Ts 320/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 15 stycznia 2016 r. Pozycja 20 POSTANOWIENIE z dnia 8 stycznia 2016 r. Sygn. akt Ts 320/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Wróbel – przewodniczący i sprawozdawca Marek Zubik Stanisław Biernat, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Z.Ż. w sprawie zgodności: art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1025, ze zm.) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 78 oraz art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rze-czypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 24 września 2015 r. (data nadania) Z.Ż. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1025, ze zm.; dalej: ustawa o kosztach sądo-wych w sprawach cywilnych) w zakresie, w jakim „wyłącza obowiązek wezwania strony przez sąd do opłacenia złożonego pisma w postępowaniu cywilnym w przypadku, jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma został oddalony, a pismo podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obli-czonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskar-żenia, zostało wniesione przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego”, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 78 oraz art. 2 i art. 32 ust. 1 Konsty-tucji. Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującą sprawą. W grudniu 2014 r. skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego w W. (dalej: Sąd Okręgowy w W.) z października 2014 r. wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z lutego 2015 r. Sąd Okrę-gowy w W. oddalił wniosek. Z kolei postanowieniem z kwietnia 2015 r., doręczonym pełno-mocnikowi skarżącego w kwietniu 2015 r., Sąd Apelacyjny w W. oddalił zażalenie na to po-stanowienie. Skarżący nie uiścił opłaty od apelacji. W związku z tym postanowieniem OTK ZU B/2016 Ts 320/15 poz. 20 2 z czerwca 2015 r. Sąd Okręgowy w W. – na podstawie art. 370 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.; dalej: k.p.c.) w związku z art. 112 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – odrzucił apelację. Na to postanowienie skarżący nie wniósł zażalenia, ponieważ – w jego ocenie – by-łoby ono „bezzasadne”; jego zdaniem Sąd Okręgowy w W. prawidłowo zastosował art. 112 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Skarżący wniósł natomiast po-nownie apelację wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jej wniesienia. Postanowie-niem z lipca 2015 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił wniosek, a apelację odrzucił. Jak wskazał skarżący, w sprawie, w związku z którą wniósł skargę do Trybunału, orze-czeniem ostatecznym jest postanowienie Sądu Okręgowego w W. z czerwca 2015 r. Zostało ono doręczone jego pełnomocnikowi 24 czerwca 2015 r. W przekonaniu skarżącego, przez zastosowanie w jego sprawie art. 112 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych doszło do naruszenia jego prawa do sądu, a tak-że zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz rów-nego traktowania obywateli przez organy władzy publicznej. Pełnomocnik skarżącego wniósł o „zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów za-stępstwa procesowego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, według norm przepisanych”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna to sformalizowany środek ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Jej merytoryczne rozpoznanie jest uzależnione od spełnienia przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i art. 60 oraz art. 64–66 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej: ustawa o TK). Skargom kon-stytucyjnym niespełniającym tych warunków, a także skargom, co do których zaistniały oko-liczności przewidziane w art. 77 ust. 3 ustawy o TK, Trybunał odmawia nadania dalszego biegu. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo-stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostatecznie o jego wol-nościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Z kolei w myśl art. 64 ustawy o TK, aby Trybunał rozpoznał skargę konstytucyjną, skarżący musi ją wnieść po wyczerpaniu drogi prawnej, w terminie trzech miesięcy od dorę-czenia mu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego rozstrzygnięcia. Przez wy-czerpanie drogi prawnej należy – zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego – rozumieć skorzystanie ze wszystkich środków prawnych przysługujących w toku instancji, umożliwiających merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy. Wyczerpanie drogi prawnej trzeba zatem łączyć – na podstawie art. 64 ustawy o TK – z wydaniem przez sąd powszechny orze-kający w sprawie prawomocnego wyroku lub prawomocnego postanowienia. Istotne jest przy tym to, że obowiązek skorzystania ze wszystkich środków prawnych przysługujących skarżą-cemu w toku instancji wyklucza wniesienie skargi konstytucyjnej od wyroków lub postano-wień, które stały się prawomocne dlatego, że skarżący nie wyczerpał przewidzianej drogi prawnej w postępowaniu sądowym (zob. postanowienie TK z 18 listopada 2009 r., SK 12/09, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 158 oraz z 4 sierpnia 1998 r., Ts 55/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 93). W analizowanej sprawie skarżący nie wyczerpał drogi prawnej, ponieważ zrezygnował z wniesienia – przysługującego mu na podstawie art. 394 § 1 k.p.c. – zażalenia na postano- OTK ZU B/2016 Ts 320/15 poz. 20 3 wienie Sądu Okręgowego w W. z czerwca 2015 r. (tj. postanowienie odrzucające apelację). Trybunał zwraca ponadto uwagę na to, że wielokrotnie dokonywał już wstępnej kontroli skarg konstytucyjnych, których przedmiotem był zarzut niekonstytucyjności art. 112 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W rozpatrywanych skargach, wniesionych w związku ze stanami faktycznymi takimi samymi jak w analizowanej skardze wymóg wy-czerpania drogi prawnej wiązał się z koniecznością wniesienia zażalenia na postanowienie o odrzuceniu apelacji (zob. postanowienia TK z: 3 lutego 2012 r, Ts 230/11, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 71; 8 marca 2012 r., Ts 323/11, OTK ZU nr 5/B/2012, poz. 461; 3 kwietnia 2012 r., Ts 24/12, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 101; 22 listopada 2012 r., Ts 315/11, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 93 oraz 17 marca 2014 r., Ts 15/14, OTK ZU nr 2/B/2014, poz. 177). Skoro skarżący nie wyczerpał drogi prawnej, o której mowa w art. 64 ustawy o TK, to tym samym nie uzyskał ostatecznego orzeczenia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Nie-spełnienie zaś powyższego warunku powoduje, że wydanie merytorycznego orzeczenia jest niedopuszczalne. Okoliczność ta – w myśl art. 77 ust. 3 pkt 4 ustawy o TK – jest podstawą odmowy na-dania analizowanej skardze dalszego biegu. Niezależnie od powyższego Trybunał Konstytucyjny uznał za konieczne wskazanie jeszcze jednego argumentu uzasadniającego odmowę nadania skardze dalszego biegu. Skarżący zakwestionował konstytucyjność art. 112 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w brzmieniu: „Przepisu ust. 2 – tj. przepisu, który stanowi, że jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zgłoszony przed upływem terminu do opłacenia pisma został prawomocnie oddalony, przewodniczący wzywa stronę do opłacenia złożonego pisma, na podstawie art. 130 k.p.c. – nie stosuje się, jeżeli pismo podlegające opłacie w wy-sokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu spo-ru lub wartości przedmiotu zaskarżenia, zostało wniesione przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego. W takim przypadku, jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów są-dowych złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma został oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia stronie postanowienia, a gdy postano-wienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia. Jeżeli jednak o zwolnieniu od kosztów sądowych orzekał sąd pierwszej instancji, a strona wniosła zażalenie w przepisanym terminie, termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia stronie posta-nowienia oddalającego zażalenie, a jeżeli postanowienie sądu drugiej instancji zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia”. Zakwestionowany w skardze przepis obowiązuje od 19 kwietnia 2010 r. w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowa-nia cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45). Jak przyjmuje się w orzecznictwie, zmiana treści art. 112 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywil-nych „miała na celu przyśpieszenie postępowania w wypadku, kiedy czynności za stronę wy-konuje fachowy pełnomocnik, a charakter tych czynności nie wymaga dodatkowych wska-zówek ze strony sądu. Fachowy pełnomocnik reprezentujący stronę ma – co do zasady – wy-nikający z art. 1302 § 1 k.p.c. obowiązek samodzielnego określenia i wniesienia opłaty stałej lub stosunkowej, obliczonej od podanej przez stronę wartości przedmiotu sporu” (postano-wienie SN z 13 kwietnia 2012 r., sygn. akt I CZ 36/12). W związku z zarzutami sformułowanymi w skardze Trybunał przypomina, że zasadą jest odpłatność za korzystanie z wymiaru sprawiedliwości i że „Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata” (art. 1262 § 1 k.p.c.). Zwolnienie od kosztów jest natomiast odstępstwem (wyjątkiem) od tej zasady. Za-kwestionowany w skardze art. 112 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych stanowi, że w razie nieopłacenia pisma procesowego z uwagi na złożony wniosek o zwolnie- OTK ZU B/2016 Ts 320/15 poz. 20 4 nie od ponoszenia kosztów, termin do jego opłacenia zaczyna biec dopiero od chwili doręcze-nia stosownego orzeczenia lub jego ogłoszenia. Wyłącza on ponadto obowiązek wzywania profesjonalnego pełnomocnika przez sąd do uiszczenia opłaty. W sytuacji bowiem, gdy strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego jest świadoma konieczno-ści poniesienia kosztów postępowania, nie potrzeba dodatkowego impulsu w postaci wezwa-nia jej do wniesienia opłaty. W swoich orzeczeniach Trybunał prezentuje pogląd, zgodnie z którym od adwokata, radcy prawnego, czy też rzecznika patentowego, a więc osób, które posiadają należytą wiedzę i doświadczenie zawodowe, można wymagać więcej niż od stron osobiście podejmujących czynności procesowe (zob. wyroki TK z: 17 listopada 2008 r., SK 33/07, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 154; 28 maja 2009 r., P 87/08, OTK ZU nr 5/A/2009, poz. 72 oraz 14 września 2009 r., SK 47/07, OTK ZU nr 8/A/2009, poz. 122). Trybunał po-nadto wielokrotnie podkreślał w swoim orzecznictwie, że ustawodawca może wprowadzić surowsze rygory dotyczące nieopłacenia lub nieprawidłowego opłacenia pism procesowych wnoszonych przez profesjonalnych pełnomocników. Wynika to z przyjęcia założenia, że podmiotom świadczącym profesjonalną pomoc prawną powinny być znane zarówno wyso-kość, jak i zasady wnoszenia opłat sądowych (zob. np. wyroki TK z: 7 marca 2006 r., SK 11/05, OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 27; 20 grudnia 2007 r., P 39/06, OTK ZU nr 11/A/2007, poz. 161 oraz 5 czerwca 2008 r., sygn. P 18/07, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 61). Nie znajduje więc uzasadnienia zarzut, jakoby „wraz ze skorzystaniem z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika rośnie ryzyko niepomyślnego dla strony zakończenia postępowania sądowego (w postaci odrzucenia apelacji)”. Mając powyższe na względzie, Trybunał stwierdza, że zarzuty sformułowane w skar-dze są oczywiście bezzasadne. Okoliczność ta jest – zgodnie z art. 77 ust. 3 pkt 3 ustawy o TK – następną samodziel-ną podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.