Ts 347/14

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 3 lutego 2016 r. Pozycja 95 POSTANOWIENIE z dnia 2 lutego 2016 r. Sygn. akt Ts 347/14 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Rzepliński – przewodniczący Andrzej Wróbel – sprawozdawca Leon Kieres, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu-cyjnego z dnia 30 lipca 2015 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej „M.” Sp. z o.o., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 8 grudnia 2014 r. M. Sp. z o.o. (dalej: skarżąca spółka) zakwestionowała zgodność art. 29 i art. 67 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim dopuszcza rozpoznanie sporu przeciwko Skarbowi Państwa przez sąd okręgowy, którego prezes jest reprezentantem Skarbu Państwa w tym sporze, z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 2. Skargę konstytucyjną wniesiono na podstawie następującego stanu faktycznego sprawy. Skarżąca spółka brała udział w licytacji udziału w prawie użytkowania wieczystego jako licytant. Po zakończeniu wygranej przez nią licytacji okazało się, że nieruchomość była obciążona, co skutkowało odstąpieniem od uiszczenia reszty ceny i utratą przez skarżącą spółkę rękojmi. Ze względu na to, że komornik, wiedząc o istniejących obciążeniach, nie nakazał ich zamieszczenia w opisie i oszacowaniu, skarżąca spółka domagała się solidar-nie od komornika i Skarbu Państwa – statio fisci Prezes Sądu Okręgowego w K. – naprawie-nia szkody wyrządzonej tym zaniedbaniem. Sąd Rejonowy w M. wyrokiem z grudnia 2013 r. oddalił wniesione powództwo. Apelacja złożona od powyższego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z lipca 2014 r. 3. Z wydaniem powyższych orzeczeń skarżąca spółka wiąże naruszenie prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właści-wy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Prawo to skarżąca wywodzi z art. 45 ust. 1 Kon- OTK ZU B/2016 Ts 347/14 poz. 95 2 stytucji, jak też z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolno-ści, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: konwencja). Naruszenie tego prawa skarżąca spółka upatruje w rozpoznaniu sprawy przez sąd okręgowy w sytuacji, w której prezes tego sądu brał udział jako strona w rozstrzy-ganym przez tenże sąd sporze. Zdaniem skarżącej spółki, skoro sędziowie danego sądu w sensie pracowniczym, funkcjonalnym i służbowym podlegają prezesowi sądu, to nie można wykluczyć sytuacji, w której sędziowie – w obawie przed ewentualnymi działaniami zwierzchnika – będą orzekali przychylnie dla prezesa. Skarżąca spółka zwraca ponadto uwagę na to, że instytucja wyłączenia sędziego jest w tym przypadku niewystarczająca, musiałaby bowiem prowadzić do wyłączenia wszystkich sędziów Sądu Okręgowego w K. oraz wszyst-kich sędziów sądów rejonowych w danym okręgu. 4. Postanowieniem z 30 lipca 2015 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skar-dze dalszego biegu. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Trybunał stwierdził, że skarżąca spółka nie wykazała, by w jej sprawie doszło do naruszenia prawa do sądu, wynikającego z treści zaskarżonych przepisów. Prezes Sądu Okręgowego w K. był bowiem tylko formalnie zaanga-żowany w proces (jako jednostka organizacyjna reprezentująca pozwanego), natomiast brak było merytorycznego zaangażowania, skoro podstawa faktyczna roszczeń odszkodowaw-czych nie była związana z działalnością Prezesa lub podległych mu sądów. Zdaniem Trybuna-łu Konstytucyjnego, gdyby zaakceptować wyrażone we wniesionej skardze twierdzenia na temat relacji pomiędzy uprawnieniami prezesa sądu przewidzianymi w ustawie z dnia 27 lip-ca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 133, ze zm.), a tre-ścią wydawanych przez sędziów danego sądu lub sądów podległych rozstrzygnięć, to trzeba by również przyjąć, że w polskim systemie prawa faktycznie nie obowiązuje zasada niezawi-słości sędziowskiej, ze względu na przyjmowany wpływ, jaki na treść konkretnego rozstrzy-gnięcia może wywierać prezes sądu. Ponadto skarżąca spółka nie uprawdopodobniła zarzutu, że to w treści zaskarżonych przepisów kryje się naruszenie prawa do sądu. Przepisy te okre-ślają bowiem właściwość miejscową sądu w każdym przypadku, w którym powództwo skie-rowane jest przeciwko Skarbowi Państwa, jak też określają, kto konkretnie podejmuje czyn-ności procesowe za Skarb Państwa. Niezależnie od powyższego Trybunał wskazał na istnieją-ce w procedurze cywilnej przepisy, które służą zapewnieniu bezstronności sądu w sytuacji, w której powstają wątpliwości co do niezawisłości sądu, a przede wszystkim na art. 49 k.p.c., zgodnie z którym sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie. Zdaniem Trybunału skarżąca spółka nie wykazała, dlaczego proce-dura przewidziana w tym przepisie jest niewystarczająca dla ochrony jej konstytucyjnych praw. 5. W zażaleniu złożonym na postanowienie Trybunału skarżąca spółka wniosła o na-danie skardze dalszego biegu. W uzasadnieniu wskazała, że argumentacja przedstawiona przez Trybunał w postanowieniu nie odnosi się do istoty problemu i jest wewnętrznie ze sobą sprzeczna. 6. Skarżąca wskazała na przepisy procedury cywilnej określające instytucje iudex in-habilis i iudex suspectus, w których ustawodawca wyklucza ex lege możliwość orzekania przez sędziego w sprawach, które mogą rodzić konflikt sumienia i sprzeczność interesów. Zdaniem skarżącej spółki w tych sprawach sędziowie także mogliby orzekać bezstronnie, ale to wzgląd na subiektywne odczucia stron, publiczny odbiór i społeczną ocenę takich sytuacji nakazywał wprowadzenie omawianych unormowań. W ocenie skarżącej spółki relacja zacho- OTK ZU B/2016 Ts 347/14 poz. 95 3 dząca na linii prezes sądu – sędziowie tego sądu jest relacją jeszcze bardziej predestynowaną do iudex inhabilis niż pokrewieństwo czwartego stopnia. 7. Skarżąca spółka odniosła się także do użytego w zaskarżonym uzasadnieniu sfor-mułowania, zgodnie z którym sądy są podległe prezesowi, a które wskazuje na istnienie za-leżności pomiędzy prezesem sądu i orzekającymi w nim sędziami. Prezesowi sądu – w każdej sytuacji, w której występuje jako reprezentant strony – musi zależeć na osiągnięciu stanowi-ska zgodnego ze stanowiskiem strony, którą reprezentuje. W jej ocenie „tylko od walorów osobistych Prezesa Sądu zależałoby, czy swoją pozycję w sprawie wykorzysta, a od walorów osobistych sędziego orzekającego zależałoby, czy presji orzekania wbrew stanowisku swoje-go zwierzchnika ulegnie czy nie”. 8. Wewnętrzna sprzeczność zaskarżonego uzasadnienia polega – jak twierdzi skarżąca spółka – na tym, że Trybunał z jednej strony przyjął w nim, że w analizowanej sprawie nie zachodzi możliwość naruszenia konstytucyjnej zasady nakazującej rozpatrzenie sprawy przez bezstronny sąd, by następnie zarzucić skarżącej spółce, że nie dochowała należytej staranno-ści i nie skorzystała z instytucji wyłączenia sędziego w oparciu o art. 49 k.p.c. W ocenie skar-żącej spółki Trybunał nie wyklucza zatem, że w opisanej przez nią sytuacji mogło dojść do naruszenia prawa strony do rozstrzygnięcia sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd. W kon-sekwencji skarżąca spółka stwierdza: „jeżeli zarzuca się stronie to, że nie dochowała aktów staranności, to przyjmuje się tym samym, iż w tego rodzaju sytuacjach istnieje stan, w którym należy traktować sędziów sądu, którego Prezes jest stroną, jako iudex suspectus (art. 49 k.p.c.). Skoro tak, to tych sytuacji nie należy traktować jako konkretnego problemu relacji: dany sędzia – dany Prezes Sądu Okręgowego, ale jako problem uniwersalny, wymagający interwencji Trybunału Konstytucyjnego, a za nim interwencji legislacyjnej”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konsty-tucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpo-znania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK. 2. Zgodnie z art. 36 ust. 4 w zw. z art. 49 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania dal-szego biegu skardze konstytucyjnej. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażale-nie na posiedzeniu niejawnym (art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. b w zw. z art. 36 ust. 6 i 7 oraz w zw. z art. 49 ustawy o TK). Trybunał Konstytucyjny bada w szczególności, czy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Oznacza to, że na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał analizuje przede wszystkim te zarzuty, które mogą podważyć trafność ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego roz-strzygnięcia. OTK ZU B/2016 Ts 347/14 poz. 95 4 3. Podstawą odmowy nadania skardze dalszego biegu było nieuprawdopodobnienie, że w sprawie skarżącej spółki doszło do naruszenia konstytucyjnego prawa podmiotowego lub konstytucyjnej wolności, którego źródłem byłaby niekonstytucyjna treść zakwestionowanych przepisów. Trybunał stwierdza, że przedstawione w zażaleniu argumenty nie podważają za-sadności ustaleń dokonanych w tym postanowieniu. 4. Oczywiście bezzasadny jest zarzut wewnętrznej sprzeczności wydanego przez Try-bunał rozstrzygnięcia. Zarzut ten skarżąca uzasadnia przez wskazanie, że Trybunał najpierw przyjął w uzasadnieniu, iż w analizowanej sprawie nie zachodzi możliwość naruszenia kon-stytucyjnej zasady rozpatrywania sprawy przez bezstronny sąd, by następnie zarzucić stronie, że ta nie dochowała należytej staranności i nie skorzystała z instytucji wyłączenia sędziego w oparciu o art. 49 k.p.c. Odnosząc się do tego zarzutu, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Trybunał nigdzie nie wyraził poglądu, jakoby w sprawie skarżącej spółki nie zachodziła możliwość naruszenia konstytucyjnego prawa do bezstronnego sądu. Trybunał stwierdził jedynie, że „niezasadne jest twierdzenie, że oko-liczność, iż stroną pozwaną jest Prezes Sądu rozpoznającego tę konkretną sprawę, prowadzi zawsze do naruszenia prawa do rozpoznania sprawy przez niezawisły sąd”. Nie można też zgodzić się z twierdzeniem skarżącej spółki przedstawionym we wniesionym zażaleniu, która z faktu, że w konkretnej sprawie mogło dojść do naruszenia prawa do wydania orzeczenia przez bezstronny sąd – uzasadnianego istniejącą relacją między jedną ze stron, a składem orzekającym w sprawie, wywodzi, że jest to „problem uniwersalny wymagający generalnego uregulowania”. Nie powinno bowiem budzić najmniejszej wątpliwości, że naruszenie konsty-tucyjnego prawa do bezstronnego rozpoznania sprawy w konkretnym przypadku, w którym stroną w postępowaniu sądowym był prezes sądu, nie oznacza, że w każdej sprawie, w której stroną w postępowaniu sądowym jest prezes sądu, dochodzi lub może dojść do naruszenia tego prawa. W uzasadnieniu wydanego w sprawie rozstrzygnięcia Trybunał wykazał także, że ak-ceptacja przedstawionych w skardze relacji pomiędzy uprawnieniami prezesa sądu, a treścią wydawanych przez ten sąd rozstrzygnięć w sprawach, gdzie prezes sądu jest stroną jako re-prezentant Skarbu Państwa, prowadzi do podważenia zasady niezawisłości sędziowskiej. Przyjęcie, że w takim przypadku prezes sądu może (jak wskazuje to skarżąca spółka) wpły-wać na treść rozstrzygnięcia (wywierając presję na skład orzekający) ma generalne znaczenie dla określenia relacji zachodzących pomiędzy prezesem sądu, a sędziami orzekającymi w sprawach. Nie ma bowiem podstaw do przyjęcia, że twierdzenie, zgodnie z którym prezes sądu może – jak określa to skarżąca spółka – wykorzystywać swoją pozycję wobec sędziów sądu, którego jest prezesem, jest zasadne tylko w przypadku rozstrzygania spraw, gdzie jest on stroną postępowania jako reprezentant Skarbu Państwa. Przyjęcie zaś, że ta możliwość wpływania przez prezesa sądu na rozstrzygnięcia wydawane przez skład sędziowski dotyczyć może każdej ze spraw rozpoznawanych przez sąd, którego jest on prezesem, oznacza podwa-żanie obowiązywania konstytucyjnej zasady, że sprawy rozpoznaje niezawisły sąd. Skarżąca spółka we wniesionym zażaleniu nie odniosła się do powyższych ustaleń, nie zakwestionowa-ła ich zasadności. Akceptując rozumowanie przedstawione w zaskarżonym postanowieniu, Trybunał jedynie podkreśla, że w takim przypadku źródłem naruszenia prawa do bezstronne-go i niezawisłego sądu byłyby przepisy wyznaczające pozycję prezesa sądu w stosunku do sędziów orzekających w sądzie, którego jest prezesem, a nie kwestionowane w skardze regu-lacje. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Trybunał przypomniał ponadto, że kodeks postępowania cywilnego przewiduje instytucję regulującą sposób postępowania w przypadku wystąpienia w konkretnej sprawie wątpliwości co do bezstronności sędziego – OTK ZU B/2016 Ts 347/14 poz. 95 5 iudex suspectus (art. 49 k.p.c.). Skarżąca nie skorzystała z tej instytucji, nie wykazała też, że byłoby to niewystarczające dla ochrony jej konstytucyjnych praw. Nie udowodniła także, że wskazywane przez nią naruszenie jej praw konstytucyjnych wynikało z brzmienia zaskar-żonych regulacji, a nie – przykładowo – ze zbyt wąskiego zakresu zastosowania art. 48 k.p.c., czy – jak wskazano już powyżej – z przepisów ustaw szczególnych regulujących pozycję pre-zesa sądu. We wniesionym zażaleniu skarżąca spółka wprost stwierdziła, że relacja zachodzą-ca na linii prezes sądu – sędziowie tego sądu jest relacją jeszcze bardziej predestynowaną do iudex inhabilis niż pokrewieństwo czwartego stopnia, co może także uzasadniać tezę, że tak naprawdę naruszenie prawa do bezstronnego sądu upatruje ona w treści art. 48 k.p.c., który nie był przedmiotem skargi konstytucyjnej. Należy w tym kontekście przypomnieć, że zaskarżone przepisy określają właściwość miejscową sądu w każdym przypadku, w którym powództwo skierowane jest przeciwko Skarbowi Państwa, a także określają, kto konkretnie podejmuje czynności procesowe za Skarb Państwa. Jak Trybunał ponownie podkreśla, o ewentualnym naruszeniu wskazanych w skardze praw przez zaskarżone przepisy nie świad-czy to, że ich zastosowanie doprowadziło do sytuacji, w której prezes sądu reprezentował Skarb Państwa w postępowaniu przed sądem, którego był prezesem. Wziąwszy powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny uznał za w pełni uzasadnio-ne postanowienie z 30 lipca 2015 r. o odmowie nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej i nie uwzględnił zażalenia złożonego na to postanowienie.