Ts 97/22

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 12 września 2024 r. Pozycja 201 POSTANOWIENIE z dnia 24 stycznia 2024 r. Sygn. akt Ts 97/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłomiej Sochański, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. o zbadanie zgodności: 1) art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469) z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwią-zaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzy-sowych (Dz. U. poz. 374, ze zm.) z art. 45 ust. 1 oraz z art. 45 ust. 1 w związ-ku z art. 2 Konstytucji; 3) art. 130 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie zwrotu: „jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty” z art. 30 w związku z art. 77 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1; art. 47 w związku z art. 77 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2; art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 2 Konstytucji; 4) art. 39823 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie wyrażenia: „jako sąd drugiej instancji” z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2; art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji; p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 maja 2022 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. Postanowieniem z 21 marca 2019 r. (sygn. akt […]) starszy referendarz sądowy w Wydziale II Cywilnym Sądu Okręgowego w K. oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie OTK ZU B/2024 Ts 97/22 poz. 201 2 od opłaty od pozwu. Sąd Okręgowy w K. II Wydział Cywilny postanowieniem z 24 maja 2019 r. (sygn. akt jw.), rozpoznawszy skargę skarżącego na powyższe orzeczenie, utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 21 marca 2019 r. Sąd Okręgowy, doręczy-wszy skarżącemu odpis powyższego orzeczenia, wezwał go do uiszczenia opłaty od pozwu w kwocie 300 zł w terminie 7 dni, pod rygorem zwrotu pozwu. Na postanowienie Sądu Okręgowego z 24 maja 2019 r. skarżący wniósł zażalenie wraz z wnioskiem o zawieszenie postępowania do czasu rozpoznania skarg konstytucyjnych o sygn.: SK 6/18, SK 13/18 i Ts 51/17. Postanowieniem z 1 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie jako niedopuszczalne oraz oddalił wniosek o zawieszenie postępowania. Zarządzeniem z 1 sierpnia 2019 r. (sygn. akt jw.) Sąd Okręgowy zwrócił skarżącemu pozew z powodu nieuiszczenia opłaty. Na powyższe zarządzenie skarżący wniósł zażalenie, które zostało oddalone przez Sąd Apelacyjny w K. Wydział I Cywilny postanowieniem z 31 marca 2022 r. (sygn. akt […]). Powyższe orzeczenie Sądu Apelacyjnego zostało doręczone skarżącemu 12 kwietnia 2022 r. Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 5 lipca 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 25 lipca 2022 r.) wezwał skarżącego do poinformowania, czy od orzeczenia, wskazanego w skardze jako ostateczne, został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia (wraz z czterema kopiami). Prezes Trybunału zobowiązał skarżącego do doręcze-nia odpisów lub kopii poświadczonych za zgodność z oryginałem postanowień: starszego referendarza sądowego w Sądzie Okręgowym w K. z 21 marca 2019 r. (sygn. akt […]), Sądu Okręgowego w K. z 24 maja 2019 r. oraz 1 sierpnia 2019 r. (sygn. akt jw.), Sądu Apela-cyjnego w K. z 1 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]), a także zarządzenia Sądu Okręgowego w K. z 1 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]). Skarżący został także zobligowany do doręczenia poświadczonej kopii koperty, w której doręczone zostało ostateczne orzeczenie. Wraz z pismem procesowym złożonym w Trybunale 1 sierpnia 2022 r. skarżący doręczył dokumenty wskazane w zarządzeniu. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 18 stycznia 2023 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 30 stycznia 2023 r.) wezwał skarżącego do wyjaśnienia – sto-sownie do art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) – w jakim zakresie art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469, ze zm.) oraz art. 130 § 1 i art. 39828 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil-nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) stanowiły podstawę prawną postanowienia Sądu Ape-lacyjnego w K. z 31 marca 2022 r. (sygn. akt […]), oddalającego zażalenie na zarządzenie Przewodniczącego w Sądzie Okręgowym w K. z 1 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]) w przed-miocie zwrotu pozwu, a w konsekwencji do wyjaśnienia, że wskazane wyżej przepisy mogą być przedmiotem skargi konstytucyjnej w niniejszej sprawie. W reakcji na powyższe zarządzenie skarżący wniósł do Trybunału 6 lutego 2023 r. (data nadania) pismo procesowe sporządzone przez jego pełnomocnika. Skarżący zarzucił, że zakwestionowane w skardze przepisy naruszają powołane normy konstytucyjne przez niezagwarantowanie jednostce rzetelnej procedury sądowej. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. OTK ZU B/2024 Ts 97/22 poz. 201 3 Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. 2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określo-nych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje skarżącego do określenia przedmiotu skargi, tj. do wskazania przepisu ustawy lub innego aktu norma-tywnego, na podstawie którego wydano w jego sprawie orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i w stosunku do którego domaga się stwierdzenia niezgodności z ustawą zasadniczą. Zakwestionowany przepis musi więc być podstawą ostatecznego orzeczenia, na-tomiast jego normatywna treść – źródłem naruszenia wolności lub praw występującego ze skargą konstytucyjną. 2.1. Skarżący zakwestionował m.in. art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmia-nie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469; dalej: ustawa zmieniająca), stanowiący o tym, że do spraw wszczętych i niezakoń-czonych przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej stosuje się przepisy ustaw zmie-nianych w art. 1 oraz art. 5, w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą i art. 39823 ustawy z dna 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, ze zm.; dalej: k.p.c.), który stwierdza, że skargę na postanowienie referendarza sądowego rozpoznaje sąd w składzie jednego sędziego, przy czym sąd orzeka jako sąd drugiej instancji. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że powyższe przepisy nie były podstawą postano-wienia Sądu Apelacyjnego w K. Wydział I Cywilny z 31 marca 2022 r. (sygn. akt […]), tj. orzeczenia wskazanego przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Kon-stytucji. Rozstrzygnięciem tym Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie na zarządzenie przewodni-czącego w Sądzie Okręgowym w K. o zwrocie pozwu z powodu nieuiszczenia należnej opła-ty. Skarga na orzeczenie referendarza sądowego, o której stanowi art. 39823 k.p.c., została natomiast rozpoznana postanowieniem Sądu Okręgowego w K. II Wydział Cywilny z 24 maja 2019 r. (sygn. akt […]). Orzeczenie to jest prawomocne, a zatem nie stanowi wyczerpania drogi prawnej w sprawie zakończonej postanowieniem z 31 marca 2022 r. Jedynie na marginesie Trybunał zwraca uwagę na to, że w wyroku z 12 maja 2011 r., sygn. P 38/08 (OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33), Trybunał podkreślił, że konstytucyjne uregu-lowania dotyczące prawa do sądu oraz sprawowania przez sądy wymiaru sprawiedliwości nie stoją na przeszkodzie powierzeniu referendarzom sądowym niektórych zadań z zakresu ochrony prawnej. Trybunał stwierdził w szczególności, że „Konstytucja nie zabrania ustawo-dawcy podjąć decyzji o zaangażowaniu urzędnika sądowego w rozstrzygnięcie sporu o pra-wo. (…) Z perspektywy konstytucyjnej istotne jest, aby ostateczne i wiążące rozstrzygnięcie sprawy należało do sądu sprawującego wymiar sprawiedliwości. Beneficjent konstytucyjnego prawa do sądu musi mieć zagwarantowaną proceduralną możliwość przekazania sprawy do właściwego, niezależnego, bezstronnego i niezawisłego sądu”. Podkreślił, że „[m]onopol są-dów w zakresie sprawowania wymiaru sprawiedliwości nie oznacza również, że wszystkie spory dotyczące sytuacji prawnej jednostki muszą być rozstrzygane wyłącznie przez sądy (…). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem konstytucyjnym, wystarczy, by w kompetencji sądów była ostateczna weryfikacja rozstrzygnięcia organu niesądowego”. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału orzekanie o zwolnieniu od kosztów sądowych (oraz o innych kwestiach związanych z kosztami postępowania) nie stanowi spra- OTK ZU B/2024 Ts 97/22 poz. 201 4 wowania wymiaru sprawiedliwości, lecz jest czynnością z zakresu ochrony prawnej. Kwestia zwolnienia od kosztów nie jest też odrębną sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji – jest incydentalna wobec sprawy, w której strona ubiega się o takie zwolnienie (zob. np. wyro-ki TK z 13 czerwca 2006 r., sygn. SK 54/04, OTK ZU nr 6/A/2006, poz. 64 oraz 1 grudnia 2008 r., sygn. P 54/07, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 171; a także postanowienie TK z 11 sier-pnia 2010 r., sygn. Ts 309/09, OTK ZU nr 1/B/2011, poz. 72). Jej rozstrzygnięcie może więc być powierzone referendarzowi sądowemu, od którego decyzji stronie przysługuje skarga do sądu. Rozpatrywanie takiej skargi nie musi przy tym przebiegać dwuinstancyjnie. Konstytu-cyjny wymóg dwuinstancyjności postępowania sądowego dotyczy bowiem spraw rozpatry-wanych od początku do końca przez sądy. Nie znajduje natomiast zastosowania w sytuacjach, w których kontrola sądowa pojawia się dopiero na pewnym etapie toczącego się postępowa-nia (zob. np. postanowienia TK z 10 sierpnia 2001 r., sygn. Ts 58/01, OTK ZU nr 6/2001, poz. 207 oraz 11 lutego 2008 r., sygn. Ts 133/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 109, a także wyroki TK z 11 czerwca 2002 r., sygn. SK 5/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 41 oraz 12 maja 2003 r., sygn. SK 38/02, OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 38). 2.2. Sytuacji prawnej skarżącego nie kształtował także art. 9 ust. 2 ustawy zmieniają-cej. Powyższy akt normatywny wszedł w życie 7 listopada 2019 r., a więc już po wydaniu prawomocnego orzeczenia w sprawie oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W zakończonym natomiast ostatecznym orzeczeniem postępowaniu zwrot pozwu nastąpił wprawdzie 1 sierpnia 2019 r., jednak ustawa zmieniająca nie nowelizowała żadnego z przepi-sów, na podstawie których orzekł Sąd Apelacyjny. Mając powyższe na względzie, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim jej przedmiotem są art. 39823 k.p.c. i art. 9 ust. 2 ustawy zmieniającej, nie spełnia podstawowego wymogu wynikającego z art. 79 ust. 1 Kon-stytucji, a doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. 3. Sytuację prawną skarżącego w postępowaniu zakończonym orzeczeniem, w związ-ku z którym została wniesiona skarga konstytucyjna, kształtowały art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciw-działaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytu-acji kryzysowych (Dz. U. poz. 374, ze zm.; dalej: ustawa z 2020 r.) oraz art. 130 § 1 k.p.c. 3.1. W odniesieniu do zarzutu niekonstytucyjności art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z 2020 r. należy zauważyć, że na podstawie art. 28 pkt 2 w związku z art. 40 pkt 4 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych in-nych ustaw (Dz. U. poz. 1860) zaskarżony przepis został uchylony 28 września 2023 r. Odnosząc powyższe ustalenie do niniejszej sprawy, Trybunał przypomina, że w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie któ-rego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub pra-wach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Skarżący musi wykazać zatem, że w wyniku wydania ostatecznego rozstrzygnięcia w jego sprawie doszło do faktycznego i ak-tualnego naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw (zob. postanowienia TK z: 3 lipca 2007 r., sygn. SK 4/07, OTK ZU nr 7/A/2007, poz. 83; 14 września 2009 r., sygn. SK 51/08, OTK ZU nr 8/A/2009, poz. 127; 29 listopada 2010 r., sygn. SK 37/08, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 119; 29 marca 2012 r., sygn. Ts 327/11, OTK ZU nr 2/B/2012, poz. 247 oraz 18 maja OTK ZU B/2024 Ts 97/22 poz. 201 5 2016 r., sygn. Ts 150/15, OTK ZU B/2016, poz. 392; zob. także: Z. Czeszejko-Sochacki, Skarga konstytucyjna w prawie polskim, „Przegląd Sejmowy” nr 1/1998, s. 35 i 41; idem, Formy naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw, [w:] Skarga konstytucyjna, red. J. Trzciński, Warszawa 2000, s. 79-81; W. Wróbel, Skarga konstytucyjna – problemy do roz-wiązania, [w:] Księga XX-lecia orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, red. M. Zubik, Warszawa 2006, s. 67). Trybunał Konstytucyjny uznaje, że wskazane przez skarżącego naruszenie nie ma już charakteru aktualnego. Skarżący upatruje naruszenia swoich konstytucyjnych wolności i praw w regulacji szczególnej o charakterze tymczasowym, zgodnie z którą w okresie obowiązywa-nia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii związanego z pandemią COVID-19 wieloosobowe składy sądów orzekających w reżimie procedury cywilnej zostały zmienione na jednoosobowe. Aktualność naruszenia konstytucyjnych praw lub wolności oznacza, że podmiot wnoszący skargę konstytucyjną musi mieć interes prawny w merytorycznym roz-strzygnięciu skargi, tymczasem w sprawie skarżącego istnienie tego interesu – wobec działań legislacyjnych – wygasło. Wyklucza to tym samym przekazanie skargi konstytucyjnej we wskazanym zakresie do merytorycznego rozpoznania i stanowi o konieczności odmowy nadania jej dalszego biegu w odniesieniu do art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z 2020 r. na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK; nota bene w postępowaniu merytorycznym rozpoznanie skargi zakończyłoby się umorzeniem postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 4 u.o.t.p.TK (por. np. postano-wienia TK z 20 lipca 2004 r., sygn. SK 31/03, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 78 oraz 10 lipca 2018 r., sygn. SK 5/17, OTK ZU A/2018, poz. 46). 3.2. W zarzutach sformułowanych pod adresem art. 130 § 1 k.p.c. skarżący podniósł, że „system orzekania w przedmiocie zwolnienia od kosztów procesu” jest dowolny i cał-kowicie uznaniowy. Procedura opiera się bowiem na przepisach, które mają charakter blankietowy, co powoduje, że prawo do ubiegania się o zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych jest prawem de facto martwym. Trybunał zwraca uwagę, że zakwestionowany w skardze art. 130 § 1 k.p.c. w ogóle nie odnosi się do powyższych kwestii. Reguluje on bowiem postępowanie wdrażane w celu uzupełnienia braków formalnych pisma procesowego lub braków w zakresie jego opłacenia, jak również skutki uzupełnienia tych braków oraz bezskutecznego upływu terminu przewidzianego do poprawienia lub opłacenia pisma. Podnoszone w skardze kwestie zostały natomiast uregulowane w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1144, ze zm.). Mając powyższe na względzie, Trybunał stwierdza, że zakwestionowany w skardze art. 130 § 1 k.p.c. nie narusza prawa do rzetelnej procedury w taki sposób, w jaki skarżący wskazał w skardze konstytucyjnej. Rozpatrywany środek procesowy nie spełnia więc warunków formalnych wskazanych w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.