Ts 5/17

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 23 sierpnia 2017 r. Pozycja 167 POSTANOWIENIE z dnia 25 maja 2017 r. Sygn. akt Ts 5/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Henryk Cioch, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności: art. 230 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.) z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 9 stycznia 2017 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność art. 230 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.; dalej: p.p.s.a.) z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W piśmie z 8 marca 2017 r. skarżący wyjaśnił, że omyłkowo wskazał w petitum skargi art. 230 § 3 p.p.s.a. zamiast § 2 tego przepisu, który nie zawiera § 3. Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującą sprawą. Skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skargę na decyzję Prezesa Trybuna-łu Konstytucyjnego z maja 2016 r. o odmowie udzielenia informacji publicznej. W zarządze-niu z lipca 2016 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu od tej skargi w wysokości 200 zł. Skarżący wpi-su nie uiścił, co skutkowało odrzuceniem jego skargi przez sąd pierwszej instancji w postano-wieniu z września 2016 r. Zażalenie, które od tego postanowienia wywiódł skarżący, oddalił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z grudnia 2016 r. Sąd uznał za niewiarygod-ne twierdzenie skarżącego, zgodnie z którym doręczona mu przesyłka nie zawierała wezwania do uiszczenia wpisu. Stwierdził, że skarżący pomimo prawidłowego wezwania nie uiścił wpi-su od skargi w terminie, co musiało prowadzić do jej odrzucenia. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony wolności lub praw. Musi ona spełniać przesłanki, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w przepisach ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu-cyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK). Po pierwsze, zaskarżony w niej przepis powi-nien być podstawą prawną ostatecznego orzeczenia wydanego przez sąd lub organ administra- OTK ZU B/2017 Ts 5/17 poz. 167 2 cji publicznej w indywidualnej sprawie skarżącego. Po drugie, skarżący musi uprawdopodob-nić naruszenie swoich konstytucyjnych wolności lub praw wskazanych w skardze. Po trzecie, źródłem ich naruszenia powinna być normatywna treść kwestionowanych przepisów, a sposób naruszenia musi zostać określony przez samego skarżącego w uzasadnieniu wnoszonej skargi. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego rozpatrywana skarga konstytucyjna nie spełnia powyższych wymagań. Zarzut skarżącego dotyczy art. 230 p.p.s.a., zgodnie z którym „od pism wszczynają-cych postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosun-kowy lub stały [§ 1]. Pismami, o których mowa w § 1, są skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania [§2]”. Choć w petitum skargi skarżący wskazał, że kwestionuje § 1 i 3 p.p.s.a., to w piśmie z 8 marca 2017 r. wyjaśnił, że nastąpiła oczywista omyłka, gdyż kwestionowany przepis nie zawiera § 3, a jego zarzuty dotyczą normy nakłada-jącej obowiązek uiszczenia opłaty od pisma procesowego. Biorąc pod uwagę zasadę falsa de-monstratio non nocet oraz uwzględniwszy argumentację skarżącego, Trybunał Konstytucyjny przyjął, że zarzut dotyczy art. 230 p.p.s.a., tj. § 1 i 2 tego przepisu. Skarżący uważa, że obowiązek fiskalny w postępowaniach dotyczących sporów obywa-teli z organami władzy publicznej wynikający z kwestionowanego przepisu jest niecelowy i pozbawiony podstaw konstytucyjnych. Zdaniem skarżącego sądy w jego sprawie celowo doprowadziły do odrzucenia skargi, czym pozbawiły go prawa wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji i naruszyły art. 77 ust. 2 Konstytucji. W ocenie skarżącego jego sytuacja dowodzi, że obowiązek fiskalny może być wykorzystywany do uniemożliwienia stronie dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu, Trybunał Konstytucyjny uznaje, że skarżący nie uprawdopodobnił niekonstytucyjności kwestionowanego przepisu. W uzasadnieniu zarzutu niezgodności art. 230 p.p.s.a. z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji skarżący ograniczył się w zasadzie do zdawkowego stwier-dzenia, że w jego przekonaniu obowiązek fiskalny w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie ma uzasadnienia, gdyż postępowanie to obejmuje spory obywatela z organami władzy publicznej. Ponadto skarżący zacytował obszerne fragmenty orzeczeń Trybunału, nie wyja-śniając jednak, jakie mają znaczenie dla analizowanej sprawy. Skarżący nie odniósł bowiem treści tych orzeczeń do zagadnienia prawnego zaprezentowanego w jego skardze, tj. problemu pobierania wpisu od skargi do sądu administracyjnego. Trybunał Konstytucyjny podkreśla, że wymierzanie sprawiedliwości przez sądy, w tym także sądy administracyjne, wiąże się ściśle z kosztami procesu sądowego. Funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości z natury rzeczy generuje koszty, które w przeważającej części po-krywane są z budżetu państwa (jak choćby koszty utrzymywania samego wymiaru sprawie-dliwości). Korzystanie z wymiaru sprawiedliwości nie jest jednak co do zasady bezpłatne. W orzecznictwie TK przyjęto generalną zasadę odpłatności wymiaru sprawiedliwości, a co za tym idzie zarówno dostępu do sądu, jak i ukształtowania procedury sądowej w oparciu o tę zasadę (zob. przede wszystkim wyroki TK z: 7 września 2004 r., P 4/04, OTK ZU nr 8/A/2004, poz. 81; 17 listopada 2008 r., SK 33/07, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 154; 7 mar-ca 2013 r., SK 30/09, OTK ZU nr 3/A/20123, poz. 26). W sprawie P 4/04 Trybunał Konstytucyjny uznał, że: „Koszty sądowe są tradycyjnie uznanym instrumentem polityki państwa służącym do regulowania relacji stron stosunków procesowych oraz – w szerszym ujęciu – stymulowania decyzji jednostek co do sposobu pro-wadzenia swoich interesów i doboru środków ich ochrony. Koszty postępowania służą osią-gnięciu należytej sprawności organizacyjnej i orzeczniczej sądów oraz selekcji roszczeń szy-kanujących i oczywiście niezasadnych od roszczeń uzasadnionych, służących ochronie praw i wolności jednostki. Koszty sądowe spełniają liczne funkcje: społeczne, fiskalne, a także słu-żebne wobec wymiaru sprawiedliwości (...). Funkcja społeczna oznacza wpływ, jaki koszty postępowania wywierają nażycie społeczne w sensie pozytywnym (ograniczenie pieniactwa, szykanowania przeciwnika, minimalizacja zachęt do ochrony fikcyjnych interesów i chęci OTK ZU B/2017 Ts 5/17 poz. 167 3 niesłusznego wzbogacenia się kosztem przeciwnika etc), jaki negatywnym (np. utrudnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości, zaburzenia funkcjonowania zasady faktycznej równości uczestników postępowania). Funkcje fiskalne polegają na uzyskaniu częściowego przynajm-niej zwrotu kosztów funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. (...) Funkcje służebne wobec wymiaru sprawiedliwości przejawiają się przede wszystkim wpływem kosztów na zachowania stron w trakcie procesu”. Choć cytowane orzeczenie Trybunału dotyczyło przepisu z zakresu postępowania cy-wilnego, to argumenty w nim przedstawione cechuje adekwatność przy rozpoznawaniu spraw w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wynika z nich, że nie jest jedynym celem kosztów sądowych ochrona interesów osób trzecich przed nadużywaniem prawa do sądu. Na gruncie postępowań sądowo administracyjny eh aktualne są inne funkcje tych kosztów, takie jak ogra-niczenie pieniactwa, minimalizacja zachęt do ochrony fikcyjnych interesów i chęci niesłusz-nego wzbogacenia się, uzyskanie częściowego zwrotu kosztów funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W tym zakresie koszty te bez wątpienia stymulują decyzje jednostek co do sposobu prowadzenia swoich interesów i doboru środków ich ochrony. Z drugiej jednak strony Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie prezentował pogląd, że wśród elementów ograniczających realizację prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) „mogą się znajdować bariery o charakterze ekonomicznym, w szczególności mające postać wygóro-wanych kosztów, niezbędnych dla wszczęcia i prowadzenia postępowania sądowego. (...) Ograniczenie dostępności do sądu poprzez istnienie barier ekonomicznych może bowiem prze-jawiać się w nadmiernie wysokim ryzyku ekonomicznym, wywołanym zarówno zasadami, wedle jakich kształtuje się ostatecznie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania, jak i może być spowodowane samym wygórowanym poziomem kosztów. (...) Nie oznacza to jed-nak, że tylko całkowita bezpłatność postępowania sądowego jest stanem zapewniającym pełną realizację prawa do sądu” (wyrok TK z 30 marca 2004 r., sygn. SK 14/03, OTK ZU nr 3/A/2004, poz. 23, cz. III, pkt 2). W piśmie z 8 marca 2017 r. skarżący wskazał, że zakwestionowany przepis w sposób niekonstytucyjny uzależnia prawo skarżącego do rozpoznania środka odwoławczego od statu-su materialnego. W świetle przywołanego orzeczenia Trybunał stwierdza, że skarżący nie wy-kazał, by wpis od skargi, do którego uiszczenia został wezwany przez Wojewódzki Sąd Ad-ministracyjny w Warszawie (200 zł), był wygórowany, a więc by stanowił barierę ekonomicz-ną skutkującą naruszeniem prawa skarżącego do sądu czy zamknięciem mu drogi do docho-dzenia jego praw. Ponadto w przepisach Prawa o postępowaniu przed sądami administracyj-nymi przewidziano instrumenty zapobiegające zamykaniu drogi do sądu z przyczyn ekono-micznych (art. 243 i następne). Trybunał podkreśla również, że – co explicite wynika z posta-nowień sądów wydanych w sprawie skarżącego – przyczyną odrzucenia skargi nie był status materialny skarżącego, lecz nieuiszczenie przez niego wpisu w terminie. W uzasadnieniu analizowanej skargi skarżący zdaje się wiązać naruszenie swoich praw podmiotowych także z tym, że kwestionowany przepis zamyka – jego zdaniem – drogę sądo-wą do dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Tymczasem art. 230 p.p.s.a. nie dotyczy konsekwencji nieuiszczenia wpisu, a przepisem regulującym to zagadnienie jest art. 220 § 1 i § 3 p.p.s.a., którego skarżący nie zakwestionował. Zgodnie z tym przepisem „sąd nie podej-mie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona należna opłata. W tym przypadku, z zastrzeżeniem § 2 i 3, przewodniczący wzywa wnoszącego pismo, aby pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania uiścił opłatę w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania (...) [§ 1]. Skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wzno-wienie postępowania, od których pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, pod-legają odrzuceniu przez sąd [§ 3]”. Z przytoczonych regulacji wynika, że ingerencja w prawa podmiotowe skarżącego po-przez zamknięcie drogi sądowej do kwestionowania zgodności z prawem decyzji Prezesa Trybunału Konstytucyjnego nastąpiła nie tylko na podstawie art. 230 p.p.s.a., lecz także w oparciu o art. 220 § 1 i § 3 p.p.s.a. Samo zakwestionowanie w tym zakresie art. 230 p.p.s.a. OTK ZU B/2017 Ts 5/17 poz. 167 4 Trybunał uznaje za niewystarczające i niespełniające wymogu zaskarżenia przepisu, na pod-stawie którego sąd ostatecznie orzekł o prawach podmiotowych skarżącego (art. 79 ust. 1 Konstytucji). Trybunał Konstytucyjny nie będzie natomiast odnosić się do argumentacji skarżącego opartej na tezie, jakoby sąd w jego sprawie celowo wykorzystał obowiązek fiskalny do odrzu-cania skarg, co w przekonaniu skarżącego dowodzi, że art. 230 p.p.s.a. może być wykorzy-stywany do zamykania drogi do sądu. Tego rodzaju dywagacje, oparte na „odczuciach” skar-żącego, nie mogą stanowić merytorycznej płaszczyzny do rozważań o niekonstytucyjności kwestionowanej normy. Natomiast jak ustalił w sposób wiążący w sprawie skarżącego Na-czelny Sąd Administracyjny, przyczyną odrzucenia skargi było zaniedbanie samego skarżące-go, który mimo wezwania nie uiścił należnego wpisu od skargi w terminie. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażale-nia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.