Ts 45/20

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 7 kwietnia 2021 r. Pozycja 63 POSTANOWIENIE z dnia 23 lutego 2021 r. Sygn. akt Ts 45/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.T. w sprawie zgodności: art. 4 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553), w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 396) w zakresie, w jakim „nie przewiduje złagodzenia kary orze-czonej w sytuacji, gdy jest ona równa albo niższa od najsurowszej kary możliwej do orzeczenia na podstawie ustawy nowej, łagodniejszej oraz w zakresie, w ja-kim nie przewiduje obowiązku proporcjonalnego dostosowania wysokości kary orzeczonej do zmienionego zakresu zagrożenia karą, określonego w ustawie nowej, łagodniejszej”, z art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 11 marca 2020 r. (data nadania), J.T. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. 1. Sąd Wojewódzki w W. III Wydział Karny wyrokiem z 3 stycznia 1995 r. (sygn. akt […]) uznał skarżącego za winnego popełnienia w czerwcu 1993 r. czynu stanowiącego prze-stępstwo z art. 18 § 1 i § 2 w związku z art. 210 § 2 i art. 10 § 2 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94; dalej: k.k.) i orzekł karę siedmiu lat pozba-wienia wolności. Skarżącemu wymierzono też, na podstawie art. 36 § 2 i § 3 k.k., karę grzywny w wysokości 2000 zł oraz orzeczono karę dodatkową, na podstawie art. 40 § 1 k.k., w postaci pozbawienia praw publicznych na okres pięciu lat. OTK ZU B/2021 Ts 45/20 poz. 63 2 2. Skarżący wniósł rewizję od powyższego wyroku do Sądu Apelacyjnego w W. II Wydział Karny, który wyrokiem z 11 października 1995 r. (sygn. akt […]) utrzymał w mo-cy zaskarżone orzeczenie. 3. Postanowieniem z 14 grudnia 1999 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w W. Wydział III Karny, na podstawie art. 15 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wyko-nawczy (Dz. U. Nr 88, poz. 553), zawiesił postępowanie karno-wykonawcze wobec skarżące-go na czas trwania przeszkody z uwagi na ciężką, przewlekłą chorobę. Z orzeczonej kary skarżący odbył 3 lata pozbawienia wolności. 4. Sąd Okręgowy w W. Wydział III Karny postanowieniem z 8 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]) nie uwzględnił wniosku skarżącego z 4 kwietnia 2019 r., którym wystąpił o orzecze-nie, na podstawie art. 15 ust. 1 zdanie trzecie Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwartego do podpisu w Nowym Jorku 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167; dalej: MPPOiP) w związku z art. 91 ust. 2 i art. 241 ust. 1 Konstytucji, obni-żenia kary pozbawienia wolności wymierzonej skarżącemu wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w W. z 3 stycznia 1995 r., z siedmiu lat do lat trzech i pięciu miesięcy. W uzasadnieniu postanowienia sąd stwierdził, że norma wywiedziona z art. 15 ust. 1 zdanie trzecie MPPOiP „winna być rozumiana jako nałożenie na Państwo sygnatariusza umowy międzynarodowej obowiązku do zapewnienia środków prawnych, dzięki którym ska-zany mógłby ubiegać się o rewizję” prawomocnego orzeczenia. Podkreślił, że „[w] określo-nych przypadkach, (…) opisanych w art. 4 § 2-4 k.k., który w znacznej części stanowi od-zwierciedlenie zapisów art. 15 ust. 1 MPPOiP, w przypadku zmiany ustawy na łagodniejszą (całkowita i częściowa depenalizacja, uznanie przestępstwa za wykroczenie, zmniejszenie górnej granicy zagrożenia ustawowego poniżej wymierzonej kary) już po prawomocnym orzeczeniu kary ustawodawca krajowy zapewnił mechanizmy, których celem jest skorzysta-nie przez skazanych z nowych łagodniejszych przepisów”. 5. Skarżący wniósł 27 września 2019 r. zażalenie na powyższe postanowienie Sądu Okręgowego z 8 sierpnia 2019 r. Postanowieniem z 9 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) Sąd Apelacyjny w W. II Wydział Karny, po rozpoznaniu zażalenia, utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Sąd uznał za wadliwą główną tezę zażalenia, że „z chwilą wejścia w życie ustawy przewidującej łagodniejszą karę (łagodniejsze zagrożenie w przedziale od … do …) za okre-ślony czyn zabroniony, każdy sprawca takiego czynu jest uprawniony do skorzystania z ła-godniejszej kary (łagodniejszego zagrożenia), zaś obowiązkiem państwa (…) jest zastosowa-nie wobec sprawcy ustawy łagodniejszej, tj. określenie wysokości kary za popełniony czyn zabroniony w oparciu o nową ustawę. (…). Określenie wysokości kary na nowo polega na zastosowaniu sankcji (określeniu wymiaru kary) (…) proporcjonalnej do złagodzenia zagro-żenia (…). Pod rządami ustawy łagodniejszej należy wysokość kary określić (obliczyć) na nowo w łagodniejszym przedziale zagrożenia, proporcjonalnie do złagodzenia zagrożenia”. Sąd przyjął, że „[w] związku ze zmianą granic ustawowego zagrożenia za przypisany czyn, skazany domaga się proporcjonalnego obniżenia wymierzonej mu kary”. Odnosząc powyższe żądanie skarżącego do obowiązującego stanu prawnego sąd stwierdził, że „zgodnie z art. 15 ust. 1 zd. trzecie MPPOiP, jeżeli po popełnieniu czynu prze-stępczego nastąpiła zmiana ustawy na korzyść sprawcy, powinien on mieć możliwość skorzy-stania z nowej ustawy. Zasada wyrażona w tym przepisie znajduje odzwierciedlenie w art. 4 § 2 [k.k.], dopuszczającym retroaktywne stosowanie nowej ustawy karnej korzystniejszej dla sprawcy. W określonych w tym przepisie wypadkach, ustawodawca zapewnił zatem mecha-nizmy, których celem jest skorzystanie przez skazanego z nowej ustawy przewidującej łagod-niejszą karę za czyn, za który został prawomocnie skazany pod rządem wcześniej obowiązu- OTK ZU B/2021 Ts 45/20 poz. 63 3 jącej surowszej ustawy. Wprowadzone w art. 4 § 2-4 [k.k.] mechanizmy dostosowały polskie prawo do standardu wynikającego z art. 15 ust. 1 MPPOiP. Wymieniony przepis, a także art. 4 § 2 [k.k.] nie określają jednak zasady proporcjonalnego redukowania prawomocnie wymierzonej kary pozbawienia wolności w sposób podany w zażaleniu, a jedynie obniżenie wymierzonej kary do wysokości najsurowszej kary możliwej do orzeczenia na podstawie nowej ustawy. Powyższa zasada nie ma jednak zastosowania do sytuacji skarżącego, gdyż wymierzona mu kara pozbawienia wolności nie przekracza górnej granicy ustawowego za-grożenia przewidzianego w art. 280 § 2 [k.k.]”. 6. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego skarżący wystąpił o stwierdzenie, że art. 4 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553), w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 396) jest niezgodny z art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. W ocenie skarżącego „[s]koro sądy obu instancji stwierdziły, że kara pozbawienia wolności orzeczona wobec skarżącego wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 3 stycz-nia 1995 r. (sygn. akt […]) nie podlega złagodzeniu na podstawie art. 4 § 2 k.k. z tej przyczy-ny, że kara pozbawienia wolności w takiej samej wysokości może zostać orzeczona na pod-stawie Kodeksu karnego z 1997 r., to orzekły w oparciu o ten akt normatywny. (…) W Ko-deksie karnym z 1997 r. taki czyn zabroniony, jak przypisany skarżącemu został stypizowany w art. 18 § 2 i 3, art. 19 § 1, art. 280 § 2 i art. 11 § 2 jako zagrożony karą w przedziale od 3 do 15 lat pozbawienia wolności. Pomimo wprowadzenia ustawy względniejszej, przewidującej łagodniejsze zagrożenie karą (w przedziale od … do …), skarżący nie skorzystał z tej ustawy, gdyż wymierzona mu kara pozbawienia wolności nie została złagodzona dla proporcjonalne-go dostosowania jej wymiaru do zmienionego zakresu zagrożenia karą, przewidzianego w ustawie nowej, łagodniejszej. Niemożność skorzystania przez skarżącego z ustawy nowej, łagodniejszej, wynikła z zastosowania przez sądy normy art. 4 § 2 k.k.”. Jako ostateczne orzeczenie w sprawie – w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – zostało wskazane postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z 9 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]), doręczone skarżącemu 13 grudnia 2019 r. 7. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 17 czerwca 2020 r. skarżący, na podstawie art. 61 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępo-wania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez doręczenie oryginału lub poświad-czonej za zgodność z oryginałem kopii dokumentu wskazującego na datę doręczenia skarżą-cemu postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z 9 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) wraz z czterema kopiami. Pismem z 23 czerwca 2020 r. (data nadania) skarżący odniósł się do zarządzenia sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona określone przez prawo wymagania oraz gdy nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK. OTK ZU B/2021 Ts 45/20 poz. 63 4 2. Skarga konstytucyjna została sporządzona i wniesiona przez adwokata, który do skargi załączył odpowiednie pełnomocnictwo. Został więc spełniony warunek, o którym mowa w art. 44 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 pkt 3 u.o.t.p.TK. 3. Zgodnie z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK oraz orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile jest ona prze-widziana czyli skorzystaniu z przysługujących skarżącemu zwyczajnych środków odwoła-wczych i uzyskaniu merytorycznego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji (por. postano-wienia TK: z 25 lipca 2006 r., sygn. Ts 143/06, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 55, z 19 stycznia 2011 r., sygn. Ts 268/10, OTK ZU nr 3/B/2011, poz. 266). W rozpoznawanej skardze konstytucyjnej wniesiono zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w W. Wydział III Karny z 8 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]). Zostało ono utrzymane w mocy postanowieniem Sądu Apelacyjnego w W. II Wydział Karny z 9 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]), które posiada walor prawomocności. Skarżący wyczerpał zatem przysługującą mu drogę prawną, o której stanowi art. 77 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK. 4. Odpis postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z 9 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) doręczono skarżącemu 13 grudnia 2019 r., zaś skarga konstytucyjna została wniesiona do Trybunału Konstytucyjnego 11 marca 2020 r. (data nadania). Dochowany więc został trzy-miesięczny termin do wniesienia skargi konstytucyjnej, zastrzeżony w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. 5. Przedmiotem skargi konstytucyjnej jest art. 4 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1444, ze zm.; dalej: k.k.), w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 396; dalej: usta-wa zmieniająca) we wskazanym w skardze konstytucyjnej zakresie. Zgodnie z art. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej w ustawie – Kodeks karny wprowadza się zmianę w art. 4 § 2, który otrzymuje brzmienie: „§ 2 Jeżeli według nowej ustawy za czyn objęty wyrokiem nie można orzec kary w wysokości kary orzeczonej, wymierzoną karę obni-ża się do wysokości najsurowszej kary możliwej do orzeczenia na podstawie nowej ustawy”. Skarżący, zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, określił kwestionowany przepis ustawy. Przedstawiony został stan faktyczny sprawy (art. 53 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK). 6. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, wzorcem kontroli konstytucyjności w trybie skargi nie może być każdy przepis Konstytucji, ale tylko ten, który normuje daną wolność lub prawo o charakterze podmiotowym. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK zobowiązuje występującego ze skargą do wskazania, która jego konstytucyjna wolność lub które jego konstytucyjne prawo o charakterze podmiotowym, i w jaki sposób, zostały naruszone. Wypełniając powyższy obowiązek skarżący wskazał na naruszenie przysługu-jącego mu podmiotowego prawa rangi konstytucyjnej w postaci prawa do sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji. W ocenie skarżącego kwestionowany w skardze konstytucyjnej przepis narusza przysługujące mu prawo do sądu poprzez brak możliwości rozpatrzenia sprawy. „Konstytucyjna treść normatywna pojęcia prawnego «rozpatrzenie sprawy», zamieszczonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji, obejmuje rozstrzyganie o prawach lub obowiązkach podmiotu, na podstawie norm prawnych wynikających z przepisów prawnych. Kierowanie sprawy do sądu musi prowadzić do wymierzania sprawiedliwości, a więc do rozstrzygania o prawach danego podmiotu. Do kategorii takich praw, o których rozstrzyga sąd sprawujący wymiar sprawiedliwości, należą nie tylko te, które są objęte bezpośrednio gwarancjami konstytucyjnymi, ale także wszelkie inne prawa, których istnienie wynika OTK ZU B/2021 Ts 45/20 poz. 63 5 z całokształtu obowiązujących regulacji prawa materialnego, niesprzecznych z przepisami Konstytucji” (wyrok TK z 27 maja 2008 r., sygn. SK 57/06, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 63). Problematykę w zakresie naruszenia prawa do sądu skarżący połączył z art. 32 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 2, art. 31 ust. 3 Konstytucji, które kształtują status prawny jed-nostki. Powiązał więc naruszenie prawa do sądu z naruszeniem zasady sprawiedliwości spo-łecznej oraz zasady państwa prawnego, które zostały wywiedzione z art. 2 Konstytucji oraz zasady równości zawartej w art. 32 ust. 1 Konstytucji. Argumenty skargi zmierzają do wyka-zania, że wynikające z zakwestionowanego przepisu zasady stosowania ustawy karnej w sto-sunku do określonych sprawców zostały ukształtowane niesprawiedliwie i nie są oni trakto-wani równo. Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego „równość (prawo do równego traktowania) funkcjonuje zawsze w pewnym kontekście sytuacyjnym, odniesiona musi być do zakazów lub nakazów albo nadania uprawnień określonym jednostkom (grupom jednostek) w porównaniu ze statusem innych jednostek (grup)” (postanowienie TK z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). W rozpoznawanej skardze skarżący stwierdził, że „art. 4 § 2 k.k. powoduje, że sprawcy takich samych czynów zabronionych, popełnionych w czasie obowiązywania tej samej ustawy (należy przyjąć, że jest to cecha istotna (relewantna), w ten sposób zostały określone podmioty znajdujące się w takiej samej lub podobnej sytuacji), są traktowani przez władze publiczne nierówno, bo ci sprawcy, wobec których karę orzeczono jeszcze w czasie obowiązywania ustawy surowszej nie mogą skorzy-stać z ustawy nowej, łagodniejszej, w takim zakresie, w jakim korzystają z niej ci sprawcy, wobec których kara jest orzekana w czasie obowiązywania takiej nowej, łagodniejszej usta-wy. Takie same podmioty prawa o takich samych relewantnych cechach są traktowane nie-równo”. Stwierdził również, że kara orzekana w warunkach art. 4 § 1 k.k. „jest miarkowana w przedziale zagrożenia karą (od … do …), przewidzianego ustawą łagodniejszą”. Natomiast art. 4 § 2 k.k. „nie przewiduje dostosowania kary orzeczonej w czasie obowiązywania ustawy wcześniejszej, surowszej do przedziału zagrożenia przewidzianego w ustawie nowej, łagod-niejszej. (…) Ponadto sprawcy, wobec których na podstawie ustawy wcześniejszej orzeczono karę w wymiarze mieszczącym się w przedziale zagrożenia karą określonego w ustawie no-wej, łagodniejszej, w ogóle nie mogą skorzystać z nowej ustawy (łagodniejszego zagrożenia karą w przedziale od … do…), bo § 2 nie przewiduje proporcjonalnego dostosowania wszyst-kich kar orzeczonych w czasie obowiązywania ustawy surowszej”. Stosownie do podanego na wstępie stanowiska Trybunału Konstytucyjnego skarżący porównał sytuację prawną skaza-nych, określoną w zakwestionowanym w skardze przepisie, jak również zestawił sytuację prawną sprawcy określoną w art. 4 § 1 k.k. z sytuacją takiego podmiotu uregulowaną w art. 4 § 2 k.k. Adresatem drugiego z nich był skarżący, zaś pierwszy z wymienionych przepisów jest kierowany do podmiotów znajdujących się w podobnej sytuacji prawnej. Dokonane przez skarżącego zestawienie dwóch przepisów było zasadne, ponieważ „nieodzowne jest uwzględ-nienie także norm podkonstytucyjnych regulujących status prawny innych jednostek (grup jednostek) oraz porównanie (zestawienie) norm, których adresatem jest skarżący i norm adre-sowanych przede wszystkim do osób znajdujących się w takiej samej lub podobnej co do istotnych elementów sytuacji. (…) art. 32 Konstytucji określa sytuację prawną jednostki «wspólnie» z inną normą, która wyznacza sytuację prawną innych podmiotów” (por. posta-nowienie TK o sygn. SK 10/01). Określone w skardze konstytucyjnej naruszenie zasady rów-nego traktowania skarżący odniósł do art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jego zdaniem przedstawione w skardze ograniczenie zasady równego traktowania, dotykające sprawców czynów zabro-nionych, „nie jest konieczne dla ochrony dóbr, wolności i praw wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji”. Wynikająca z art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości, skierowana do „wszelkich organów władzy publicznej – zarówno do organów stosujących prawo jak i do organów OTK ZU B/2021 Ts 45/20 poz. 63 6 stanowiących prawo” (wyrok TK z 23 października 2001 r., sygn. K 22/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 215) została przez skarżącego połączona z dekodowaną z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwości społecznej, nakazującą równe traktowanie podmiotów prawa chara-kteryzujących się daną cechą istotną oraz zasadą państwa prawnego. Trybunał Konstytucyjny uznał, że skarżący wskazał, które przysługujące mu konsty-tucyjne prawo i w jaki sposób – jego zdaniem – zostało naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK) a także uzasadnił sformułowane w skardze zarzuty (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Wątpliwości co do jego poprawności, Trybunał – w ramach rozpoznawanej sprawy – posta-nowił rozstrzygnąć na korzyść skarżącego, pozostawiając je do rozpoznania na etapie kontroli merytorycznej, o czym w podobny sposób zdecydowano w postanowieniu TK z 5 grudnia 2018 r., sygn. Ts 66/18, OTK ZU B/2019, poz. 38. Należy zaznaczyć, że składu rozpoznają-cego sprawę in merito nie wiąże stanowisko zajęte w postanowieniu o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpoznania merytorycznego, ponieważ Trybunał Konstytucyjny, w spra-wach zainicjowanych skargą konstytucyjną, na każdym etapie postępowania bada, czy nie zachodzi któraś z ujemnych przesłanek procesowych (wyrok TK z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51). Biorąc powyższe pod uwagę Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – postanowił, jak w sentencji.