Ts 329/15

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 15 stycznia 2016 r. Pozycja 21 POSTANOWIENIE z dnia 8 stycznia 2016 r. Sygn. akt Ts 329/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Biernat – przewodniczący i sprawozdawca Małgorzata Pyziak-Szafnicka Stanisław Rymar, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.Sz. w sprawie zgodności: art. 96 § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2015 r. poz. 1094, ze zm.) w związku z art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1137, ze zm.) z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 2 i 3 oraz art. 47 Konstytucji Rze-czypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 7 października 2015 r. (data nadania) M.Sz. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 96 § 3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2015 r. poz. 1094, ze zm.; dalej: k.w.) w związku z art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1137, ze zm.; dalej: prawo o ruchu drogowym) w zakresie, w jakim kryminalizują „niewskazanie przez właściciela lub posiadacza pojazdu na żądanie uprawnio-nego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, w sytuacji gdy 1) takie wskazanie narażałoby tę osobę na odpowiedzialność karną za inne wykroczenie drogowe jako kierującego pojazdem, 2) takie wskazanie narażałoby osobę naj-bliższą dla właściciela lub posiadacza pojazdu na odpowiedzialność za inne wykroczenia dro-gowe, ponieważ to osoba najbliższa dla właściciela lub posiadacza pojazdu była kierującym pojazdem, 3) skierowane żądanie było tzw. żądaniem alternatywnym”, są niezgodne z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 42 ust. 2 i 3 oraz art. 47 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Skarżący został obwiniony o to, że w okresie od marca 2014 r. do października 2014 r. jako współwła-ściciel pojazdu wbrew obowiązkowi nie wskazał funkcjonariuszowi Straży Gminnej w N., komu powierzył do kierowania pojazd we wrześniu 2013 r., którym to pojazdem popełniono OTK ZU B/2016 Ts 329/15 poz. 21 2 wykroczenie polegające na przekroczeniu prędkości, tj. o czyn z art. 96 § 3 k.w. Wyrokiem z lutego 2015 r. Sąd Rejonowy w P. uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu i na podstawie tego przepisu wymierzył mu karę grzywny. Wyrokiem z czerwca 2015 r. Sąd Okręgowy w W. (dalej: Sąd Okręgowy w W.) utrzymał w mocy zaskarżony wyrok sądu pierwszej instancji. Powyższe orzeczenie, wraz z uzasadnieniem, zostało doręczone pełno-mocnikowi skarżącego 7 lipca 2015 r. Zdaniem skarżącego, w sprawie, w związku z którą wniósł skargę do Trybunału, za-kwestionowane przepisy naruszyły jego prawo do obrony, a także zasady domniemania nie-winności oraz zaufania obywateli do państwa i prawa przez to, że przerzucają ciężar obo-wiązku ustalenia sprawcy wykroczenia drogowego na obwinionego. Jak podniósł skarżący, ustalenie sprawcy następuje zatem przez „wymuszenie” na nim wskazania siebie albo innej osoby jako kierującego pojazdem, pod groźbą uruchomienia postępowania z art. 96 § 3 k.w. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna to sformalizowany środek ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Jej merytoryczne rozpoznanie jest uzależnione od spełnienia warunków określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w ustawie z dnia 25 czerwca 2015 r. o Try-bunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Skarżący zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 96 § 3 k.w. w brzmieniu: „Tej samej karze podlega, kto wbrew obowiązkowi nie wskaże na żądanie uprawnionego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie”, w związku z art. 78 ust. 4 prawa o ruchu drogowym, który stanowi: „Właściciel lub posiadacz pojazdu jest obowiązany wskazać na żądanie uprawnionego organu, komu powierzył pojazd do kie-rowania lub używania w oznaczonym czasie, chyba że pojazd został użyty wbrew jego woli i wiedzy przez nieznaną osobę, czemu nie mógł zapobiec”. Jako podstawę skargi skarżący wskazał art. 42 ust. 2 i 3 w związku z art. 47, art. 31 ust. 3 i art. 2 Konstytucji. Zgodnie z art. 77 ust. 3 pkt 4 ustawy o TK Trybunał podejmuje postanowienie o od-mowie nadania dalszego biegu skardze, jeżeli wydanie orzeczenia jest zbędne. Taki stan rze-czy ma miejsce, gdy zaskarżone przepisy były już przedmiotem kontroli zgodności z Konsty-tucją w innej sprawie rozpoznawanej przez Trybunał (zob. na tle art. 39 ust. 1 pkt 1 poprzed-nio obowiązującej ustawy z 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm. postanowienia TK z: 3 października 2001 r., SK 3/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 218; 25 listopada 2002 r., SK 30/01, OTK ZU nr 6/A/2002, poz. 88 oraz 27 lutego 2013 r., SK 47/12 OTK ZU nr 2/A/2013, poz. 23). Trybunał Konstytucyjny stoi przy tym na stanowisku, że konieczność uwzględniania określonej w ustawie o TK przesłanki zbędności wydania orzeczenia uwidacznia się na każdym etapie postępowania inicjowanego skargą. Mając powyższe na uwadze, Trybunał stwierdza, że merytoryczne rozpoznanie anali-zowanej skargi konstytucyjnej jest zbędne, gdyż kwestionowane przez skarżącego przepisy były już przedmiotem orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 12 marca 2014 r. (P 27/13, OTK ZU nr 3/A/2014, poz. 30) Trybunał orzekł, że art. 96 § 3 k.w. jest zgodny z art. 2 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 42 ust. 1 Konstytucji. Wprawdzie w sentencji tego rozstrzygnięcia stwierdził zgodność z art. 2 Konstytucji jedynie art. 96 § 3 k.w., jednak w rzeczywistości przedmiotem kontroli była nor-ma prawna zdekodowana z art. 96 § 3 k.w. w związku z art. 78 ust. 4 prawa o ruchu drogo-wym, ten ostatni przepis wyznacza bowiem treść i zakres obowiązku, którego niewypełnienie jest penalizowane jako wykroczenie na gruncie art. 96 § 3 k.w. Trybunał objął więc zakresem orzeczenia także ten fragment powyższego przepisu, który penalizuje – zgodnie z zarzutem OTK ZU B/2016 Ts 329/15 poz. 21 3 skarżącego w niniejszej sprawie – niewskazanie przez właściciela lub posiadacza pojazdu na żądanie uprawnionego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w ozna-czonym czasie w sytuacji, gdy takie wskazanie narażałoby tę osobę na odpowiedzialność kar-ną za inne wykroczenie drogowe, ponieważ to właściciel lub posiadacz pojazdu był kierują-cym pojazdem (zob. postanowienie TK z 3 listopada 2015 r., SK 64/13, niepubl.). Z kolei w wyroku z 30 września 2015 r. (K 3/13, OTK ZU nr 8/A/2015, poz. 125) Trybunał orzekł, że art. 96 § 3 w związku z art. 92 § 1, art. 92a, art. 88 k.w. w związku z art. 78 ust. 4 prawa o ruchu drogowym w związku z art. 41 § 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postę-powania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2013 r. poz. 395, ze zm.; dalej: k.p.w.) oraz w związku z art. 183 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim – po ujawnieniu przy uży-ciu rejestrującego urządzenia technicznego przekroczenia przez niezidentyfikowanego kieru-jącego pojazdem dopuszczalnej prędkości, niezastosowania się przez takiego kierującego do znaku lub sygnału drogowego bądź prowadzenia nieoświetlonego pojazdu – przewidują cią-żący na właścicielu lub posiadaczu tego pojazdu obowiązek wskazania, na żądanie uprawnio-nego organu, komu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, pod rygorem odpowiedzialności wykroczeniowej, bez możliwości uchylenia się od tego obowiąz-ku w razie powierzenia pojazdu osobie najbliższej, kiedy ta dopuściła się wykroczenia, są zgodne z art. 42 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, z art. 42 ust. 3 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji oraz z art. 47 w związku z art. 18, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 i art. 2 Konstytucji. W przywołanych wyrokach Trybunał – orzekając, co istotne, w pełnym składzie – podkreślił, że w postępowaniu wykroczeniowym gwarantowane jest zarówno prawo do obro-ny, jak i stosowanie zasady domniemania niewinności. Odwołując się do treści art. 4 k.p.w., Trybunał wskazał, że „Przepis ten umożliwia zarówno obronę czynną, jak i obronę bierną, którą można określić jako powstrzymywanie się od aktywności, w tym od przedstawiania dowodów czy też od wypowiadania się. Z kolei art. 8 k.p.w. w związku z art. 5 § 1 i 2 k.p.k. statuuje na gruncie wykroczeniowym domniemanie niewinności i zasadę in dubio pro reo. Artykuł 20 § 3 k.p.w. w związku z art. 74 § 1 k.p.k. wprowadza do postępowania w sprawach o wykroczenia brak obowiązku dowodzenia swej niewinności oraz brak obowiązku dostar-czania dowodów na swoją niekorzyść, a art. 20 § 3 k.p.w. w związku z art. 175 k.p.k. przy-znaje obwinionemu prawo do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania oraz prawo do odmowy składania wyjaśnień. Kwestionowane przepisy ani nie wyłączają wskazanych prze-pisów gwarancyjnych, ani też ich nie modyfikują. Ustawodawca gwarantuje zatem w postę-powaniu wykroczeniowym zarówno prawo do obrony, jak i zasadę domniemania niewinno-ści”. Jak orzekł ponadto: „W naszym porządku prawnym nie jest dopuszczalne domniemanie, że właściciel (posiadacz) pojazdu, który nie wskazał, komu powierzył pojazd do kierowania (używania), jest sprawcą wykroczenia polegającego np. na przekroczeniu dopuszczalnej prędkości”. Trybunał podkreślił przy tym, że obowiązek wskazania, komu właściciel (posia-dacz) powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, zabezpieczony sankcją grzywny, jest „istotowo innym obowiązkiem niż obowiązek zawiadomienia o popeł-nieniu przestępstwa statuowany przez art. 240 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks kar-ny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.) i art. 304 § 1 k.p.k. Powierzenie drugiemu pojazdu nie jest przestępstwem po stronie właściciela, a jego przyjęcie przestępstwem po stronie użytkownika. Nie ma mowy o zawinieniu nie tylko kryminalnym, ale nawet wykroczeniowym zarówno powierzającego, jak i użytkownika pojazdu. W kwestionowanych przepisach chodzi o, zabez-pieczony sankcją za wykroczenie, obowiązek wskazania, komu został powierzony pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, a nie o obowiązek zawiadomienia o popeł-nieniu przestępstwa czy też nawet wykroczenia. Innymi słowy, kwestionowane przepisy sta- OTK ZU B/2016 Ts 329/15 poz. 21 4 tuują obowiązek wskazania okoliczności faktycznej. Wskazanie na żądanie uprawnionego organu, komu właściciel lub posiadacz pojazdu powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie, nie przesądza o ewentualnej odpowiedzialności wskazanej osoby za wykroczenie drogowe utrwalone przez urządzenie rejestrujące (fotoradar). (…) Obowiązek statuowany w art. 78 ust. 4 p.r.d. nie polega na wskazaniu sprawcy wykroczenia, ale osoby, której właściciel lub posiadacz powierzył pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie. Informacja o powierzeniu pojazdu osobie najbliższej nie jest tożsama z informacją o tym, kto prowadził lub używał pojazd w chwili popełnienia wykroczenia drogowego utrwa-lonego przez urządzenie rejestrujące (fotoradar). Wskazanie przez właściciela lub posiadacza pojazdu, na żądanie uprawnionego organu, że powierzył on ten pojazd do kierowania lub używania w oznaczonym czasie osobie najbliższej, w żadnym razie nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności za wykroczenie drogowe utrwalone przez urządzenie rejestrujące (foto-radar) (…). W praktyce osoba najbliższa, po powierzeniu jej pojazdu przez właściciela lub posiadacza, wcale nie musi nim kierować i w związku z tym wykluczone jest popełnienie przez nią utrwalonego przez fotoradar wykroczenia, gdyż powierzyła pojazd innej osobie, pojazd został jej skradziony itd. W końcu mogą też wystąpić okoliczności, które – mimo fak-tycznego naruszenia przez osobę najbliższą przepisów ruchu drogowego – nie pozwolą na przypisanie jej odpowiedzialności za wykroczenie, np. z uwagi na działanie w stanie wyższej konieczności (art. 16 k.w.)”. Z tych powodów Trybunał stwierdził, że ingerencja ustawodawcy w ochronę życia rodzinnego przez kwestionowane przepisy jest niezbędna, przydatna i proporcjonalna, a po-nadto nie narusza istoty ochrony życia rodzinnego. Mając powyższe na względzie, Trybunał zauważa, że w analizowanej skardze i w wyrokach Trybunału w sprawie P 27/13 i K 3/13 zachodzi identyczność zaskarżonej nor-my prawnej, sformułowanych zarzutów, a także przywołanych podstaw. Wydanie orzeczenia jest więc zbędne z uwagi na wystąpienie przesłanki ne bis in idem. Okoliczność ta jest – w myśl art. 77 ust. 3 pkt 4 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu. W związku z powyższym Trybunał postanowił jak w sentencji.