Ts 93/19

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 7 stycznia 2020 r. Pozycja 22 POSTANOWIENIE z dnia 16 września 2019 r. Sygn. akt Ts 93/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Rymar, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej L.K. w sprawie zgodności: 1) art. 87 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.) z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 302 § 3 ustawy wymienionej w pkt 1 „w zakresie w jakim nie przewiduje możliwości zainicjowania kontroli sądowej rozstrzygnięcia wydanego na podsta-wie art. 87 § 3 k.p.k. w postępowaniu przygotowawczym” z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 14 czerwca 2019 r. (data nadania), L.K. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez adwokata ustanowione-go z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego: Zarządzeniem z 13 marca 2019 r. (nr […]) Naczelnik Urzędu Celno-Skarbowego w O., na podstawie art. 87 § 3 i art. 93 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postę-powania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.; dalej: k.p.k.) w związku z art. 113 § 1 i art. 122 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2018 r. poz. 1958, ze zm.; dalej: k.k.s.), odmówił dopuszczenia do udziału w postępowaniu przygo-towawczym polegającym na przesłuchaniu pełnomocnika skarżącej w charakterze jej świad-ka z uwagi na to, że nie wykazała, iż jej interesy wymagają ustanowienia zastępstwa proce-sowego. Na powyższe zarządzenie skarżąca wniosła zażalenie, które Dyrektor Izby Admini-stracji Skarbowej w O. postanowieniem z 17 kwietnia 2019 r. (UNP: […]), na podstawie art. 167 § 1 k.k.s. w związku z art. 302 § 1 i § 3 k.p.k., art. 437 § 1 k.p.k. i art. 113 § 1 k.k.s., utrzymał w mocy. Rozstrzygnięcie to wskazano w skardze konstytucyjnej jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Doręczone zostało ono skarżącej 26 kwietnia 2019 r. Zarządzeniem z 8 lipca 2019 r. sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącą do usunięcia braków formalnych skargi przez: doręczenie oryginału lub poświadczonej za OTK ZU B/2020 Ts 93/19 poz. 22 2 zgodność z oryginałem kopii pełnomocnictwa szczególnego z dokładnym wskazaniem spra-wy, do której zostało udzielone oraz wskazanie, w jaki sposób art. 87 § 3 oraz art. 302 § 3 k.p.k. naruszają wymienione w skardze konstytucyjnej wolności i prawa skarżącej wraz z uzasadnieniem zarzutów tych niezgodności. Pismem procesowym z 26 lipca 2019 r. (data nadania) skarżąca nadesłała niezbędne dokumenty i złożyła wyjaśnienia. Niekonstytucyjność art. 87 § 3 k.p.k., zdaniem skarżącej, polega na tym, że organom państwa przyznano arbitralne prawo do podejmowania decyzji w zakresie możliwości skorzy-stania przez uczestnika procesu karnego, nie posiadającego przymiotu strony, z pomocy pro-fesjonalnego pełnomocnika. W odniesieniu do art. 302 § 3 k.p.k. – polega zaś na braku moż-liwości zainicjowania w postępowaniu przygotowawczym kontroli sądowej rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 87 § 3 k.p.k. Powyższe, zdaniem skarżącej, pozostaje w sprzeczności z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji, a w szczególności narusza prawo do rzetelnego procesu oraz zakaz zamy-kania drogi sądowej. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowa-nia przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu już w początkowej fazie postępowania spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie na-dania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna. Skarżąca uczyniła przedmiotem zaskarżenia art. 87 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.; dalej: k.p.k.), zgodnie z którym sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić do-puszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika, o którym mowa w art. 87 § 2 k.p.k., jeżeli uzna, że nie wymaga tego obrona interesów osoby niebędącej stroną oraz art. 302 § 3 k.p.k., zgodnie z którym zażalenie na postanowienia i zarządzenia oraz na inne czynności prokuratora w postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje prokurator bezpośrednio przeło-żony. Ostatni ze wskazanych przepisów skarżąca kwestionuje przy tym w zakresie, w jakim nie przewiduje on możliwości zainicjowania w postępowaniu przygotowawczym kontroli sądowej rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 87 § 3 k.p.k. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Ma gwarantować, że obowiązujące w systemie prawa akty normatywne nie będą sta-nowiły źródła ich naruszeń. Jej merytoryczne rozpoznanie uzależnione jest od spełnienia licz-nych przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisów u.o.t.p. TK. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, przedmiotem skargi konstytucyjnej jest wniosek o zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów stanowiących podstawę ostatecznego orzecze-nia o prawach skarżącego. Treść powołanego przepisu Konstytucji wskazuje, że przyjęta w prawie polskim konstrukcja skargi konstytucyjnej wymaga wystąpienia konkretnego naru-szenia konstytucyjnych praw lub wolności oraz uzyskania ostatecznego rozstrzygnięcia, wy-danego na podstawie przepisu, którego konstytucyjność się kwestionuje. Chodzi tu o uzyska-nie rozstrzygnięcia, w ramach którego dochodzi do aktualizacji (konkretyzacji) wskazanego naruszenia (zob. postanowienie z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). OTK ZU B/2020 Ts 93/19 poz. 22 3 Analizowana skarga konstytucyjna nie spełnia wymogów nadania jej dalszego biegu, wynikających z art. 79 Konstytucji oraz u.o.t.p. TK. W pierwszej kolejności Trybunał zauważa, że art. 87 § 3 k.p.k. nie był podstawą wskazanego przez skarżącą ostatecznego rozstrzygnięcia, tj. postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w O. z 17 kwietnia 2019 r. (UNP: […], dalej: postanowienie DIAS). Był jedynie podstawą wydania zarządzenia, na które skarżąca wniosła zażalenie. Przywołanie go w uzasadnieniu postanowienia DIAS miało na celu tylko i wyłącznie odniesienie się do podstawy prawnej zarządzenia, na które zażalenie rozpatrywał Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w O. Bezpodstawne jest więc uczynienie art. 87 § 3 k.p.k. przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie. Podstawę taką stanowił jedynie art. 302 § 3 k.p.k. Istotą zarzutu skarżącej w odniesieniu do powyższego przepisu jest to, że – w jej oce-nie – zawarta w nim norma uniemożliwia zainicjowanie kontroli sądowej rozstrzygnięcia wy-danego na podstawie art. 87 § 3 k.p.k. w postępowaniu przygotowawczym. Jak wskazano powyżej, konstrukcja skargi konstytucyjnej przyjęta w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w u.o.t.p. TK wymaga uzyskania przez skarżącą ostatecznego orzeczenia opartego na zaskarżonym przepisie, którego wydanie doprowadziło do aktualizacji (konkrety-zacji) naruszenia przysługujących skarżącej konstytucyjnych wolności lub praw. Skarga kon-stytucyjna jest bowiem środkiem prawnym o charakterze nadzwyczajnym i subsydiarnym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, zasada subsydiarności wymaga wykorzy-stania przysługujących skarżącej zwykłych środków prawnych przed wystąpieniem ze skargą konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok TK z 28 stycznia 2015 r., sygn. SK 15/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 10). Skarga konstytucyjna stanowiąca w istocie zarzut przeciw prawu jest ultima ratio dochodzenia praw i wolności naruszonych przez zastosowa-nie zakwestionowanej w skardze normy prawnej. Skarga konstytucyjna nie może zatem za-stępować zwykłych środków odwoławczych, czy też środków zaskarżenia (por. postanowie-nie TK z 22 lipca 2014 r., sygn. SK 28/12, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 87 oraz wskazane tam orzecznictwo). W wypadku więc kwestionowania zgodności z Konstytucją unormowania wy-łączającego możliwość zaskarżenia danego rozstrzygnięcia do sądu konieczne jest uzyskanie orzeczenia w sprawie odrzucenia niedopuszczalnego z mocy prawa środka odwoławczego, mającego inicjować postępowanie przed sądem (por. L. Bosek, M. Wild, Kontrola konstytu-cyjności prawa. Komentarz praktyczny dla sędziów i pełnomocników procesowych. Wzory pism procesowych, Warszawa 2014, s. 137; M. Wiącek, Formalne przesłanki skargi konstytu-cyjnej (w świetle orzecznictwa TK), „Państwo i Prawo” z. 9/2011, s. 23-25), udowadniające-go, że droga sądowa w danym przypadku została wyłączona. Dopiero bowiem z takim orze-czeniem można wiązać naruszenie prawa do zaskarżenia orzeczenia (zob. postanowienie TK z 15 grudnia 2009 r., sygn. Ts 173/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 25). W analizowanej sprawie skarżąca nie uzyskała takiego rozstrzygnięcia. Przed wystą-pieniem ze skargą konstytucyjną nie wystąpiła bowiem do sądu z żadnym środkiem zaskarże-nia, w którym domagałaby się sądowej kontroli wydanego w jej sprawie orzeczenia. Nie wy-czerpała więc drogi prawnej zmierzającej do uzyskania takiego rozstrzygnięcia. Jako osta-teczne wskazała postanowienie DIAS, którym organ ten jedynie utrzymał w mocy zarządze-nie o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika skarżącej, z uwagi na to, że nie wymaga tego obrona jej interesów. Nie rozstrzygał natomiast o tym, czy skarżącej przysługuje środek zaskarżenia do sądu. Postanowienie to nie prowadzi zatem – wbrew temu, co twierdzi skarżąca – do naruszenia jej konstytucyjnych praw i wolności. Nie ma zatem związku między wskazanym, jako ostateczne rozstrzygnięcie, postanowieniem DIAS a za-skarżonymi przepisami oraz podniesionym przez skarżącą naruszeniem praw podmiotowych. Z powyższych względów Trybunał stwierdza, że analizowana skarga nie spełnia wy-magań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 77 ust. 1 u.o.t.p TK, co stanowi – zgod- OTK ZU B/2020 Ts 93/19 poz. 22 4 nie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – samodzielną podstawę odmowy nadania skardze dalsze-go biegu. Niezależnie od wymienionej okoliczności, skarga nie spełnia także innych, podstawo-wych wymagań, jakie wynikają z treści art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 u.o.t.p. TK. W szczególności, skarżąca – mimo wezwania – nie wyjaśniła, w jaki sposób treść kwestio-nowanych przez nią przepisów wpłynęła na naruszenie jej konstytucyjnych praw i wolności. Jak podnosi się w orzecznictwie Trybunału „skarżący obowiązany jest przedstawić konkretne i przekonywające argumenty świadczące o niekonstytucyjności zakwestionowanych regulacji. Tym samym skarżący nie tylko winien wskazać, jakie konstytucyjne wolności lub prawa zo-stały naruszone kwestionowaną regulacją, lecz także opisać »sposób« tego naruszenia. Argu-menty te muszą koncentrować się na problemie merytorycznej niezgodności zachodzącej między unormowaniami stanowiącymi przedmiot skargi konstytucyjnej oraz tymi, które okre-ślone są w niej jako wzorce kontroli (zob. postanowienie TK z 8 maja 2009 r., sygn. Ts 242/07, OTK ZU nr 5/B/2009, poz. 373). Tym samym nie wystarczy, że skarżący wskaże określone przepisy oraz przepisy konstytucyjne, z którymi są one, w jego opinii, niezgodne. Musi on także wyjaśnić, na czym owa niezgodność polega. Jest to przesłanka konieczna do uznania dopuszczalności skargi konstytucyjnej” (postanowienie TK z 2 lutego 2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17). Przesłanka odpowiedniego uzasadnienia zarzutów nie powinna być traktowana powierzchownie i instrumentalnie (zob. wyrok TK z 19 paź-dziernika 2010 r., sygn. P 10/10, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 78; postanowienie TK z 25 lute-go 2015 r., sygn. Tw 37/14, OTK ZU nr 1/B/2015, poz. 3). W konsekwencji Trybunał stwierdza, że nieusunięcie braków formalnych skargi – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 2 u.o.t.p. TK – stanowi kolejną samodzielną przesłankę odmowy nadania skardze dalszego biegu. Na marginesie zauważyć należy, iż o charakterze art. 302 § 3 k.p.k i art. 87 § 3 k.p.k w kontekście wskazanych konstytucyjnych wzorców Trybunał Konstytucyjny wypowiadał się już w uzasadnieniu postanowienia z 6 czerwca 2018 r., sygn. SK 44/15 (OTK ZU A/2018, poz. 37). Postępowanie to, co prawda, zostało umorzone, niemniej jednak w uzasadnieniu tego orzeczenia Trybunał stwierdził, że „ani art. 87 § 3 k.p.k., ani przywołany związkowo art. 302 § 3 k.p.k. nie zawierają w swej treści ograniczenia dostępu do sądu. Nie wynika z nich zamknięcie drogi sądowej”. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zaża-lenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.