Ts 72/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 29 grudnia 2025 r. Pozycja 319 POSTANOWIENIE z dnia 27 marca 2024 r. Sygn. akt Ts 72/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jakub Stelina, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.B. o zbadanie zgodności: art. 306 § 1 w związku z art. 426 § 1 oraz art. 465 § 1 i 2 w związku z art. 459 § 1 i 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.) w zakresie, w jakim nie przewidują „środka odwoław-czego umożliwiającego zaskarżenie orzeczenia w przedmiocie nieuwzględnienia zażalenia i utrzymania w mocy postanowienia Prokuratora Prokuratury Rejono-wej (...) o odmowie wszczęcia śledztwa”, z art. 176 ust. 1 w związku z art. 78, art. 45, art. 77 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 23 marca 2022 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Prokurator Prokuratury Rejonowej w C. postanowieniem z 28 stycznia 2021 r. (sygn. akt […]) odmówił wszczęcia śledztwa w sprawie przekroczenia uprawnień i poświadczenia nieprawdy przez Dyrektora Zakładu Karnego w K. oraz Sędziego Sądu Rejonowego w Ż. Po rozpoznaniu zażalenia pełnomocnika skarżącego, powyższe orzeczenie zostało utrzymane w mocy przez Sąd Rejonowy w K. Wydział II Karny postanowieniem z 20 paź-dziernika 2021 r. (sygn. akt […]). W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że został „pozbawiony możliwości obrony swoich interesów w drodze postępowania dwuinstancyjnego”, ponieważ zaskarżone przepisy „pozwalają jedynie na jednoinstancyjne postępowanie sądowe w zakresie kontroli postano-wień prokuratorskich nie zapewniając zwyczajnego środka odwoławczego oraz dwuinstan-cyjnego trybu postępowania”. Stanowi to naruszenie art. 176 ust. 1 w związku z art. 78 Kon-stytucji (s. 5 skargi). OTK ZU B/2025 Ts 72/22 poz. 319 2 W kontekście art. 45 ust. 1 Konstytucji skarżący podkreślił szczególne znaczenie wynikających z tego przepisu gwarancji dotyczących prawa dostępu do sądu oraz do odpo-wiedniego (zgodnego z wymogami sprawiedliwości i jawności) ukształtowania procedury sądowej. Kwestionowany w skardze mechanizm nie spełnia wymagań wynikających z tego przepisu w obu aspektach – postępowanie sądowe w tym wypadku nie jest odpowiednio ukształtowane i nie przewiduje procedury, w której mogą być załatwiane sprawy wskazane w skardze (s. 6-7 skargi). Zaskarżone przepisy zamykają także skarżącemu drogę sądową do zaskarżenia orze-czenia sądu pierwszej instancji, naruszając art. 77 ust. 2 Konstytucji (s. 7 skargi). Godzą one również w art. 2 Konstytucji, ponieważ „nie wprowadzają harmonijnego, spójnego i nie budzącego wątpliwości trybu postępowania sądowego z precyzyjnie określo-nymi zasadami odwoławczymi i zakresem zastosowania przepisów k.p.k.” (s. 8 skargi). Prezes Trybunału Konstytucyjnego w zarządzeniu z 19 maja 2022 r. wezwał skarżące-go do udokumentowania daty doręczenia mu orzeczenia wskazanego w skardze jako osta-teczne oraz złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do wniesienia skargi konstytucyjnej. Skarżący odpowiedział na powyższe zarządzenie w piśmie z 3 czerwca 2022 r. (data nadania). Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 9 listopada 2022 r. skarżący zo-stał wezwany do usunięcia braków formalnych skargi przez: 1) udokumentowanie daty złoże-nia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej w administracji zakładu karnego, 2) wskazanie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa wyrażone w art. 45 ust. 2, art. 77 ust. 2 i art. 2 Konstytucji zostały naruszone i w jaki sposób, 3) uzasadnienie zarzutu niezgodności zaskarżonych przepisów z tymi wolnościami lub pra-wami. Skarżący ustosunkował się do powyższego zarządzenia w piśmie z 29 listopada 2022 r. (data nadania), składając żądane przez Trybunał dokumenty oraz przedstawiając do-datkowe wyjaśnienia. W kontekście art. 45 Konstytucji skarżący doprecyzował, że jego za-rzuty dotyczą wyłącznie treści wynikających z ust. 1 tego przepisu (naruszenia prawa dostępu do sądu oraz odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej – s. 3-4 pisma). W kontekście art. 77 ust. 2 Konstytucji podniósł, że kwestionowane przepisy zamykają mu drogę sądową do zaskarżenia postanowienia sądu pierwszej instancji, co stanowi naruszenie prawa do sprawie-dliwego, rzetelnego i dwuinstancyjnego procesu oraz prawa dostępu do sądu (s. 4 pisma). Natomiast w związku z art. 2 Konstytucji skarżący podkreślił, że zaskarżone przepisy naru-szają jego prawo do sprawiedliwości proceduralnej, obejmującej prawo do rzetelnej i spra-wiedliwej procedury (s. 5 pisma). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. 2. W świetle art. 79 ust. 1 Konstytucji, w skardze konstytucyjnej można kwestionować jedynie przepisy, które były podstawą ostatecznego orzeczenia o określonych konstytucyj-nych wolnościach lub prawach skarżącego. Dopuszczalność złożenia skargi jest więc bezpo- OTK ZU B/2025 Ts 72/22 poz. 319 3 średnio uzależniona od tego, czy w stanie faktycznym sprawy skarżącego występuje określo-na w tym przepisie korelacja między ostatecznym orzeczeniem, naruszonymi konstytucyjny-mi wolnościami lub prawami oraz zaskarżonymi przepisami. Obowiązek wskazania właści-wego rozstrzygnięcia oraz określenia zakresu zaskarżenia (przedmiotu i wzorców kontroli) spełniających powyższe wymogi ciąży przy tym na skarżącym (por. art. 53 ust. 1 pkt 1 i 2 u.o.t.p.TK). W niniejszej sprawie skarżący zakwestionował konstytucyjność art. 306 § 1, art. 426 § 1 oraz art. 465 § 1 i 2 w związku z art. 459 § 1 i 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 37; dalej: k.p.k.) ze względu na to, że przepisy te nie przewidują możliwości zaskarżenia orzecze-nia w przedmiocie utrzymania w mocy postanowienia o odmowie wszczęcia śledztwa (por. petitum skargi). Jako ostateczne orzeczenie wskazał w tym kontekście postanowienie Sądu Rejonowe-go w K. Wydział II Karny z 20 października 2021 r. (sygn. akt […]; dalej: postanowienie Są-du Rejonowego), na mocy którego utrzymane w mocy zostało zaskarżone postanowienie pro-kuratora o odmowie wszczęcia śledztwa. Skarżący był w tym postępowaniu reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że orzeczenie to nie dotyczyło problematyki pod-niesionej w skardze konstytucyjnej i nie zostało wydane na podstawie zaskarżonych przepi-sów w kwestionowanym w skardze zakresie. Postanowienie Sądu Rejonowego nie zawierało żadnego rozstrzygnięcia (ani pozytywnego, ani negatywnego) co do prawa skarżącego do sądowej kontroli postanowienia o utrzymaniu w mocy postanowienia prokuratora odmawiają-cego wszczęcia śledztwa. Treść uzasadnienia tego orzeczenia wskazuje, że przedmiotem oce-ny sądu w tej sprawie była wyłącznie merytoryczna zasadność zakończenia postępowania przygotowawczego. Tym samym niniejsza skarga konstytucyjna ma charakter abstrakcyjny – w sprawie zakończonej postanowieniem Sądu Rejonowego nie doszło do zastosowania w stosunku do skarżącego kwestionowanej normy prawnej i naruszenia jego praw konstytucyjnych w sposób wskazany w skardze. Skarga została więc złożona w sytuacji, gdy skarżący nie dysponował ostatecznym orzeczeniem w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, pozwalającym na skutecz-ne podniesienie sformułowanych w niej zarzutów. W rezultacie skarga jest dotknięta nieusuwalnymi brakami, które uniemożliwiają nadanie jej dalszego biegu (por. art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK). Powyższa ocena ma podstawę w postanowieniu pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). 3. Niezależnie od powyższego Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że skarga konstytu-cyjna jest oparta na wadliwej interpretacji wzorców kontroli. Zdaniem skarżącego, postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa powinno podle-gać dwuinstancyjnej kontroli sądowej, a więc odpowiadać standardom wskazanym w art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Brak takiej procedury uważa on za zamknięcie drogi sądowej w rozumieniu art. 77 ust. 2 Konstytucji oraz naruszenie prawa do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji w ujęciu art. 78 Konstytucji. Zakwestionowane przepisy godzą również w wynikające z art. 2 Konstytucji prawo skarżącego „do sprawiedli-wości proceduralnej, obejmującej prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury” (por. s. 5 pisma z 29 listopada 2022 r. – data nadania). Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się na temat konstytucyjnie wymaganego modelu kontroli postanowień prokuratora kończących postępowanie karne m.in. w wyroku z 12 maja 2003 r., sygn. SK 38/02 (OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 38). Skarżąca kwestionowała w tej sprawie brak możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie sądu utrzymujące OTK ZU B/2025 Ts 72/22 poz. 319 4 w mocy postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego. Oceniając ten zarzut, Trybunał podkreślił, że pokrzywdzony ma oczywisty interes prawny w doprowa-dzeniu do wszczęcia postępowania przygotowawczego, wniesienia aktu oskarżenia przez oskarżyciela publicznego i skazaniu sprawcy przestępstwa popełnionego na jego szkodę. Z tego względu zasadne jest przyznanie mu możliwości zainicjowania sądowej kontroli po-stanowień organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Jednak postępowanie to jest w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji postępowaniem „w sprawie” sprawcy przestępstwa (a nie „w sprawie” pokrzywdzonego). Celem tego postępowania nie jest więc bezpośrednie orzeczenie o jakichkolwiek prawach czy obowiązkach pokrzywdzonego. W tym wypadku przysługujące pokrzywdzonemu prawo do sądu nie obejmuje prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego. W rezultacie Trybunał orzekł, że art. 426 § 1 k.p.k. jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji i nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Powyższa argumentacja ma odpowiednie zastosowanie w niniejszej sprawie i przesą-dza o odmowie nadania skardze dalszego biegu z uwagi na jej oczywistą bezzasadność (por. art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK). W świetle wyroku o sygn. SK 38/02, ze wskazanych przez skarżącego wzorców kontroli nie wynika bowiem prawo pokrzywdzonego do dwuinstancyj-nej kontroli sądowej postanowień kończących postępowanie przygotowawcze. Skarżący zrea-lizował swoje prawa gwarantowane przez art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 w związku z art. 2 Konstytucji przez złożenie do sądu zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa. Art. 176 ust. 1 Konstytucji jest zaś w tym wypadku nieadekwatnym wzorcem kon-troli. W świetle powyższych okoliczności Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania bada-nej skardze dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 i 3 u.o.t.p.TK. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.