Ts 86/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 3 września 2020 r. Pozycja 257 POSTANOWIENIE z dnia 22 października 2019 r. Sygn. akt Ts 86/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności: 1) art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w zakresie, w jakim „w postępowaniu przed Sądem II instancji w sytuacji gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy Sąd II instancji nie stosuje się na jego podstawie odpowiednio normy [a]rt. 394 § 1 ustawy Kodeks Postępowania Cywilnego”, z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 394 § 1 ustawy wymienionej w pkt 1 w zakresie, w jakim „nie stosuje się go do orzeczeń Sądu II instancji w związku z [a]rt. 406 KPC w postępowaniu przed Sądem II instancji w sytuacji gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy Sąd II instancji”, z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Kon-stytucji. p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 3 czerwca 2019 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustano-wionego z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktyczne-go: Skarżący, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 listopada 2015 r. (sygn. K 11/15, OTK ZU A/2016, poz. 93), wniósł skargę o wznowienie postępowania za-kończonego wyrokiem Sądu Okręgowego w K. IX Wydział Pracy (dalej: Sąd Okręgowy) z 13 maja 2010 r. (sygn. akt […]). Skarżący, uzasadniając skargę o wznowienie postępowa-nia, wskazał, że wydane w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie oparte zostało na normie prawa sprzecznej z Konstytucją. OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 2 Postanowieniem z 1 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […]) – doręczonym skarżącemu 10 kwietnia 2019 r. – Sąd Okręgowy odrzucił powyższą skargę z uwagi na wniesienie jej po upływie ustawowego terminu. Zażalenie na to orzeczenie zostało odrzucone postanowieniem Sądu Okręgowego z 29 kwietnia 2019 r. (sygn. akt jak wyżej), doręczonym skarżącemu 22 maja 2019 r. Skargę konstytucyjną wniesiono do Trybunału 3 czerwca 2019 r. Zarządzeniem z 2 lipca 2019 r. sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżące-go do usunięcia braków formalnych skargi przez: a) doręczenie 2 odpisów skargi konstytu-cyjnej wraz z załączonymi dokumentami; b) wskazanie, w jaki sposób art. 406 oraz art. 394 § 1 w związku z art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne-go (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) naruszają wymienione w skardze kon-stytucyjnej wolności lub prawa skarżącego wraz z uzasadnieniem zarzutów tych niezgodno-ści; c) poinformowanie, czy od ostatecznego rozstrzygnięcia wniesiony został nadzwyczajny środek zaskarżenia. Pismem procesowym z 19 lipca 2019 r. (data nadania) skarżący odniósł się do otrzy-manego wezwania do usunięcia braków formalnych skargi. Skarżący uważa, że zakwestionowane art. 406 i 394 § 1 k.p.c. uniemożliwiają wnie-sienie zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd wyższej instancji i w związku z tym są niezgodne z art. 32 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Kon-stytucji. Normy te naruszają także „[a]rt. 176 ust. 1 Konstytucji w związku z prawem do rze-telnej procedury sądowej wynikającym z [a]rt. 45 ust. 1 Konstytucji oraz w związku z reali-zacją prawa określonego w [a]rt. 190 ust. 4 Konstytucji, która nie przewiduje jakichkolwiek ograniczeń instancyjnych przy korzystaniu z prawa do wznowienia postępowania w którym ostateczne orzeczenie oparto na niekonstytucyjnej normie prawnej” (skarga konstytucyjna, s. 6). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Ma ona gwarantować, że obowiązujące w systemie prawa akty normatywne nie będą stanowiły źródła ich naruszeń. Jej merytoryczne rozpoznanie uzależnione jest od spełnienia licznych przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisów ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK), w szczególności z art. 53 u.o.t.p.TK. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.o.t.p.TK, skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo-znaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie po-stępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybu-nał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna. Mając jednocześnie na względzie art. 67 ust. 1 u.o.t.p.TK, Trybunał podczas orzekania jest związany zakresem za-skarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej. W niniejszej sprawie Trybunał stwierdził, że skarga konstytucyjna – poddana wstęp-nemu rozpoznaniu – nie spełnia wszystkich wymagań warunkujących nadanie jej dalszego biegu. Przede wszystkim Trybunał stwierdził, że przedmiotem zaskarżenia w tej skardze konstytucyjnej skarżący uczynił przepisy, które nie były podstawą prawną ostatecznego orze-czenia sądowego mającego naruszać przysługujące mu wolności i prawa konstytucyjne (w tym wypadku – prawo do dwuinstancyjnej procedury sądowej). OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 3 Trybunał ustalił, że Sąd Okręgowy, wydając – ostateczne z punktu widzenia możliwo-ści realizacji przez skarżącego prawa do dwuinstancyjnej procedury sądowej w sprawie wznowieniowej – postanowienie z 29 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […]) o odrzuceniu zażalenia na postanowieniu tego Sądu z 1 kwietnia 2019 r. (sygn. akt jak wyżej) odrzucające skargę o wznowienie postępowania z uwagi na wniesienie jej po upływie terminu, jako podstawę prawną tego orzeczenia wskazał art. 3941 § 11 w związku z art. 3982 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 397 § 1 i 2 w związku z art. 373 k.p.c. Sąd Okręgowy uznał, że skoro – zgodnie z art. 3941 § 2 k.p.c. – zażalenie do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu dru-giej instancji kończące postępowanie w sprawie przysługuje w sprawach, w których przysłu-guje skarga kasacyjna (ze wskazanymi w tym przepisie wyjątkami), zaś – stosownie do art. 3982 § 1 k.p.c. – skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych (a takiej wartości nie przekraczał przedmiot sporu w postępowaniu mającym ulec wznowieniu), to w okolicznościach sprawy skarżącego zażalenie do Sądu Najwyższego mu nie przysługiwało. Tymczasem w skardze konstytucyjnej skarżący uczynił przedmiotem zaskarżenia (w określonym zakresie), po pierwsze, art. 406 k.p.c. samodzielnie oraz, po drugie, art. 394 § 1 w związku z art. 406 k.p.c. Zgodnie z art. 406 k.p.c., do postępowania ze skargi o wznowienie stosuje się odpo-wiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej. Trybunał stwierdził, że treść tego przepisu nie mogła być źródłem naru-szenia prawa konstytucyjnego, na które powołał się skarżący w swojej skardze konstytucyj-nej, mianowicie prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego, albowiem nie rozstrzy-ga on kwestii dopuszczalności wniesienia środka zaskarżenia od postanowienia od odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w sytuacji, gdy takie postanowienie wydaje – zgodnie z art. 405 k.p.c. – sąd instancji wyższej. Z kolei drugi z zaskarżonych przepisów, tj. art. 394 § 1 k.p.c. stanowi, w jakich wy-padkach przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji. Zażalenie takie przysługuje na po-stanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a także na postano-wienia sądu pierwszej instancji oraz zarządzenia przewodniczącego w sprawach wymienio-nych w tym przepisie. Trybunał, dokonując wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej w tym zakresie, wziął jednak pod uwagę, że sam skarżący, formułując zarzuty niekonstytucyjności wobec tego przepisu, wskazał jednocześnie w uzasadnieniu swojej skargi, jakoby z „utrwalonej” judykatury sądów powszechnych oraz wypowiedzi doktryny miało wynikać, że jeżeli w sprawie o wznowienie postępowania orzeka „po raz pierwszy” sąd instancji wyższej, to taki sąd nadal traktowany jest – w świetle przepisów k.p.c. o zażaleniu – jako „sąd drugiej instan-cji”, wobec czego wydane przez ten sąd postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania nie podlega zaskarżeniu. Trybunał stwierdził, że skarżący nie przedstawił żadnego dowodu na poparcie tezy o istnieniu utrwalonego, ustabilizowanego i powszechnego sposobu rozumienia przepisów k.p.c. w sposób przedstawiony przez skarżącego. Niezależnie od tego, Trybunał uwzględnił stanowisko Sądu Najwyższego, który wyjaśniał już, że „[o] dopuszczalności zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w każdym wypadku decyduje to, czy w przypadku wznowienia przysługiwała-by skarżącemu skarga kasacyjna” (postanowienie SN z 25 maja 2016 r., sygn. akt V CZ 19/16, źródło: www.sn.pl). Sąd Najwyższy wskazywał również, że „[n]a postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania, co do zasady przysługuje zażalenie. Jeżeli w przedmiocie wznowienia orzekał sąd pierwszej instancji, o dopuszczalności zażalenia de-cyduje treść art. 394 k.p.c., natomiast jeżeli w przedmiocie wznowienia orzekał sąd drugiej OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 4 instancji, o dopuszczalności zażalenia do Sądu Najwyższego decyduje treść art. 3941 § 2 k.p.c. Zgodnie z art. 394 k.p.c. zażalenie przysługuje na każde postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania, natomiast zgodnie z art. 3941 § 2 k.p.c. na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowie-nie postępowania zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje tylko wówczas, gdy w sprawie będącej przedmiotem wznowienia przysługuje skarga kasacyjna, gdyby sprawę tę wznowiono na podstawie wniesionej i odrzuconej skargi o wznowienie postępowania (…)” – (postano-wienie SN z 18 marca 2015 r., sygn. akt I CZ 22/15, źródło: www.sn.pl). Sąd Najwyższy przyjmuje bowiem, że choć art. 406 k.p.c. nakazuje do postępowania ze skargi o wznowienie postępowania stosować odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instan-cji, to „nie oznacza to, że sąd rozpoznający skargę o wznowienie postępowania należy uznać za sąd pierwszej instancji, gdy postępowanie dotyczy skargi o wznowienie postępowania od wyroku sądu drugiej instancji i skargę tę zgodnie z art. 405 k.p.c. rozpoznaje sąd, który wydał taki wyrok. Wręcz odwrotnie, z art. 406 k.p.c. wynika, że przepisy o postępowaniu przed są-dem pierwszej instancji stosuje się tylko odpowiednio i to o ile dalsze przepisy dotyczące skargi o wznowienie nie stanowią inaczej. Skarga o wznowienie postępowania stanowi bo-wiem niewątpliwie środek zaskarżenia, co jednoznacznie wynika z art. 405, 409, 412 § 2 i 414 k.p.c., w których jest mowa o zaskarżonym wyroku. Nadto rozpoznanie skargi następuje w granicach jej podstaw (art. 412 § 1 k.p.c.), a sposoby rozstrzygnięcia (art. 412 § 2 i 3 k.p.c.) są charakterystyczne dla rozpoznania środka zaskarżenia. Oznacza to, że postępowanie wy-wołane wniesieniem skargi o wznowienie postępowania stanowi dalszy ciąg postępowania zapoczątkowanego wytoczeniem powództwa (…). Ewentualne wznowienie postępowania prowadzi do ponownego rozpoznania sprawy począwszy od tego momentu, od którego postę-powanie dotknięte było wadą, stanowiącą podstawę wznowienia postępowania. Jeżeli więc skargą o wznowienie zasadnie zaskarżono wyrok sądu drugiej instancji, to wznowienie postę-powania oznacza niejako powrót do tej fazy postępowania (rozpoznania apelacji). Jeżeli skar-gę o wznowienie postępowania rozpoznaje zgodnie z art. 405 k.p.c. sąd wyższej instancji, to działa on jako sąd drugiej instancji, także w fazie oceny dopuszczalności skargi” (postano-wienie SN z 13 sierpnia 2002 r., sygn. akt I PZ 62/02, źródło: www.sn.pl). Trybunał – uwzględniając okoliczności sprawy będącej kanwą wniesienia przez skar-żącego skargi konstytucyjnej oraz wypowiedzi Sądu Najwyższego na temat dopuszczalności zaskarżenia postanowień sądów instancji wyższej odrzucających skargi o wznowienie postę-powania – stwierdził, że przepisem, który w sprawie skarżącego warunkował zakres korzy-stania z konstytucyjnego prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego, nie był art. 394 § 1 k.p.c., lecz był nim art. 3941 § 2 k.p.c. Przepis ten został zresztą przywołany przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu postanowienia z 29 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […]) jako pod-stawa prawna odrzucenia zażalenia na postanowieniu tego Sądu z 1 kwietnia 2019 r. (sygn. akt jak wyżej) odrzucające skargę skarżącego o wznowienie postępowania. Innymi słowy, zdaniem Trybunału, w świetle przyjmowanej przez sądy praktyki wy-kładni i stosowania przepisów k.p.c. – na którą powołał się skarżący – art. 394 § 1 k.p.c. nie mógł być źródłem naruszenia w sprawie skarżącego konstytucyjnego prawa do dwuinstancyj-nego postępowania sądowego, gdyż nie stanowił podstawy prawnej orzeczenia sądowego, które w sposób ostateczny przesądziło o niemożności zaskarżenia postanowienia sądu instan-cji wyższej o odrzuceniu skargi o wznowienie. Niemożność taka wynikała z treści art. 3941 § 2 k.p.c., którego jednak skarżący nie zaskarżył. Uczynienie przedmiotem zaskarżenia przepisów, które nie były źródłem naruszenia konstytucyjnych wolności i praw, na które skarżący się powołuje, ani nie stanowiły rzeczywi-stej podstawy prawnej ostatecznych orzeczeń lub decyzji naruszających takie wolności i pra-wa, stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK. OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 5 Jednocześnie Trybunał zwrócił uwagę, że w wyroku z 12 stycznia 2010 r., sygn. SK 2/09 (OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1), Trybunał Konstytucyjny orzekł już, iż art. 3941 § 2 k.p.c., w brzmieniu dodanym przez art. 1 pkt 12 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszech-nych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie po-stępowania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasacyjna, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i z art. 77 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Problem konstytucyjny w sprawie o sygn. SK 2/09 wymagał rozstrzygnięcia pytania o zgodność z zasadą równości w prawie do sprawiedliwie ukształtowanej procedury sądowej przepisu, który z katalogu za-skarżalnych zażaleniem postanowień sądu drugiej instancji wyłącza postanowienia o odrzu-ceniu skargi o wznowienie postępowania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasa-cyjna. Trybunał – pod dokonaniu analizy wypowiedzi orzeczniczych Sądu Najwyższego i poglądów doktryny – uznał, że „art. 3941 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim nie przewiduje zaża-lenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasacyjna, choć różnicuje sytuację podmiotów wnoszących zażalenie w postępowaniu zainicjowanym skargą o wznowienie, odpowiada zasadzie proporcjonalności, jest racjonalnie uzasadniony oraz służy ochronie stabilności obrotu i zasadzie prawomocności orzeczeń. W konsekwencji przepis ten w zakresie oznaczonym w sentencji niniejszego wyroku jest zgodny z 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji” (wyrok o sygn. SK 2/09). Jednocześnie Trybunał stwierdził, iż „o kwalifikacji postępowania jako pierwszej lub drugiej instancji nie może roz-strzygać jedynie fakt, że sąd w pewnym zakresie dokonywa nowych ustaleń lub rozpoznaje daną kwestię «po raz pierwszy». Za utrwalony i dominujący w orzecznictwie konstytucyjnym można uznać pogląd, zgodnie z którym «sądem pierwszej instancji jest ten, przed którym roz-poczyna się postępowanie sądowe, w wyniku którego organ ten ma wydać rozstrzygnięcie dotyczące sporu istniejącego między stronami» (…)” – (tamże). Trybunał uznał, że w oko-licznościach sprawy o sygn. SK 2/09 art. 3941 § 2 k.p.c. nie mógł być oceniany w aspekcie prawa do zaskarżenia orzeczeń sądu pierwszej instancji m.in. dlatego, że wynikające z tego przepisu ograniczenia odnośnie do zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wzno-wienie postępowania „dotyczą szczególnej sytuacji procesowej, jaką stanowi wznowienie postępowania, które nie jest objęte wszystkimi gwarancjami prawa do sądu oraz powiązanej z nim zasady dwuinstancyjności postępowania”, a przy tym „sam fakt podejmowania po raz pierwszy jakiegoś rozstrzygnięcia przez sąd odwoławczy nie oznacza, że jest to rozstrzygnię-cie pierwszoinstancyjne” (tamże). W konsekwencji Trybunał stwierdził, że art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji nie mógł być adekwatnym wzorcem kontroli konstytucyjności art. 3941 § 2 k.p.c. w zakresie wskazanym w sentencji wyroku o sygn. SK 2/09. W kontekście zarzutów sformułowanych przez skarżącego w skardze konstytucyjnej poddanej wstępnemu rozpoznaniu w niniejszym postępowaniu Trybunał uznał za zasadne przypomnieć ustalenia Trybunał poczynione w wyroku o sygn. SK 2/09, które zachowują swoją aktualność. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.