Ts 51/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 8 kwietnia 2021 r. Pozycja 64 POSTANOWIENIE z dnia 26 sierpnia 2020 r. Sygn. akt Ts 51/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności: 1) art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszech-nych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy-wilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w zakresie, w jakim „o właściwo-ści [s]ądu decyduje przedmiot roszczenia pozwu a nie jego podstawa faktycz-na”, z art. 45 ust. 1 Konstytucji; alternatywnie art. 17 pkt 1 ustawy wymienionej powyżej, z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji; 3) art. 118 § 5 ustawy wymienionej w punkcie drugim z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 10 ust. 2 w związ-ku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji; 4) art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie obejmuje on ochroną «prawa do [s]ądu» określonego w [a]rt. 45 ust. 1 i [a]rt. 79 Konstytucji”, z art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 31 ust. 2 zdanie pierwsze w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji; 5) art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r o organizacji i trybie postępo-wania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.) z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji, OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 2 p o s t a n a w i a: 1) nadać dalszy bieg skardze konstytucyjnej w zakresie badania zgodności art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w pozostałym zakresie. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 kwietnia 2019 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustano-wionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. Skarżący domagał się zasądzenia od pozwanego – pełnomocnika z urzędu wyznaczo-nego celem wniesienia skargi konstytucyjnej – odszkodowania, ewentualnie zadośćuczynie-nia, za sporządzenie opinii o braku podstaw do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Sąd Rejo-nowy w T. wyrokiem z 15 marca 2017 r. (sygn. akt […]) oddalił powództwo skarżącego w tej sprawie. Wyrokiem z 9 lipca 2018 r. Sąd Okręgowy w K. (sygn. akt […]: dalej: wyrok Sądu Okręgowego) oddalił apelację skarżącego. 29 września 2018 r. skarżący złożył wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konstytucyjnej w związku z wyrokiem Sądu Okręgowego. Referen-darz sądowy w Sądzie Rejonowym w T. postanowieniem z 24 października 2018 r. (sygn. akt […]) oddalił wniosek. Następnie postanowieniem z 10 grudnia 2018 r. Sąd Rejonowy w T. (sygn. akt jw.) utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. 2. Skarżący kwestionuje: a) udział sędziego delegowanego w wydaniu orzeczenia w jego sprawie, uznając, że w tym przypadku wymiar sprawiedliwości sprawowała osoba powołana przez Ministra Spra-wiedliwości, a nie Prezydenta RP, czyli przez organ inny niż przewidziany w Konstytucji (art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych; ówcze-śnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.), b) okoliczność, że o właściwości rzeczowej sądu decyduje przedmiot roszczenia po-zwu, a nie jego podstawa faktyczna (art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.), c) możliwość wydania przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu w celu sporzą-dzenia skargi konstytucyjnej opinii o braku podstaw do jej wniesienia. Skarżący uważa, że sporządzenie takiej opinii stawia osoby ubogie w gorszej sytuacji niż osoby, które stać na pełnomocnika z wyboru, a także umożliwia wstępne rozpoznanie sprawy przez osobę niema-jącą statusu „niezależnego i właściwego Sądu” (art. 118 § 5 k.p.c.), d) brak uznania, że prawo do sądu jest dobrem osobistym (art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny; ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; obec-nie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.), e) uzależnienie wniesienia skargi konstytucyjnej od spełnienia przesłanki przymusu radcowsko-adwokackiego przy równoczesnym braku zagwarantowania osobom ubogim wniesienia jej przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika (art. 44 ust. 1 ustawy z dnia OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 3 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym; ówcześnie: Dz. U. poz. 2072, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2393). 3. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 20 listopada 2019 r. (dorę-czonym 2 grudnia 2019 r.), skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: sprecyzowanie przedmiotu skargi konstytucyjnej; wskazanie ostatecz-nego orzeczenia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji zgodnego z przedmiotem skargi kon-stytucyjnej; przedstawienie argumentacji adekwatnej do wskazanych w petitum skargi konsty-tucyjnej przepisów; poinformowanie, czy został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia. Pismem procesowym z 9 grudnia 2019 r. (data nadania) skarżący odniósł się do po-wyższego zarządzenia. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolno-ści lub praw. Jest sformalizowaną instytucją prawną i musi spełniać przesłanki jej dopusz-czalności, które zostały określone w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowane w ustawie z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2. Trybunał stwierdza, że skarga, w części dotyczącej zarzutu niezgodności art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17, spełnia przesłanki warunkujące przekazanie jej do rozpoznania mery-torycznego, gdyż: 1) została sporządzona w imieniu skarżącego przez radcę prawnego (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK); 2) skarżący: a) wyczerpał przysługującą mu drogę prawną (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), albowiem wyrok Sądu Okręgowego w K. z 9 lipca 2018 r. (sygn. akt […]; dalej: wyrok Sądu Okręgowego) jest prawomocny i nie przysługują od niego żadne zwykłe środki zaskarżenia, b) dochował terminu wniesienia skargi konstytucyjnej (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), c) prawidłowo określił przedmiot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK) wskazując, które konstytucyjne prawa i wolności i w jaki sposób – jego zdaniem – zostały naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK) oraz przedstawił w tym zakresie stosowne uzasadnienie (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna – w powyższym zakresie – nie jest obarczona nieusuwalnymi brakami formalnymi, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, zaś sformułowane w niej zarzuty nie są oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK. W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – należało postano-wić jak w punkcie 1 sentencji. 3. Trybunał stwierdza, że skarga konstytucyjna w pozostałej części nie spełnia warun-ków formalnych określonych w u.o.t.p.TK, natomiast część zarzutów w niej podniesionych jest oczywiście bezzasadna. 3.1. Po pierwsze, ani art. 118 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r.– Kodeks postę-powania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.), ani art. 44 ust. 1 OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 4 u.o.t.p.TK nie były podstawą wyroku Sądu Okręgowego, wskazanego przez skarżącego jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 Konstytucji. Trybunał zauważa, że Sąd Okręgowy orzekał wyłącznie o żądaniu skarżącego doty-czącego zasądzenia na jego rzecz odszkodowania oraz zadośćuczynienia. Opinia o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej została sporządzona w postępowaniu poprzedza-jącym postępowanie zakończone wyrokiem Sądu Okręgowego (art. 118 § 5 k.p.c.). Sąd Okręgowy nie orzekał również o obowiązującym w postępowaniu przed Trybunałem przymu-sie adwokacko-radcowskim (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK). Przypomnieć należy, że przedmiotem kontroli zainicjowanej wniesieniem skargi kon-stytucyjnej nie może być każdy przepis, który został przywołany w uzasadnieniu rozstrzy-gnięcia sądu lub organu administracji publicznej, lecz tylko ten, który spowodował naruszenie praw i wolności skarżącego zarzucane w skardze (zob. postanowienie TK z 22 maja 2007 r., sygn. SK 35/08, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 59). Zakwestionowane przepisy stanowiły jedy-nie element stanu faktycznego sprawy, podlegającego ocenie w świetle przepisów normują-cych przesłanki odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Trybunał podkreśla, że zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK ostateczne orzeczenie musi być oparte na przepisie, na podstawie którego orzeczono o wolnościach lub prawach skarżącego i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Kon-stytucją. Okoliczność ta jest podstawą odmowy nadania skardze – w zakresie, zarzutu niekon-stytucyjności art. 118 § 5 k.p.c. oraz art. 44 ust. 1 u.o.t.p. TK – dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK). 3.2. Odnosząc się z kolei do zarzutu niekonstytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. (błędnie opisanego w petitum skargi jako art. 17 ust. 1 1 Konstytucji a sprostowanym w dalszej części skargi oraz pisma procesowego z 9 grudnia 2019 r.), Trybunał stwierdza, że jest on oczywi-ście bezzasadny. Zdaniem skarżącego, zgodnie z jedną z utrwalonych wykładni art. 17 pkt 1 k.p.c., o właściwości sądu „nie decyduje treść roszczenia pozwu (żądanie majątkowe) ale to co jest faktyczną podstawą roszczenia pozwu (a więc żądanie odmowy prawa niemajątkowego)”. Jako przykłady, które – jego zdaniem – potwierdzają istnienie tej linii, wskazał postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. z 13 lutego 2018 r. (sygn. akt […]) oraz postanowienie Sądu Rejo-nowego w K. z 28 sierpnia 2018 r. (sygn. akt […]). Przykładem innej utrwalonej wykładni, jak stwierdził skarżący, nie przytaczając jednak żadnego orzeczenia, jest wykładnia, zgodnie z którą „o właściwości Sądu Okręgowego lub Sądu Rejonowego decyduje wyłącznie treść roszczenia pozwu bez względu na to co jest podstawą powództwa oraz jakie prawo jest chro-nione w drodze powództwa (materialne lub niematerialne)”. Niejednolitość wykładni – w ocenie skarżącego – powoduje w konsekwencji, że strony postępowania, znajdujące się w identycznej sytuacji procesowej, są odmiennie traktowane przez władzę publiczną a część z nich jest pozbawiona prawa do rozpoznania ich sprawy przez właściwy sąd w rozumieniu art. 45 Konstytucji. Trybunał wskazuje, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w T. oraz Sądem Okręgowym skarżący dochodził odszkodowania i zadośćuczynienia (naruszenie dóbr osobi-stych) w związku z niesporządzeniem przez pozwanego skargi konstytucyjnej. Zgodnie z utrwalonym poglądem judykatury, jeżeli przedmiotem powództwa jest wyłącznie roszczenie o zapłatę (zadośćuczynienie, odszkodowanie), a więc tak jak w przypadku skarżącego, wła-ściwość rzeczową sądu okręgowego określa się na podstawie art. 17 pkt 4 k.p.c. (zob. uchwa-ła Sądu Najwyższego z 5 października 2006 r., sygn. akt I PZP 3/06, Lex nr 194338, posta-nowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2015 r., sygn. akt III CZ 10/15, Lex nr 1682211, po-stanowienie Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1983 r., sygn. akt II CZ 118/83, Lex nr 5202, OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 5 wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt II CSK 636/07, Lex nr 646332, wyrok Sądu Najwyższego z 18 marca 2015 r., sygn. akt I PK 191/14, Lex nr 1712805). Wy-łącznie, gdyby skarżący, obok roszczenia pieniężnego, wystąpił z roszczeniem o charakterze niemajątkowym (czego nie uczynił), właściwym w jego sprawie byłby, na podstawie art. 17 pkt 1 k.p.c., sąd okręgowy. W związku z powyższym nie sposób uznać, że wskazana przez skarżącego „niejednolitość wykładni” faktycznie ma miejsce w orzecznictwie i sprawa skar-żącego – w innym sądzie – zostałaby uznana za sprawę, o której stanowi art. 17 pkt 1 k.p.c. Skarżący nie wyjaśnił ponadto dlaczego Sąd Rejonowy w T. nie jest sądem właściwym w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Okoliczność ta jest podstawą odmowy nadania skardze – w zakresie zarzutu niekon-stytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. (art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK) – dalszego biegu. 3.3. W ocenie Trybunału uzasadnienie zarzutu niekonstytucyjności art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.; dalej: k.c.) jest wewnętrznie sprzeczne. Skarżący wskazuje, że w orzecznictwie oraz doktrynie brak jest zgody co do tego, czy prawo do sądu jest dobrem osobistym (s. 19 skargi konstytucyjnej). Jako potwierdzenie tego, że część sądów przyjmuje, iż prawo do sądu jest dobrem osobistym, wskazane zostały (s. 8-9 pisma procesowego z 8 grudnia 2019 r.) m.in. wyroki: Sądu Rejonowego w M. z 22 listopada 2016 r. (sygn. akt […]), Sądu Okręgowego w K. (sygn. akt […]), Sądu Apelacyjnego w K. (sygn. akt […]) oraz postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z 20 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]). Z drugiej strony skarżący podnosi natomiast, że „zaskarżona norma art. 23 [k.c.] w utrwalonej wykładni określa iż uprawnienie konstytucyjne określone w art. 45 ust. 1 Kon-stytucji i art. 79 Konstytucji nie jest dobrem prawnie chronionym […]” (s. 10 pisma proceso-wego z 8 grudnia 2019 r.). Na podstawie przedstawionego uzasadnienia nie sposób ustalić, czy skarżący kwestio-nuje utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą, czy jedynie sposób wykładni art. 23 k.c., dokona-nej w jego sprawie. Trybunał przypomina, że w myśl utrwalonego poglądu normatywna treść przepisów może być kształtowana przez organy stosujące prawo. Jeżeli organy te nadają przepisom utrwalone i jednolite rozumienie, to powinno być ono uwzględniane przez Trybunał przy ocenie zarzutu niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją (zob. np. wyrok TK z 2 czer-wca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83). Jednakże to na skarżącym spo-czywa ciężar wykazania istnienia utrwalonej i jednolitej linii orzeczniczej odnośnie do za-skarżonego przepisu. Skoro natomiast skarżący sam w uzasadnieniu skargi wskazuje orzecze-nia, które świadczą (jego zdaniem) o istnieniu innej niż przez niego zakwestionowanej linii orzeczniczej, nie sposób uznać, że wykazał on, iż ta zakwestionowana przez niego wykładnia jest utrwalona i jednolita. Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna powinna zawierać uza-sadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu norma-tywnego ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argu-mentów lub dowodów na jego poparcie. Jeżeli skarga konstytucyjna nie zawiera uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności przepisu, a jedynie niekonstytucyjnego stosowania prawa, to stwierdzić należy, iż wymóg uzasadnienia niekonstytucyjności przepisu nie został przez skar-żącego spełniony. Powyższa okoliczność, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3, art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze kon-stytucyjnej – w zakresie, w jakim dotyczy zarzutu niekonstytucyjności art. 23 k.c. – dalszego biegu. OTK ZU B/2021 Ts 51/19 poz. 64 6 W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – należało po-stanowić jak w punkcie 2 sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na pkt 2 sentencji niniejszego postanowienia w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.