Ts 56/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 31 października 2019 r. Pozycja 186 POSTANOWIENIE z dnia 16 lipca 2019 r. Sygn. Ts 56/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Grzegorz Jędrejek, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.C. w sprawie zgodności: art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy-wilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w zakresie, w jakim przepis ten stanowi, iż sąd uwzględni wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za po-trzebny z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-skiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 15 kwietnia 2019 r., wniesionej do Trybunału Konstytu-cyjnego 16 kwietnia 2019 r. (data nadania), J.C. (dalej: skarżący) wystąpił z żądaniem przy-toczonym w komparycji niniejszego postanowienia. Skarżący twierdzi, że art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę-powania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) stanowi naruszenie: 1) „prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (…) poprzez prowadzenie do sytuacji, w której sąd może odmówić ustano-wienia radcy prawnego lub adwokata z urzędu powołując się na samo formalne sformułowa-nie wskazujące na brak potrzeby udziału profesjonalnego pełnomocnika bez bliższego odnie-sienia się do konkretnej sytuacji procesowej”; 2) „prawa do równego traktowania przez władze publiczne oraz do bycia równym wobec prawa w stosunku do wszystkich, wyrażonego w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (…) gdyż umożliwia pozbawienie profesjonalnej reprezentacji w sporze przed sądem osoby, która nie posiada zaawansowanej wiedzy prawniczej, a z uwagi na sytuację materialną nie może pozwolić sobie na wyznaczenie zawodowego pełnomocnika z wyboru. To z kolei prowadzi do sytuacji, w której oponent procesowy tej osoby, z chwilą wyznaczenia pełnomocnika z wyboru znajdzie się w znacznie uprzywilejowanej sytuacji procesowej, podczas gdy osoba OTK ZU B/2019 Ts 56/19 poz. 186 2 pozbawiona możliwości zawodowej reprezentacji, nie będzie w stanie skutecznie bronić swoich praw.” Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującym stanem faktycz-nym. 9 kwietnia 2018 r., skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w ca-łości i ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesienia pozwu przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w G. o odszkodowanie w wysokości 250 000 zł. W odpowiedzi na wniosek, referendarz sądowy Sądu Okręgowego w G. XV Wydział Cywilny (dalej: Sąd Okręgowy w G.) postanowieniem z 7 września 2018 r. (sygn. akt […]) zwolnił J. C. z kosztów sądowych w całości oraz oddalił wniosek o ustanowienie pełnomoc-nika z urzędu. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie wskazał na fakt, że „skarżący nie jest osobą nieporadną, zna reguły procesu sądowego (…) sprawa nie jest skomplikowana pod względem faktycznym lub prawnym”, a zatem przyznanie pełnomocnika z urzędu nie jest zasadne. 26 września 2018 r. skarżący złożył skargę na pkt 2 ww. postanowienia, które Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z 19 listopada 2018 r. (sygn. akt […]) utrzymał w mocy. Orzeczenie to zostało wskazane w skardze jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Kon-stytucji a doręczono je skarżącemu 27 listopada 2018 r. 4 grudnia 2018 r. skarżący wystąpił do Sądu Okręgowego w G. o ustanowienie peł-nomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konstytucyjnej. Postanowieniem z 17 grudnia 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy ustanowił dla skarżącego adwokata, którego wyzna-czyła Pomorska Izba Adwokacka w G. Pismem z 28 grudnia 2018 r. pełnomocnikiem została wyznaczona adwokat P. J. (sygn. […]). Zawiadomienie o wyznaczeniu wysłano do pełno-mocnika drogą elektroniczną 31 stycznia 2019 r. W związku z brakiem poświadczenia zgod-ności z oryginałem przesłanej korespondencji mailowej potwierdzającej otrzymanie zawia-domienia – na podstawie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i try-bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.) – Trybunał ex officio potwierdził, iż również 31 stycznia 2019 r. nastąpiło doręczenie. Skarga konstytu-cyjna została natomiast złożona do Trybunału 16 kwietnia 2019 r. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Ma gwarantować, że obowiązujące w systemie prawa akty normatywne nie będą sta-nowiły źródła ich naruszeń. Jej merytoryczne rozpoznanie uzależnione jest od spełnienia licz-nych przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisów ustawy z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK). Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, przedmiotem skargi konstytucyjnej jest wniosek o zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów stanowiących podstawę ostatecznego orzecze-nia o prawach skarżącego. Wskazany przedmiot skargi determinuje wymogi formalne, któ-rych spełnienie jest konieczne dla stwierdzenia jej dopuszczalności. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.o.t.p. TK, skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo-znaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu już w początkowej fazie po-stępowania spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona okre-ślonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna. Zdaniem skarżącego obecny kształt przepisu art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.), ze względu na swój niedookreślony charakter, pozostawia sądom nazbyt daleko idącą swobo- OTK ZU B/2019 Ts 56/19 poz. 186 3 dę w zakresie przyznawania pomocy prawnej z urzędu, prowadząc do dowolności orzekania. W jego ocenie stanowi to naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. W odniesieniu do powyższych argumentów Trybunał podkreśla, że zwroty niedookre-ślone istnieją w każdym systemie prawnym (por. wyrok pełnego składu TK z 31 marca 2005 r., sygn. SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29). Nie jest bowiem możliwe skon-struowanie przepisów, które wykluczałyby jakikolwiek margines swobody ich odczytania. Trybunał już w 2004 r. wskazywał, że „każdy akt prawny (czy konkretny przepis praw-ny) zawiera pojęcia o mniejszym lub większym stopniu niedookreśloności. Nieostrość czy niedookreśloność pojęć prawnych sprzyja uelastycznieniu porządku prawnego (...). Nie każda więc, ale jedynie kwalifikowana – tj. niedająca się usunąć w drodze uznanych metod wykład-ni – nieostrość czy niejasność przepisu może stanowić podstawę stwierdzenia jego niekonsty-tucyjności” (postanowienie TK z 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36). Pojęcia niedookreślone i ocenne chronią zatem prawodawcę przed nadmiernie kazu-istycznym podejściem do rzeczywistości (por. wyrok TK z 26 lipca 2006 r., sygn. SK 21/04, OTK ZU nr 7/A/2006, poz. 88). Niezasadne jest więc kwestionowanie zgodności z Konstytu-cją przepisów zawierających zwroty niedookreślone tylko dlatego, że pozostawiają one orga-nom je stosującym prawo do określonej sfery uznaniowości. W wyniku używania takich zwrotów obowiązek konkretyzacji normy prawnej zostaje wprawdzie przesunięty na etap sto-sowania prawa, lecz nie można jej jednak „utożsamiać z dowolnością i wolnością od ze-wnętrznej kontroli” (zob. postanowienie TK z 10 lutego 2014 r., sygn. Ts 32/13, OTK ZU nr 6/B/2014, poz. 593). Ze stosowaniem zwrotów niedookreślonych i nieostrych wiąże się co prawda niebezpieczeństwo, że praktyka stosowania tych przepisów relatywnie łatwo może ulegać wypaczeniu na skutek powoływania się na takie zwroty bez podjęcia próby wypełnie-nia ich konkretną treścią wynikającą z okoliczności danej sprawy i bez rzetelnego uzasadnie-nia komunikowanego adresatom rozstrzygnięcia (zob. wyroki TK z: 31 marca 2005r., sygn. SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29; 29 kwietnia 2008r., sygn. SK 11/07, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 47). Wypaczenie to nie stanowi jednak błędu legislatora, a odnosić się mo-że jedynie do sfery stosowania prawa (zob. postanowienie TK z 10 lutego 2014 r., sygn. Ts 322/13, OTK ZU nr 6/B/2014, poz. 592). Stosowanie przez ustawodawcę zwrotów niedo-określonych nie świadczy zatem per se o niekonstytucyjności prawa. Na straży właściwego zastosowania normy skonstruowanej na podstawie pojęć ocen-nych, jak orzekł Trybunał, „stoją przede wszystkim normy procesowe, nakazujące wskazanie przesłanek, jakie legły u podstaw zastosowania w konkretnej sprawie normy prawnej skon-struowanej przy użyciu tego rodzaju nieostrego pojęcia” (uchwała TK z 6 listopada 1991 r., sygn. W. 2/91, OTK w 1991 r., poz. 20). Pragmatyczna trudność w ustalaniu desygnatów zwrotów niedookreślonych, zastosowanych w ocenianej regulacji, nie może być uznana za wystarczającą podstawę orzeczenia niekonstytucyjności przepisu. Pozbawienie mocy obowią-zującej określonego przepisu z powodu niejasności treści przepisu winno być traktowane jako środek ostateczny, stosowany dopiero wtedy, gdy inne metody usuwania skutków jego nieja-sności okażą się niewystarczające (zob. wyroki TK z: 20 czerwca 2005 r., sygn. K 4/04, OTK ZU nr 6/A/2005, poz. 64; 3 grudnia 2002 r., sygn. P 13/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 90; 13 września 2005 r., sygn. K 38/04, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 92). Użyte w kwestionowanym przepisie wyrażenie jest co prawda nieostre, ale judykatura i doktryna prawnicza wypracowały pewne kryteria i wskazówki, pozwalające ustalić jego znaczenie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażany jest pogląd, że sąd może uznać udział adwokata lub radcy prawnego za potrzebny w sprawie w sytuacji, gdy strona wnosząca o jego ustanowienie jest nieporadna, ma trudności z samodzielnym podejmowaniem czynno-ści procesowych albo gdy sprawa jest skomplikowana pod względem faktycznym lub praw-nym (por. orzeczenie SN z 23 września 1964 r., sygn. akt II PZ 46/64, Legalis; postanowienie SN z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt IV CZ 125/12, Legalis; wyrok SN z 19 lutego 2010 r., OTK ZU B/2019 Ts 56/19 poz. 186 4 sygn. akt IV CSK 318/09, Legalis). Na kryteria te powoływał się zarówno Sąd Okręgowy w G., jak i referendarz sądowy w rozstrzygnięciach wydanych w sprawie skarżącego i odno-sząc się do jego konkretnej sytuacji procesowej. Treść art. 117 § 5 k.p.c. nie umożliwia więc sądowi swobodnego decydowania o wyznaczeniu profesjonalnego pełnomocnika. Przewiduje jedynie konieczność uwzględnienia wniosku o wyznaczenie pełnomocnika w każdej sytuacji, w której jego udział w postępowaniu, ze względu na stan i okoliczności sprawy, jest uzasad-niony (niezbędny). Instytucja ta stanowi zatem realizację zagwarantowanego w Konstytucji prawa do sądu, a nie jak twierdzi skarżący jego naruszenie, zapewnia bowiem stronie postę-powania bezpłatną, profesjonalną pomoc prawną o ile tylko ze względu na okoliczności sprawy jest to uzasadnione (zob. postanowienie TK z 10 lutego 2014 r., sygn. Ts 322/13, OTK ZU nr 6/B/2014, poz. 592). Skarżący w postępowaniu przed sądem miał prawo i możli-wość samodzielnego podejmowania szeregu działań zmierzających do ochrony własnych praw, dlatego trzeba podkreślić, że w stosunku do niego nie zostało naruszone prawo do sądu. Kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza generalnego (powszechnego) przymusu ad-wokacko-radcowskiego. Sam fakt, że skarżący nie posiada zaawansowanej wiedzy prawni-czej, nie może jeszcze przesądzać o potrzebie udziału adwokata lub radcy prawnego. W świetle powyższego nie ulega więc wątpliwości, że użyty w art. 117 § 5 k.p.c. zwrot: „sąd uwzględni wniosek jeżeli udział w sprawie adwokata lub radcy prawnego uzna za po-trzebny” przyznaje sądom możliwość rzeczowej i zindywidualizowanej oceny w przedmiocie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika (zob. postanowienie TK z 4 czerwca 2012 r., sygn. Ts 273/10, OTK ZU nr 6/B/2012, poz. 506). Wskazane wyżej okoliczności stanowią więc, w myśl art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK, podstawę odmowy nadania przedmiotowej skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Analizowanej skargi konstytucyjnej nie można przekazać do merytorycznego rozpo-znania także dlatego, że skarżący nie wskazał jakie jego prawa i wolności zostały naruszone. Skarżący jako podstawę skargi konstytucyjnej wskazał bowiem określoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji, zasadę równości. Tymczasem Trybunał w swoim orzecznictwie wyraził pogląd, zgodnie z którym zasada równości każdorazowo wymaga odniesienia wynikających z niej reguł do praw podmiotowych jednostki. W postanowieniu pełnego składu TK z 24 paździer-nika 2001 r. dotyczącym art. 32 Konstytucji Trybunał stwierdził: „Uznając (…) prawo do równego traktowania za konstytucyjne prawo jednostki, Trybunał Konstytucyjny podkreśla, iż ma ono charakter niejako prawa »drugiego stopnia« (…), tzn. przysługuje (…) w związku z konkretnymi normami prawnymi lub innymi działaniami organów władzy publicznej, a nie w oderwaniu od nich – niejako »samoistnie«. Jeżeli te normy lub działania nie mają odniesie-nia do konkretnych określonych w Konstytucji wolności i praw, prawo do równego traktowa-nia nie ma w pełni charakteru prawa konstytucyjnego, a to sprawia, że nie może ono być chronione za pomocą skargi konstytucyjnej” (zob. postanowienie TK z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). Z uwagi na to, że postanowienia art. 32 ust. 1 Konstytucji nie są samoistnymi źródłami konstytucyjnych praw i wolności, nie mogą stanowić samodzielnych wzorców kontroli (zob. wyrok TK z 26 kwietnia 2005 r., sygn. SK 36/03, OTK ZU nr 4/A/2005, poz. 40). W związku z tym, że w skardze konstytucyjnej sformułowany został zarzut niezgodności art. 117 § 5 k.p.c. z zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji), Trybunał stwierdza, że skarżący nie wskazał naruszonych praw, a w konsekwencji nie określono sposobu ich naruszenia. Stanowi to więc kolejną podstawę odmowy nadania analizowanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji. OTK ZU B/2019 Ts 56/19 poz. 186 5 POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zaża-lenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.