Ts 74/23

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 7 lutego 2024 r. Pozycja 15 POSTANOWIENIE z dnia 25 października 2023 r. Sygn. akt Ts 74/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Justyn Piskorski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.H. o zbadanie zgodności: 1) art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2022 r. poz. 1360, ze zm.) „w zakresie, w jakim dopuszcza uznanie czynno-ści prawnej za bezskuteczną, gdy niewypłacalność bądź częściową niewypła-calność dłużnika spowodował lub przyczynił się do jej spowodowania jeden z wierzycieli pauliańskich”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2; art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2; art. 64 ust. 3 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; art. 30; art. 47; art. 47 w związku z art. 2 i art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-skiej; 2) art. 527 § 1 w związku z art. 532 ustawy wymienionej w punkcie pierwszym „w zakresie, w jakim wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia w przedmiocie mak-symalnej, precyzyjnie pod względem przedmiotowym i podmiotowym okre-ślonej wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia, która nie może przekraczać wartości tego, co weszło (bądź nie weszło) do majątku osoby trzeciej, okre-ślonej podczas postępowania rozpoznawczego według stanu i cen z dnia do-konywania czynności prawnej”, z art. 64; art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2; art. 64 ust. 2 w związku z art. 32; art. 47; art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, art. 45; art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji; 3) art. 527 § 1 w związku z art. 534 ustawy wymienionej w punkcie pierwszym „w zakresie, w jakim zezwalają na ubezskutecznienie czynności prawnej w stosunku do wierzytelności zgłoszonych w czasie trwania procesu po upły-wie 5-letniego terminu zawitego poprzez rozszerzenie powództwa”, z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z art. 2; art. 64 ust. 1 i 3, art. 64 ust. 1 w zwią-zku z art. 2; art. 47 Konstytucji; 4) art. 527 § 1 w związku z art. 532 ustawy wymienionej w punkcie pierwszym „w zakresie, w jakim pozwalają przyjąć interpretację, że wierzycielowi pau-liańskiemu przysługuje uprawnienie do ubezskutecznienia czynności prawnej w sytuacji, gdy w jej wyniku została zaspokojona inna wymagalna wierzytel-ność, a wierzyciel pauliański poprzez skorzystanie z instytucji actio pauliana został uprzywilejowany i znalazł się w nieporównywalnie lepszej sytuacji niżby był, gdyby dochodził swoich wymagalnych roszczeń na zasadach ogól- OTK ZU B/2024 Ts 74/23 poz. 15 2 nych w dniu dokonywania czynności lub w dniu wniesienia pozwu”, z art. 45; art. 45 w związku z art. 2; art. 64 ust. 1; art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 2 Konstytucji; 5) art. 527 § 1 w związku z art. 533 ustawy wymienionej w punkcie pierwszym „w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości potrącenia wierzytelności dłużnika, którą dysponuje bądź zużył wierzyciel pauliański z wierzytelnością wierzyciela pauliańskiego i waloryzacji wierzytelności dłużnika o wskaźnik odsetek ustawowych oraz nie przewidują odpowiedniego umniejszenia zo-bowiązania dłużnika o tę część majątku, którą dysponuje bądź zużył wierzy-ciel pauliański”, z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z art. 2; art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 Konstytucji; 6) art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) „w zakresie, w jakim pozwala ob-ciążyć stronę przegrywającą, a nie stronę wygrywającą lub Skarb Państwa, kosztami przeprowadzenia dowodu zainicjowanego z wniosku strony wy-grywającej w sytuacji, gdy dowód ten został następnie uznany przez stronę wygrywającą i sąd za zbędny lub nieprzydatny w sprawie”, z art. 45 ust. 1; art. 64; art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 3 kwietnia 2023 r. (data nadania) A.H. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia, sformuło-wanym na tle następującej sprawy. Wyrokiem Sądu Rejonowego w N. I Wydział Cywilny z 19 czerwca 2018 r. (sygn. akt […]), w sprawie z powództwa B.H. i dwójki jej małoletnich dzieci przeciwko skarżącej, uznano za bezskuteczną w stosunku do powodów, wskazaną w sentencji tego wyroku czyn-ność prawną, dokonaną przez skarżącą oraz jej brata M.H., przede wszystkim z uwagi na oko-liczność pokrzywdzenia powodów (B.H. i jej małoletnich dzieci), posiadających względem M.H. wierzytelności z tytułu prawomocnie orzeczonego obowiązku alimentacyjnego. W uza-sadnieniu wskazano, iż nie ulega wątpliwości, że na skutek wskazanej czynności prawnej skarżąca odniosła korzyść majątkową w postaci nabycia własności nieruchomości, kosztem zmiany w majątku dłużnika – M.H., z pokrzywdzeniem B.H. i dwójki jej małoletnich dzieci (wierzycieli alimentacyjnych), czego skarżąca – zdaniem sądu – była świadoma (s. 10-13 uzasadnienia). Wniesiona przez skarżącą od tego wyroku apelacja została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego w E. I Wydział Cywilny z 11 października 2022 r. (sygn. akt […]), jako bezzasadna. W uzasadnieniu w całości podzielono ustalenia faktyczne i ocenę prawną doko-naną przez sąd pierwszej instancji. Wyrok ten został w złożonej skardze konstytucyjnej wskazany jako ostateczne rozstrzygnięcie, o którym mowa w art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393). OTK ZU B/2024 Ts 74/23 poz. 15 3 2. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 30 czerwca 2023 r. wezwano skarżącą do usunięcia wskazanych braków formalnych skargi konstytucyjnej. Pismem z 31 li-pca 2023 r. (data nadania) skarżąca ustosunkowała się do otrzymanego zarządzenia. 3. Kwestionowanym w skardze regulacjom prawnym skarżąca zarzuciła, że stanowiąc podstawę wyroku Sądu Okręgowego w E. I Wydział Cywilny z 11 października 2022 r. (sygn. akt […]), doprowadziły do naruszenia jej konstytucyjnych wolności i praw wynika-jących z przepisów Konstytucji, wskazanych w złożonej skardze, a przytoczonych w sentencji niniejszego postanowienia jako wzorzec kontroli ich konstytucyjności. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 61 ust. 4 u.o.t.p.TK Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skar-dze konstytucyjnej dalszego biegu, jeżeli skarga nie spełnia wymogów określonych w ustawie i usunięcie jej braków nie jest możliwe, gdy braki te nie zostały usunięte w terminie albo gdy skarga jest oczywiście bezzasadna. Istota zarzutów złożonej skargi konstytucyjnej dotyczy wadliwego zastosowania kwestionowanych przepisów w sprawie, w związku z którą skarga została złożona. Po pierwsze, skarżąca zakwestionowała konstytucyjność art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2022 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 1610 – brzmienie przepisu nie uległo zmianie po opublikowaniu nowego tekstu jednolitego; dalej: k.c.) „w zakresie, w jakim dopuszcza uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, gdy niewypłacalność bądź częściową niewypłacalność dłużnika spowodował lub przyczynił się do jej spowodowania jeden z wierzycieli pauliańskich”. Kwestionowanej regulacji skarżąca postawiła zarzut pominięcia prawodawczego. Uzasadniła go twierdzeniem, że przepis ten nie zawiera wskazówek co do tego, jakie środki defensywne może zastosować strona pozwana, a lukę tę wypełniać musi dyskrecjonalne uznanie sądu. Zdaniem skarżącej prowadzi to do arbitralności i niejednolitości orzecznictwa sądowego (s. 25 i n. skargi). Bezpośrednie źródło wskazanego naruszenia stanowi zatem błędna – zdaniem skarżącej – ocena sądu, wyrażona w niekorzystnym dla niej wyroku, co do oceny środków defensywnych podejmowanych przez pozwaną w toku postępowania sądowego, nie zaś sama treść art. 527 § 1 k.c. Po drugie, skarżąca zakwestionowała konstytucyjność art. 527 § 1 w związku z art. 532 k.c. „w zakresie, w jakim wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia w przedmiocie maksymalnej, precyzyjnie pod względem przedmiotowym i podmiotowym określonej wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia, która nie może przekraczać wartości tego, co weszło (bądź nie weszło) do majątku osoby trzeciej, określonej podczas postępowania rozpoznawczego według stanu i cen z dnia dokonywania czynności prawnej”. W celu uzasadnienia tego zarzutu skarżąca wskazała, iż wbrew „logicznej analizie” art. 527 k.c., wydane w sprawie wyroki nie zdefiniowały wierzycieli i maksymalnie określonej kwoty zobowiązania (s. 27 i n. skargi). Źródła wskazanego naruszenia nie stanowi więc treść art. 527 k.c., lecz jego błędne – zdaniem skarżącej – zastosowanie przez orzekający w sprawie sąd, który w sentencji swojego wyroku nie zdefiniował wierzycieli i maksymalnie określonej kwoty zobowiązania. Po trzecie, skarżąca zakwestionowała konstytucyjność art. 527 § 1 w związku z art. 534 k.c. „w zakresie, w jakim zezwalają na ubezskutecznienie czynności prawnej w stosunku do wierzytelności zgłoszonych w czasie trwania procesu po upływie 5-letniego OTK ZU B/2024 Ts 74/23 poz. 15 4 terminu zawitego poprzez rozszerzenie powództwa”. W sprawie objętej wniesioną skargą źródłem wskazanego naruszenia jest okoliczność rozszerzenia powództwa po upływie niemal 7 lat od dokonania ubezskutecznionej czynności prawnej o dalsze roszczenia, które – zdaniem skarżącej – stały się wymagalne po wytoczeniu procesu, podczas gdy kwestionowany art. 534 k.c. przewiduje możliwość uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wie-rzycieli za bezskuteczną przed upływem pięciu lat od daty tej czynności (s. 31 skargi). Zdaniem skarżącej okoliczność naruszenia art. 534 k.c. prowadzi do niekonstytucyjności art. 527 § 1 w związku z art. 534 k.c. Po czwarte, skarżąca zakwestionowała konstytucyjność art. 527 § 1 w związku z art. 532 k.c. „w zakresie, w jakim pozwalają przyjąć interpretację, że wierzycielowi paulia-ńskiemu przysługuje uprawnienie do ubezskutecznienia czynności prawnej w sytuacji, gdy w jej wyniku została zaspokojona inna wymagalna wierzytelność, a wierzyciel pauliański poprzez skorzystanie z instytucji actio pauliana został uprzywilejowany i znalazł się w niepo-równywalnie lepszej sytuacji, niżby był, gdyby dochodził swoich wymagalnych roszczeń na zasadach ogólnych w dniu dokonywania czynności lub w dniu wniesienia pozwu”. Zdaniem skarżącej orzekające w sprawie sądy, oceniając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w świetle żądań i stanowisk stron oraz całokształtu okoliczności sprawy, dokonały błędnej interpretacji art. 527 § 1 w związku z art. 532 k.c., prowadząc do naruszenia konstytucyjnych wolności i praw skarżącej (s. 32 skargi). Ocena „nieporównywalnie lepszej sytuacji”, w jakiej jej zdaniem znalazł się wierzyciel pauliański (powódka i dwójka jej małoletnich dzieci) w stosunku do skarżącej, nie wynika bowiem wprost z treści wskazanych przepisów, lecz z całokształtu okoliczności konkretnej sprawy oraz wyrażanej przez sąd oceny sytuacji stron tego postępowania. Po piąte, skarżąca zakwestionowała konstytucyjność art. 527 § 1 w związku z art. 533 k.c. „w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości potrącenia wierzytelności dłużnika, którą dysponuje bądź zużył wierzyciel pauliański z wierzytelnością wierzyciela pauliańskiego i waloryzacji wierzytelności dłużnika o wskaźnik odsetek ustawowych oraz nie przewidują odpowiedniego umniejszenia zobowiązania dłużnika o tę część majątku, którą dysponuje bądź zużył wierzyciel pauliański”. Uzasadniając ten zarzut, skarżąca wyjaśniła, że jako strona pozwana nie została wysłuchana na okoliczność wskazanego naruszenia, natomiast „nie-uwzględnienie faktu, że wierzyciele uczynili użytek z majątku dłużnika, co powinno doprowadzić do całkowitego bądź częściowego zwolnienia osoby trzeciej (skarżącej) z zobo-wiązania, stanowi obrazę praw i wolności konstytucyjnych” (s. 36 skargi). Bezpośrednim źródłem tego naruszenia nie jest więc treść art. 527 § 1 w związku z art. 533 k.c., lecz niewysłuchanie skarżącej na okoliczność sformułowanego zarzutu i nieuwzględnienie przez sąd wskazanego faktu uczynienia przez wierzycieli użytku z majątku dłużnika. Po szóste, skarżąca zakwestionowała konstytucyjność art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 li-stopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 1550 – brzmienie przepisu nie uległo zmianie po opubliko-waniu nowego tekstu jednolitego; dalej: k.p.c.) „w zakresie, w jakim pozwala obciążyć stronę przegrywającą, a nie stronę wygrywającą lub Skarb Państwa, kosztami przeprowadzenia dowodu zainicjowanego z wniosku strony wygrywającej w sytuacji, gdy dowód ten został następnie uznany przez stronę wygrywającą i sąd za zbędny lub nieprzydatny w sprawie”. Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Uzasadniając ten zarzut, skarżąca wskazała, że koszt niecelowego przeprowadzenia dowodu nie powinien obciążać strony przegrywającej proces, ponieważ do kosztów procesu podlegających zwrotowi na zasadzie art. 98 § 1 k.p.c. należą jedynie koszty o charakterze niezbędnym dla celowego dochodzenia praw i celowej obrony (s. 38 skargi). Ocena ziszczenia się przesłanek niezbędności i celowości w rozumieniu tego przepisu należy OTK ZU B/2024 Ts 74/23 poz. 15 5 więc – w świetle całokształtu okoliczności danej sprawy – do rozpoznającego sprawę sądu. Bezpośrednim źródłem tego naruszenia nie jest więc treść art. 98 § 1 k.p.c., lecz obciążenie skarżącej kosztami procesu w części, w jakiej – jej zdaniem – nie były one niezbędne dla celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Powyższe okoliczności prowadzą do następujących wniosków. Trybunał Konstytucyjny nie jest uprawniony do kontrolowania aktów stosowania prawa (np. orzeczeń wydanych w sprawie objętej wniesioną skargą konstytucyjną), nawet jeśli organ stosujący prawo dokonał – zdaniem skarżącego – wzbudzającej wątpliwości konstytucyjne wykładni określonych norm prawnych w konkretnej sprawie (zwłaszcza w za-kresie subsumpcji, oceny stanu faktycznego, oceny dowodów etc.; zob. postanowienia TK z: 19 lipca 2005 r., sygn. SK 37/04, OTK ZU nr 7/A/2005, poz. 87; 21 września 2005 r., sygn. SK 32/04, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 95; 7 maja 2013 r., sygn. SK 31/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 46; 17 grudnia 2019 r., sygn. SK 22/19, OTK ZU A/2020, poz. 3; 2 grudnia 2010 r., sygn. SK 11/10, OTK ZU nr 10/A/2010, poz. 131; 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 14/20, OTK ZU A/2021, poz. 3). W zakresie kognicji Trybunału mieści się natomiast dokonywanie kontroli konstytucyjności treści normatywnej przepisu uzyskanej w wyniku je-dnolitej, powszechnej i stałej wykładni (zob. wyroki TK z: 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85; 24 kwietnia 2014 r., sygn. SK 56/12, OTK ZU nr 4/A/2014, poz. 42; 30 października 2012 r., sygn. SK 8/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 111; 22 listopada 2016 r., sygn. SK 2/16, OTK ZU A/2016, poz. 92). Wówczas, w ramach wyjątku, przedmiotem kontroli konstytucyjności może stać się norma prawna dekodowana z danego przepisu zgodnie z ustaloną praktyką (zob. wyroki TK z: 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83; 3 kwietnia 2019 r., sygn. SK 13/16, OTK ZU A/2019, poz. 14; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 12/20, OTK ZU A/2021, poz. 2). Skarżąca nie kwestionuje jednak treści normatywnej przepisów, nadanej im w wyniku jednolitej, powszechnej i stałej wykładni. Przeciwnie, jako sposób naruszenia swoich konstytucyjnych wolności lub praw skarżąca wskazała wadliwe, naruszające standardy konstytucyjne, jednostkowe zastosowanie kwestionowanych przepisów w sposób sprzeczny z ich treścią i celem. Co do zasady Trybunał Konstytucyjny nie ocenia jednak indywi-dualnych aktów stosowania prawa i nie ma charakteru sui generis instancji weryfikującej orzeczenia sądowe czy rozstrzygnięcia organów administracji publicznej (zob.: wyrok TK z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51 oraz wydane na etapie kontroli wstępnej postanowienia TK z: 21 maja 2019 r., sygn. Ts 11/18, OTK ZU B/2020, poz. 99; 25 czerwca 2019 r., sygn. Ts 40/18, OTK ZU B/2020, poz. 104; 13 listopada 2019 r., sygn. Ts 177/16, OTK ZU B/2020, poz. 59; 15 września 2020 r., sygn. Ts 146/19, OTK ZU B/2021, poz. 46). Trybunał Konstytucyjny nie jest bowiem ani sądem w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, ani w rozumieniu art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawo-wych wolności (sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.; Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.), nie realizuje też zadań ochrony sądowej, o której mowa w art. 19 ust. 1 zdanie 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864), natomiast w trybie skargi konstytucyjnej Trybunał Konstytucyjny nie jest ani kolejną instancją sądową, ani organem zastępującym sądy właściwe do rozpoznawania poszczególnych spraw (zob. posta-nowienie TK z 23 czerwca 2022 r., sygn. Ts 2/20, OTK ZU B/2022, poz. 132). Jak stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybu-nału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu norma-tywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna powinna zawierać określenie sposobu naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw skarżącego w sprawie zakończonej OTK ZU B/2024 Ts 74/23 poz. 15 6 wydaniem ostatecznego rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Ponieważ przedmiotem zarzutu niekonstytucyjności kwestionowanych przepisów skarżąca uczyniła w istocie jednostkowy akt zastosowania prawa, nie zaś normę generalno-abstrakcyjną, na podstawie której akt ten został wydany, skarga konstytucyjna nie spełnia wymogu określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK (zob. postanowienia TK z: 16 lipca 2018 r., sygn. Ts 212/17, OTK ZU B/2018, poz. 169; 23 października 2018 r., sygn. Ts 216/16, OTK ZU B/2018, poz. 186; 18 marca 2019 r., sygn. Ts 18/18, OTK ZU B/2020, poz. 67; 25 czerwca 2019 r., sygn. Ts 40/18, OTK ZU B/2020, poz. 104; 8 lipca 2019 r., sygn. Ts 210/17, OTK ZU B/2019, poz. 212 oraz wskazane tam orzecznictwo). W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konsty-tucyjnej dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK stwierdzając, iż nie spełnia ona wymagań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.