem przysługujących środków odwoławczych od orzeczenia Sądu Apelacyjnego. Na powyższe zarządzenie skarżący 27 lutego 2014 r. wniósł zażalenie do Sądu Apelacyjnego w K. Zostało ono przyjęte zarządzeniem przewodniczącego Sądu Apelacyjnego w K. z marca 2014 r. i przekazane do Sądu Najwyższego. Postanowieniem z kwietnia 2014 r. Sąd Najwyż-szy utrzymał w mocy zaskarżone zarządzenie. Na podstawie pisma z 22 maja 2014 r., w którym skarżący zwrócił się o ustanowienie pełnomocnika do sporządzenia skargi konstytucyjnej, Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z lipca 2014 r. ustanowił adwokata do sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 13 listopada 2014 r. pełnomoc-nik skarżącego został wezwany do uzupełnienia braków formalnych skargi przez: dokładne określenie sposobu, w jaki doszło do naruszenia prawa do sądu w sprawie, w związku z którą wniesiono skargę konstytucyjną, a także podanie daty wystąpienia z wnioskiem o ustanowie-nie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej. W piśmie z 19 listopada 2014 r. (data nadania) pełnomocnik odniósł się co do zarządzenia sędziego. Zdaniem skarżącego wykładnia przepisu art. 545 § 2 k.p.k., zgodnie z którą odmawia się uwzględnienia sporządzonego przez skarżącego wniosku o wznowienie postępowania sprawia, że został on pozbawiony prawa do rozpoznania jego sprawy przez właściwy, nieza-leżny, bezstronny i niezawisły sąd. Według skarżącego przywołany przepis nie wymaga w sposób bezwzględny sporządzenia i podpisania wniosku o wznowienie postępowania przez adwokata lub radcę prawnego. Skarżący stawia zarzut, że takie sformułowanie przepisu, które umożliwia dowolne jego stosowanie, jest także niezgodne z art. 2 Konstytucji i wyrażoną w nim zasadą demokratycznego państwa prawnego. OTK ZU B/2016 Ts 312/14 poz. 26 3 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępo-waniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wnie-siona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo-stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie o TK, wnieść skargę do Try-bunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu norma-tywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zgod-nie z art. 36 ust. 1 w zw. z art. 49 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu roz-poznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy skarga odpowiada określonym w prawie wymogom. Procedura ta umożliwia, już w począt-kowej fazie postępowania, wyeliminowanie spraw, które nie mogą być przedmiotem meryto-rycznego rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny. W ocenie Trybunału zarzuty podniesione w skardze nie zasługują na uwzględnienie ze względu na ich oczywistą bezzasadność. Ponadto skarżący nie wykazał naruszenia konstytu-cyjnie chronionych wolności i praw, do czego obliguje go art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK. Kwestionując zgodność art. 545 § 2 k.p.k. z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, skarżący stawia zarzut, że przepis ten w zakresie, w jakim wprowadza przymus adwokacko-radcowski w odniesieniu do sporządzenia i wniesienia wniosku o wznowienie prawomocnego postępowania, pozbawia go prawa do rozpoznania sprawy przez właściwy, niezależny, bez-stronny i niezawisły sąd. Powyższa argumentacja w ocenie Trybunału Konstytucyjnego nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, na to, że w spra-wie skarżącego został wydany prawomocny wyrok sądu ad quem. Skarżący miał zatem za-gwarantowany dostęp do sądu zgodnie z konstytucyjnym standardem wyznaczonym przez art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ponadto Trybunał wskazuje, że postępowanie w przedmiocie wznowienia prawomoc-nie zakończonego postępowania karnego ma charakter nadzwyczajny. Możliwość jego prze-prowadzenia pojawia się na skutek zaistnienia szczególnych przesłanek, które ujawnią się – co istotne – po przeprowadzeniu postępowania karnego w danej sprawie. Nie ulega wątpliwo-ści, że skorzystanie z nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest wniosek o wznowienie postępowania karnego, ma charakter dodatkowy, ponadprogramowy, wykraczający ponad konstytucyjny standard prawa do sądu. Trybunał podkreśla, że postępowanie dotyczące nad-zwyczajnego wznowienia postępowania karnego dotyczy oceny zaistnienia szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z tej nadzwyczajnej instytucji. Oznacza to zatem, że orzekając w przedmiocie wznowienia postępowania, sąd nie odnosi się w ogóle do istoty sprawy, a jedynie bada, czy istnieją podstawy do wznowienia postępowania (zob. wyrok TK z 11 czerwca 2013 r., SK 23/10, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 57). Nadzwyczajny charakter instytucji wznowienia postępowania prawomocnie zakończonego, a w szczególności jego przedmiot, sprawia, że wznowienie postępowania nie jest objęte wszystkimi gwarancjami prawa do sądu (zob. wyrok TK z 12 stycznia 2010 r., SK 2/09, OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1). W ocenie Trybunału powyższe ustalenia stanowią punkt wyjścia do oceny konstytu-cyjności wymogu formalnego określonego w art. 545 § 2 k.p.k., tj. przymusu adwokacko- OTK ZU B/2016 Ts 312/14 poz. 26 4 radcowskiego. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że przepis ten ma przede wszystkim cha-rakter gwarancyjny. Zapewnia dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny w zakresie występo-wania przesłanek uzasadniających wystąpienie z wnioskiem o wznowienie postępowania. Jest to niezwykle istotne zwłaszcza w kontekście znacznego formalizmu, jakim charakteryzuje się procedura występowania z wnioskiem o wznowienie postępowania. Nałożenie obowiązku jego sporządzenia przez profesjonalnego pełnomocnika gwarantuje, że wniosek będzie speł-niał wszystkie prawem przewidziane wymagania. Trybunał podkreśla, że procedura wzno-wienia prawomocnie zakończonego postępowania karnego ma charakter nadzwyczajny. Wy-nika z tego konieczność zapewnienia stronom tego postępowania należytej ochrony prawnej, odpowiadającej najwyższym standardom procesowym. Wymóg sporządzenia przedmiotowe-go wniosku przez profesjonalnego pełnomocnika stanowi dostateczną gwarancję ich realiza-cji. Jednocześnie wymóg ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjnym standardem prawa do sądu. Specyfika postępowania wznowieniowego, a zwłaszcza wspomniany już wysoki stopień formalizmu, uzasadnia ustawowe ograniczenie w swobodnym wnoszeniu wniosku właśnie w postaci przymusu adwokacko-radcowskiego. W związku z powyższym w ocenie Trybunału Konstytucyjnego standard prawa do sądu nie obejmuje prawa do samodzielnego wniesienia wniosku o nadzwyczajne wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania. Dlatego zarzut naruszenia art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji przez zakwestionowany art. 545 § 2 k.p.k. należy ocenić jako oczywiście bezzasadny. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego bezzasadny w stopniu oczywistym jest również zarzut naruszenia art. 190 ust. 4 Konstytucji przez art. 545 § 2 k.p.k. Jak już zostało wcześniej wskazane, postępowanie w przedmiocie wznowienia prawomocnie zakończonego postępo-wania karnego ma charakter nadzwyczajny. Możliwość jego przeprowadzenia pojawia się na skutek zaistnienia szczególnych przesłanek, które ujawnią się – co istotne – po przeprowa-dzeniu postępowania karnego w danej sprawie. Oznacza to, że w zasadniczym nurcie, tj. przypisania odpowiedzialności karnej, sprawa została już rozstrzygnięta. Skorzystanie z nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest wniosek o wznowienie postępowania karne-go ma charakter dodatkowy, ponadprogramowy, wykraczający ponad konstytucyjny standard prawa do sądu. Charakter tego środka spowodował, że możliwość realizacji uprawnienia do wniesienia wniosku o nadzwyczajne wznowienie postępowania została ograniczona do szcze-gólnych, wyjątkowych sytuacji. Ponadto ustawodawca ze względów gwarancyjnych zdecy-dował, że ocena zasadności wystąpienia z przedmiotowym wnioskiem musi zostać dokonana przez profesjonalnego pełnomocnika. Trybunał przypomina, że ustanowienie przymusu ad-wokacko-radcowskiego nie ogranicza możliwości wystąpienia z takim wnioskiem przez stro-nę, która nie jest w stanie ponieść kosztów profesjonalnej pomocy prawnej. W toku postępo-wania wznowieniowego skarżący miał możliwość wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie obrońcy z urzędu w celu sporządzenia wniosku o wznowienie postępowania, z czego w anali-zowanej sprawie skorzystał. Trybunał zwraca jednak uwagę, że zarówno obrońca z wyboru, jak i obrońca wyznaczony z urzędu muszą mieć zagwarantowaną niezależność. Ustawodawca nie może nakładać na nich obowiązku określonego działania. W związku z powyższym obrońca musi mieć możliwość swobodnej kontroli wystąpienia wszystkich, prawem wymaga-nych przesłanek do wystąpienia z wnioskiem o wznowienie postępowania. Nie każde bowiem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające niezgodność przepisu z Konstytucją stanowi podstawę do wznowienia postępowania w oparciu o art. 540 § 2 k.p.k. Jego związek z wydanym orzeczeniem podlega kontroli, która dokonywana jest przez profesjonalnego peł-nomocnika. Ponadto Trybunał stwierdza, że opinia wyrażona przez pełnomocnika wyznaczo-nego z urzędu nie zamyka skarżącemu możliwości wystąpienia z takim wnioskiem, który zo-stanie sporządzony przez pełnomocnika z wyboru. OTK ZU B/2016 Ts 312/14 poz. 26 5 W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 w zw. z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK – odmówił nadania skardze konstytucyjnej dal-szego biegu.