Ts 347/14

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 3 lutego 2016 r. Pozycja 94 POSTANOWIENIE z dnia 30 lipca 2015 r. Sygn. akt Ts 347/14 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Biernat, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M. Sp. z o.o. w sprawie zgodności: art. 29 i art. 67 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 8 grudnia 2014 r. M. Sp. z o.o. (dalej: skarżąca spółka) zakwestionowała zgodność art. 29 i art. 67 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim dopuszcza rozpoznanie sporu przeciwko Skarbowi Państwa przez sąd okręgowy, którego prezes jest reprezentantem Skarbu Państwa w tym sporze, z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skargę konstytucyjną wniesiono na podstawie następującego stanu faktycznego sprawy. Skarżąca spółka brała udział w licytacji udziału w prawie użytkowania wieczystego jako licytant. Po zakończeniu wygranej przez nią licytacji okazało się, że nieruchomość była obciążona, co skutkowało odstąpieniem od uiszczenia reszty ceny i utratą przez skarżącą spółkę rękojmi. Ze względu na to, że komornik, wiedząc o istniejących obciążeniach, nie na-kazał ich zamieszczenia w opisie i oszacowaniu, skarżąca spółka domagała się solidarnie od komornika i Skarbu Państwa – statio fisci Prezes Sądu Okręgowego w K. – naprawienia szkody wyrządzonej tym zaniedbaniem. Sąd Rejonowy w M. wyrokiem z grudnia 2013 r. oddalił wniesione powództwo. Apelacja złożona od powyższego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z lipca 2014 r. Z wydaniem powyższych orzeczeń skarżąca spółka wiąże naruszenie prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawcy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji, jak też z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: konwen-cja). Naruszenia tego prawa skarżąca spółka upatruje w rozpoznaniu sprawy przez sąd okrę- OTK ZU B/2016 Ts 347/14 poz. 94 2 gowy w sytuacji, w której prezes tego sądu brał udział jako strona w rozstrzyganym przez tenże sąd sporze. Zdaniem skarżącej spółki, skoro sędziowie danego sądu w sensie pracowni-czym, funkcjonalnym i służbowym podlegają prezesowi sądu, to nie można wykluczyć sytua-cji, w której sędziowie – w obawie przed ewentualnymi działaniami zwierzchnika – będą orzekali przychylnie dla prezesa. Skarżąca spółka zwraca ponadto uwagę na to, że instytucja wyłączenia sędziego jest w tym przypadku niewystarczająca, musiałaby bowiem prowadzić do wyłączenia wszystkich sędziów Sądu Okręgowego w K. oraz wszystkich sędziów sądów rejonowych w danym okręgu. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest środkiem ochrony konstytucyjnych praw i wolności. Jej wniesienie zostało uzależnione od spełnienia licznych warunków wynikających bezpośrednio z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w przepisach ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji przesłanką rozpatrzenia skargi konstytucyjnej jest wykazanie przez skarżącego, że naruszenie jego konstytucyjnego prawa podmiotowego lub konstytucyjnej wolności nastąpiło wskutek wydania rozstrzygnięcia na podstawie kwestionowanej regulacji. Jak Trybunał podkreśla w swoim orzecznictwie, przesłanka ta oznacza konieczność nie tylko uprawdopodobnienia, że w sprawie skarżącego doszło do naruszenia konstytucyjnego prawa podmiotowego lub konstytucyjnej wolności, ale także wykazania, że to właśnie w treści zakwestionowanego przepisu należy upatrywać źródło tego naruszenia. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że skarżąca spółka nie uprawdopodobniła, iż w jej sprawie doszło do naruszenia prawa do rozpoznania sprawy przez bezstronny i nie-zawisły sąd. Należy zwrócić uwagę, że Prezes Sądu Okręgowego w K. był tylko formalnie zaangażowany w proces (jako jednostka organizacyjna reprezentująca pozwanego), natomiast trudno przyjąć tutaj merytoryczne zaangażowanie, skoro podstawa faktyczna roszczeń od-szkodowawczych nie była związana z działalnością jego lub podległych mu sądów. Ponadto niezasadne jest twierdzenie, że okoliczność, iż stroną pozwaną jest Prezes Są-du rozpoznającego tę konkretną sprawę, prowadzi zawsze do naruszenia prawa do rozpozna-nia sprawy przez niezawisły sąd. Trzeba w tym kontekście przychylić się do stanowiska Sądu Najwyższego zawartego w uzasadnieniu uchwały z 11 września 2014 r. , w którym stwier-dzono: „Nie można przy tym zapominać, że zarówno przepisy ustrojowe sądownictwa, jak i judykatura jednoznacznie wskazują na brak jakichkolwiek istotnych zależności zachodzą-cych między sędzią – organem (podmiotem) władzy sądowniczej – a sądem jako jednostką organizacyjną Skarbu Państwa lub pracodawcą sędziego (art. 79 prawa o ustroju sądów po-wszechnych; por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 1965 r., II PO 5/65, NP 1966, nr 4, s. 525 i z 22 stycznia 2008 r., II PK 236/07, niepubl., oraz uchwały Sądu Najwyż-szego z 23 lipca 1993 r., I PZP 30/93, OSNCP 1994, nr 6, poz. 123 i 28 listopada 2012 r., III CZP 75/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 48)”. Akceptacja wyrażonych we wniesionej skardze twierdzeń na temat relacji pomiędzy uprawnieniami prezesa sądu przewidzianymi w ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 133, ze zm.), a treścią wydawanych przez sędziów danego sądu lub sądów podległych rozstrzy-gnięć, oznaczałaby przyjęcie, że w polskim systemie prawa faktycznie nie obowiązuje zasada niezawisłości sędziowskiej. Nie ma bowiem podstaw – nie wskazuje ich także skarżący – aby ograniczyć istnienie tych wpływów tylko do sytuacji, w której prezes sądu jest stroną w po-stępowaniu jako przedstawiciel Skarbu Państwa. Ponadto należy przypomnieć, że przy ocenie danej regulacji uwzględnić trzeba także kontekst normatywny, w jakim ona funkcjonuje. W tym przypadku należy wskazać na art. 49 k.p.c., zgodnie z którym sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli OTK ZU B/2016 Ts 347/14 poz. 94 3 istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bez-stronności sędziego w danej sprawie. Nie można zgodzić się z twierdzeniem skarżącej spółki, że ta procedura jest niewystarczająca dla ochrony konstytucyjnych praw. W sytuacji, w której wyłączeniu podlegaliby wszyscy sędziowie konkretnego sądu okręgowego, znalazłby bowiem zastosowanie art. 44 k.p.c., w myśl którego jeżeli sąd właściwy nie może z powodu przeszko-dy rozpoznać sprawy lub podjąć innej czynności, sąd nad nim przełożony wyznaczy na posie-dzeniu niejawnym inny sąd. Procedura cywilna przewiduje zatem mechanizmy gwarantujące rozpoznanie sprawy przez bezstronny sąd. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego przy rozpatrywaniu skargi kon-stytucyjnej szczególną uwagę należy zwrócić na wykazanie przez skarżącego należytej dbało-ści o własne interesy (zob. postanowienie TK z 28 maja 2013 r., Ts 120/12, OTK ZU nr 6/B/2013, poz. 578). Trybunał wielokrotnie podkreślał, że skarga nie może być wykorzy-stywana jako instrument służący korygowaniu zaniedbań popełnionych w postępowaniu po-przedzającym jej wniesienie (zob. postanowienia TK z 23 listopada 2009 r., Ts 41/09, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 43; 18 września 2012 r., Ts 207/10, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 23; 24 lutego 2014 r., Ts 289/13, OTK ZU nr 2/B/2015, poz. 135). Tymczasem skarżąca spółka świadomie nie skorzystała z możliwości wszczęcia postępowania w sprawie wyłącze-nia wszystkich sędziów danego sądu na podstawie art. 49 k.p.c., co aktualizowałoby koniecz-ność zastosowania art. 44 k.p.c. i zapewniało ochronę przysługującego jej prawa do bezstron-nego sądu. Skarżąca spółka nie uprawdopodobniła także, że to zaskarżone przepisy naruszają prawo do rozpoznania sprawy przez bezstronny sąd. Przepisy te określają właściwość miej-scową sądu w każdym przypadku, w którym powództwo skierowane jest przeciwko Skarbowi Państwa, jak też określają, kto konkretnie podejmuje czynności procesowe za Skarb Państwa. Skarżąca wskazała jedynie, że z zastosowaniem tych przepisów powstała niedopuszczalna z punktu widzenia zasady rzetelnego procesu sytuacja. Jednakże jak powszechnie uważa się w literaturze, Skarb Państwa (fiscus) jest szczególną osobą prawną; uosabia państwo – Rzecz-pospolitą Polską – w stosunkach cywilnoprawnych; w przeciwieństwie do innych osób praw-nych nie ma aktu założycielskiego, siedziby ani (według dominującego w nauce poglądu) organów. W postępowaniu cywilnym zdolność sądową posiada zawsze Skarb Państwa, a or-gany państwowych jednostek organizacyjnych (czyli tzw. stationes fisci), z których działalno-ścią wiąże się dochodzone roszczenie lub organ jednostki nadrzędnej tylko reprezentują go przed sądem. Jak podnosi się w orzecznictwie: „Materialnoprawna konstrukcja zakładająca jednolitość Skarbu Państwa, jako osoby prawnej, wywiera w sferze przepisów proceduralnych ten skutek, że niezależnie od wielości wskazanych w pozwie i orzeczeniu sądowym państwo-wych jednostek organizacyjnych lub ich organów, z których działalnością wiąże się docho-dzone roszczenie, stroną pozwaną jest zawsze Skarb Państwa, a nie wskazane jednostki. Wy-móg określenia w procesie właściwej państwowej jednostki organizacyjnej wynika z koniecz-ności określenia właściwości miejscowej sądu (art. 29 k.p.c.), zapewnienia należytej reprezen-tacji Skarbu Państwa (art. 67 § 2 k.p.c.) i skonkretyzowania tej jednostki w orzeczeniu dla celów egzekucji sądowej (art. 1060 k.p.c.)” (zob. wyrok SN z 13 kwietnia 1983 r., sygn. akt IV CR, OSNC z 1984r., nr 1, poz. 5). Ponadto należy zauważyć, że wzorcem kontroli w trybie skargi konstytucyjnej, w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji, mogą być jedynie przepisy Konstytucji wyrażające prawa lub wolności skarżącego. Badanie przez Trybunał Konstytucyjny w tym trybie aktów normatywnych pod kątem zgodności z aktami prawa międzynarodowego jest niedopuszczalne (zob. wyroki TK z: 10 lipca 2000 r., SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144; 6 lutego 2002 r., SK 11/01, OTK ZU nr 1/A/2002, poz. 2). Z tego względu w niniejszym postępowaniu zarzuty naruszenia przez zaskarżone przepisy prawa wynikającego z art. 6 OTK ZU B/2016 Ts 347/14 poz. 94 4 ust. 1 Konwencji nie mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu, czy zostały spełnione przesłanki skargi konstytucyjnej. W związku z powyższym, na podstawie art. 49 w zw. z art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK, Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.