U 7/14

ORZECZNICTWO TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 8 kwietnia 2016 r. Pozycja 6 POSTANOWIENIE z dnia 5 kwietnia 2016 r. Sygn. akt U 7/14 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz – przewodniczący Mirosław Granat Marek Zubik – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 kwietnia 2016 r., wniosku Naczelnej Rady Adwokackiej o zbadanie zgodności: 1) § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Spra-wiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwo-kackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1348) z art. 16 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, ze zm.). 2) § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia powołanego w punkcie 1 z art. 16 ust. 2 oraz art. 29 ust. 1 i 2 ustawy powołanej w punkcie 1, 3) § 13 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia powołanego w punkcie 1 z art. 16 ust. 2 i 3 ustawy powołanej w punkcie 1, 4) § 13 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia powołanego w punkcie 1 z art. 16 ust. 2 oraz art. 29 ust. 1 i 2 ustawy powołanej w punkcie 1, 5) § 14 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia powołanego w punkcie 1 z art. 16 ust. 2 i 3 ustawy powołanej w punkcie 1, 6) § 14 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia powołanego w punkcie 1 z art. 16 ust. 2 oraz art. 29 ust. 1 i 2 ustawy powołanej w punkcie 1, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417, z 2009 r. Nr 56, poz. 459 i Nr 178, poz. 1375, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228 i Nr 197, poz. 1307 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym z dnia 25 czerwca 2015 r. (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) umorzyć postępowanie. OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 2 UZASADNIENIE I 1. Naczelna Rada Adwokacka (dalej: wnioskodawca, NRA) 2 lipca 2013 r. wystą-piła z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności: 1) § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawie-dliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.; dalej: rozporządzenie) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w związku z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja), a także z art. 64 ust. 1 Kon-stytucji w związku z art. 64 ust. 3 i art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz z art. 16 ust. 2 i 3 ustawy z 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188, ze zm.; da-lej: prawo o adwokaturze) 2) § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia z art. 29 ust. 1 i 2 oraz art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze; 3) § 13 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w związku z art. 6 ust. 1 Konwencji, a także z art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, w związku z art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze; 4) § 13 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia z art. 29 ust. 1 i 2 oraz art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze; 5) § 14 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w związku z art. 6 ust. 1 Konwencji, a także z art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3 i art. 31 ust. 3 Konstytucji, w związku z art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze; 6) § 14 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia z art. 29 ust. 1 i 2 oraz art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze. 1.1. Postanowieniem z 9 maja 2014 r. Trybunał Konstytucyjny w składzie jednego sędziego odmówił nadania dalszego biegu wnioskowi w zakresie badania zgodności § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w związku z art. 6 ust. 1 Kon-wencji, art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; § 13 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 6 ust. 1 Konwencji, art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; § 14 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 6 ust. 1 Konwencji, art. 64 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 3 i w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Na postanowienie to zostało wniesione zażalenie. Trybunał w składzie trzech sę-dziów, postanowieniem z 9 lipca 2014 r., nie uwzględnił zażalenia. Mając powyższe na uwadze oraz uwzględniając treść zarządzenia sędziego Trybu-nału Konstytucyjnego z 9 maja 2014 r., merytorycznemu rozpoznaniu podlegają § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 13 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 oraz § 14 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze; a także § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 19 pkt 1, § 13 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 i § 14 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia z art. 16 ust. 2 oraz art. 29 ust. 1 i 2 prawa o adwokaturze. OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 3 1.2. Wątpliwości wnioskodawcy wzbudziła wysokość stawek minimalnych oraz opłat za czynności adwokackie w trzech rodzajach spraw. Po pierwsze, w sprawach o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary po-zbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania (§ 11 pkt 25 rozporządzenia). Po drugie, w postępowaniu przed Trybunałem za sporządzenie i wniesienie skargi konsty-tucyjnej oraz za stawiennictwo na rozprawie, a także sporządzenie i wniesienie skargi kon-stytucyjnej i sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia tej skargi (§ 13 ust. 6 roz-porządzenia). Po trzecie, w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub ukaranie, aresztowanie lub zatrzymanie, w tym wynikających z przepisów o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (§ 14 ust. 6 rozporządzenia). 1.3. Wnioskodawca usystematyzował zarzuty w dwie grupy. Pierwsza grupa zarzu-tów dotyczy stawek minimalnych za czynności adwokackie w sprawach prowadzonych z wyboru, druga natomiast – prowadzonych z urzędu. Wprowadzone przez wnioskodawcę rozróżnienie wynika z tego, że sposób ustalania kosztów zastępstwa procesowego jest inny w sprawach prowadzonych z wyboru oraz prowadzonych z urzędu. W sprawach prowa-dzonych z wyboru wynagrodzenie adwokata określa umowa z klientem, natomiast stawki minimalne stanowią podstawę do zasądzenia zwrotu kosztów zastępstwa procesowego stronie reprezentowanej przez adwokata. Z kolei w sprawach prowadzonych z urzędu stawki minimalne stanowią, co do zasady, należne adwokatowi wynagrodzenie. We wskazanych rodzajach postępowań – dotyczących zresztą ochrony wolności praw konstytucyjnych – jedną ze stron jest państwo, które ma dostęp do profesjonalnej pomocy prawnej i środków finansowych. Przez wprowadzenie niskich stawek minimal-nych to strona słabsza, czyli jednostka będąca procesowym przeciwnikiem państwa i mają-ca pełnomocnika z wyboru, ponosi finansową odpowiedzialność za koszty zastępstwa pro-cesowego bez względu na jego wynik. W takiej sytuacji – zdaniem NRA – wiele osób, których prawa zostały przez państwo naruszone, zrezygnuje z ochrony ich przed sądem. 1.3.1. Uzasadniając zarzuty z pierwszej grupy, wnioskodawca wyjaśnił, że wysokość stawek minimalnych za czynności adwokackie – we wskazanych postępowa-niach w sprawach, w których pomoc prawna świadczona jest przez adwokata z wyboru – określono w sposób wadliwy i uchybiający przepisom ustawy zasadniczej i aktów między-narodowych, a ponadto niezgodnie z treścią przepisów upoważnienia ustawowego. Jak uzasadniła NRA, stawki minimalne za czynności adwokackie stanowią podstawę zasądze-nia opłaty za czynności adwokata z tytułu zastępstwa prawnego na rzecz strony wygrywa-jącej. Przy zasądzaniu opłaty sąd uwzględnia charakter sprawy i wkład pracy adwokata, z tym zastrzeżeniem, że wysokość opłaty może wynosić sześciokrotność stawki maksy-malnej tylko w szczególnych wypadkach. Co do zasady, strona wygrywająca sprawę, może liczyć na zwrot niewielkiej części kosztów poniesionych na obsługę prawną – w wysokości stawki minimalnej. Stawki minimalne zostały dodatkowo określone w sposób rażąco arbi-tralny, przez co nie pozostają w związku z rzeczywistym kosztem, jaki poniosła strona na obsługę prawną. We wszystkich wskazanych rodzajach spraw drugą stroną postępowania jest pań-stwo, które miałoby „wciągać” obywatela w proces przez niezachowanie odpowiednich warunków w zakładzie karnym, niesłuszne skazania, zatrzymanie lub aresztowanie al-bo przez wydanie niekonstytucyjnych przepisów. Określenie stawek minimalnych w wysokości 120 zł (niesłuszne skazanie, złe warunki wykonywania kary) i 240 zł (postę-powanie przed TK) sprawia, że właściwie cały ciężar finansowy obsługi prawnej w sprawach, które wynikły z zaniedbań państwa, spoczywa na jednostce, która domaga się OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 4 odszkodowania od państwa lub broni swoich praw w procedurze skargi konstytucyjnej. Zdaniem wnioskodawcy rzeczywiste koszty obsługi prawnej oparte na cenach rynkowych obsługi prawnej są znacznie wyższe niż określone w rozporządzeniu. Jest to szczególnie widoczne w sprawach o odszkodowanie lub zadośćuczynienie związane z warunkami wy-konywania kary pozbawienia wolności. Naczelna Rada Adwokacka zwróciła uwagę, że do 2013 r. w tego rodzaju sprawach stawkę minimalną określano w odniesieniu do wartości przedmiotu sporu; mogła ona więc wynosić do 7 200 zł, a w szczególnych wypadkach na-wet 43 200 zł (sześciokrotność stawki minimalnej). 1.3.2. Zdaniem wnioskodawcy zakwestionowane przepisy są niezgodne z przepisami upoważniającymi do ich wydania. Zgodnie z art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze, określając wysokość opłat za czynności adwokackie przed organami wy-miaru sprawiedliwości, Minister Sprawiedliwości ma mieć na względzie, że ustalenie opła-ty wyższej niż stawka minimalna, lecz nieprzekraczającej sześciokrotności tej stawki, mo-że być uzasadnione rodzajem i zawiłością sprawy oraz niezbędnym nakładem pracy adwo-kata. Natomiast w myśl art. 16 ust. 3 prawa o adwokaturze, określając wysokość stawek minimalnych, Minister Sprawiedliwości, winien mieć na względzie rodzaj i zawiłość sprawy oraz wymagany nakład pracy adwokata. Zakwestionowane przepisy rozporządzenia określające wysokość stawek minimal-nych w trzech wskazanych rodzajach postępowań w ogóle nie uwzględniają wytycznych zawartych w przepisie upoważniającym, a mianowicie – ustalono je na poziomie niemają-cym związku z zawiłością sprawy oraz nie uwzględniają niezbędnego nakładu pracy ad-wokata. Po pierwsze, w sprawach o odszkodowanie i zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania stawka minimalna wynosi 120 zł. Jak wynika z treści uzasadnienia projektu rozporządze-nia, głównym motywem ustalenia stawki minimalnej był interes ekonomiczny Skarbu Pań-stwa. Zdaniem NRA w tego rodzaju sprawach adwokat napotyka istotne trudności w zbie-raniu dowodów czy kontakcie z klientem pozbawionym wolności. Nie ma tym samym podstaw do twierdzenia, że sprawy o odszkodowanie lub zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania są mniej zawiłe i pracochłonne od innych spraw odszkodowawczych. Po drugie, stawka minimalna, a w konsekwencji również wysokość opłat w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub ukaranie, aresztowanie lub zatrzymanie, w tym w sprawach wynikających z przepisów o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, wynosi 120 zł. Kwota ta, podobnie jak w sprawach o odszkodowanie związane z warunkami pozbawienia wolności, jest nieadekwatna do zawiłości sprawy i pracochłonności. Trudności wiążą się w szczególności z ustalaniem wysokości szkody. Po trzecie, w sprawach skarg konstytucyjnych stawka w wysokości 120 zł lub 240 zł jest nieadekwatna do nakładu pracy i zawiłości sprawy, zważywszy, że w sprawie relatywnie prostej, jaką jest sporządzenie wniosku o nadanie klauzuli wyko-nalności tytułowi egzekucyjnemu, stawka minimalna wynosi 60 zł. Sporządzając skargę konstytucyjną lub opinię o odmowie jej sporządzenia, adwokat staje wobec skomplikowa-nego zagadnienia prawnego, istotnie odmiennego od zagadnień cywilnych oraz karnych. Konieczne jest w tym wypadku odpowiednie ustalenie treści normatywnej przepisów bę-dących przedmiotem i wzorcem kontroli, a następnie skonfrontowanie ich. Ponadto ko-nieczne jest odniesienie do stanowisk uczestników postępowania oraz przygotowania ar-gumentów na rozprawę. OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 5 1.4. Uzasadniając zarzuty dotyczące spraw prowadzonych z urzędu, wnioskodawca wskazał, że zgodnie z § 19 rozporządzenia, stawki minimalne stanowią podstawę określe-nia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, które Skarb Państwa zobowiązany jest uiścić na rzecz adwokata prowadzącego sprawę z urzędu. Niezgodność stawek minimalnych z wytycznymi ustawowymi ma znaczenie dla spraw prowadzonych z urzędu. Zdaniem wnioskodawcy wysokość stawek minimalnych we wskazanych sprawach, gdy adwokat pełni swą funkcję z urzędu, „w żaden sposób nie uwzględnia rodzaju i zawiłości sprawy oraz wymaganego nakładu pracy adwokata”, zatem nie realizuje ustawowych wytycznych. 2. W piśmie z 24 września 2014 r. stanowisko zajął Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uznanie, że § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 19 pkt 1, § 13 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 13 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1, § 14 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 oraz § 14 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozpo-rządzenia są zgodne odpowiednio z art. 16 ust. 2 i 3 oraz art. 29 ust. 1 i 2 prawa o adwokaturze. W ocenie Ministra Sprawiedliwości stopień szczegółowości wytycznych zawartych w przepisie upoważniającym do wydania zakwestionowanych unormowań jest dostosowa-ny do specyfiki materii przekazanej do uregulowania w rozporządzeniu. Jego zdaniem trudno jest od przepisów ustawy mających z założenia charakter generalny i abstrakcyjny wymagać kazuistycznego określenia wytycznych w sprawach dotyczących określenia opłat za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości oraz ponoszenia kosz-tów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Podstawową kategorią różnicującą wysokość stawki minimalnej jest rodzaj i zawiłość sprawy, a w ramach tego powinien być uwzględniany nakład pracy pełnomoc-nika - adwokata. Kierowanie się przez prawodawcę rodzajem sprawy nie jest wytyczną ogólną, gdyż rodzaje spraw określa się na podstawie przepisów prawa materialnego i pro-cesowego. Podobnie stopień zawiłości spraw jest zawsze możliwy do oceny na podstawie dodatkowych kryteriów, jakimi np. w sprawach o zapłatę jest wartość przedmiotu sporu. Uwzględniając powyższe, zakwestionowane stawki określone w § 11 ust. 1 pkt 25, § 13 ust. 6 oraz § 14 ust. 6 rozporządzenia mieszczą się w granicach swobody decyzyjnej Mini-stra Sprawiedliwości limitowanej wytycznymi zawartymi w prawie o adwokaturze. Jak zaznaczył Minister, ich wysokość musi być wyrazem kompromisu i uwzględniać nie tylko interesy strony pozywającej reprezentowanej przez adwokata, ale również strony pozwanej (np. w wypadku oczywiście zasadnego a wysokiego roszcze-nia, co w razie określenia wysokiej stawki oznacza wysokie wydatki strony pozwanej mi-mo niewielkiego nakładu pracy adwokata reprezentującego powoda). Wysokość tych sta-wek powinna również uwzględniać interesy Skarbu Państwa w wypadku pomocy prawnej świadczonej z urzędu, w szczególności w prostych sprawach. Na marginesie zaznaczył, że stawki zawarte w kwestionowanym rozporządze-niu nie odbiegają od rozwiązań funkcjonujących w innych krajach Unii Europejskiej. 3. W piśmie z 4 marca 2015 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o stwierdzenie, że § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 19 pkt 1, § 13 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 oraz § 14 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia są zgodne odpowiednio z art. 29 ust. 2 w związku z art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze. W pozostałym zakresie wniósł o umorzenie postępowania z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. Wniosek składany przez podmioty wymienione w art. 191 ust. 1 pkt 4 Konstytucji może dotyczyć tylko aktów normatywnych objętych zakresem działania wnioskodawcy. Jak zaznaczył Prokurator Generalny, ustalone przez Ministra Sprawiedliwości stawki mi- OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 6 nimalne i opłaty za czynności adwokackie – w sprawach, w których pomoc prawna udzie-lana jest z wyboru – nie mają bezpośredniego związku z sytuacją prawną NRA i reprezentowanych przez nią adwokatów. Stawki te mają znaczenie dla klientów adwoka-tów. Tym samym nie można przyjąć, by delegacja ustawowa wynikająca z art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze, powołanym jako wzorzec kontroli przepisów odnoszących się do pomocy prawnej udzielonej z wyboru, dotyczyła spraw „objętych zakresem działania wnioskodawcy”. Postępowanie w zakresie badania zgodności § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 13 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 oraz § 14 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze podlegać powinno zatem umo-rzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Z uwagi na sposób uzasadnienia zarzutów dotyczących opłat z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu i brak wskazania – jako wzorca kon-troli – art. 16 ust. 3 prawa o adwokaturze, określającego wytyczne dotyczące określenia wysokości stawki minimalnej, Prokurator Generalny przyjął, że w tym zakresie NRA kwe-stionuje nie wysokość stawek minimalnych określonych w § 11 ust. 1 pkt 25, § 13 ust. 6 i § 14 ust. 6 rozporządzenia, a jedynie limitowanie wysokości opłat ustalone w § 19 pkt 1 rozporządzenia. Zdaniem Prokuratora Generalnego nieuprawniony jest zarzut wnioskodawcy, jako-by opłaty za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości w sprawach, w których pomoc prawna udzielana jest przez adwokata z urzędu, ustalano niezgodnie z treścią przepisu upoważniającego, tzn. bez uwzględnienia charakteru sprawy i niezbędnego nakładu pracy adwokata. W art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze nie przewidziano żadnych kryteriów, które Minister Sprawiedliwości ma brać pod uwagę, ustalając wysokość opłat. Jednocześnie nie ma podstaw do przyjęcia, że ograniczenie w § 19 pkt 1 rozporządzenia obowiązku Skarbu Państwa ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej do 150% wysokości stawek minimalnych prowadzi do naruszenia tego wzorca kontroli. Prawodawca ma spory margines swobody w określaniu stawek za czynności wykonywane przez przedstawicieli zawodów prawniczych. Brak jest nato-miast ogólnie przyjętego sposobu określenia sprawiedliwego wynagrodzenia. Przy stanowieniu zasad ponoszenia kosztów procesu oraz przy wyważeniu ich poziomu konieczne jest uwzględnienie wielu sprzecznych interesów różnych podmiotów, w tym udzielenie ochrony interesowi publicznemu. Ciężar zapewnienia pomocy prawnej osobom, których ze względu na sytuację materialną nie stać na ponoszenie kosztów tej pomocy, rozdzielony został między Skarb Państwa i korporacje zawodowe. Z tego względu możli-we jest odmienne, niż w wypadku zastępstwa umownego, uregulowanie wysokości wyna-grodzenia pełnomocnika. Prowadzić ma to do uznania zgodności zakwestionowanych przepisów rozporządzenia z art. 16 ust. 2 i art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje. 1. Podstawa prawna wydania orzeczenia. Przystępując do rozpoznania sprawy, Trybunał uwzględnił, że 30 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK z 2015 r.). Ustawa ta została trzykrotnie znowelizowana. Po pierwsze, ustawą z dnia 19 listopada 2015 r. (Dz. U. poz. 1928), po drugie, ustawą z dnia 22 grudnia 2015 r. (Dz. U. poz. 2217; dalej: ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r.), która weszła w życie z dniem ogłoszenia, tj. 28 grudnia 2015 r., po trzecie, ustawą z dnia 28 stycznia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 7 o prokuraturze (Dz. U. poz. 178). Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. – w zakresie odnoszącym się do merytorycznego rozpoznawania spraw – zmieniła liczne przepisy regu-lujące postępowanie przed TK. Zgodnie z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r. w postępowaniu przed Trybunałem – jeżeli zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – stosuje się przepisy dotychczasowe, czyli przepisy ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Kon-stytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Przepis ten ma zastosowanie w każdej sprawie toczącej się przed Trybunałem bez względu na to, czy została wszczęta na podstawie wniosku, pytania prawnego czy też skargi konstytucyjnej. Według dotychczasowego, jednolitego orzecznictwa TK na tle tego przepisu, przyjęto że do rozpoznania spraw wszczętych w okresie obowiązywania ustawy o TK z 1997 r., a nie-zakończonych przed 30 sierpnia 2015 r. – w wypadku, gdy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – mają zastosowanie wszystkie przepisy proceduralne wynikające z ustawy o TK z 1997 r., a nie tylko te, które określają ujemną przesłankę procesową (zob. wyroki pełnego składu TK z: 7 października 2015 r., sygn. K 12/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 143; 14 października 2015 r., sygn. Kp 1/15, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 147; 4 listo-pada 2015 r., sygn. K 1/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 163; postanowienia pełnego skła-du TK z: 28 października 2015 r., sygn. P 6/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 161; 3 listopa-da 2015 r., sygn. SK 64/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 169; 3 listopada 2015 r., sygn. K 32/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 166). Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. zawierała art. 2 regulujący sytuacje inter-temporalne we wszystkich sprawach wniesionych do Trybunału przed jej wejściem w życie. W wyroku z 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15 (OTK ZU A/2016, poz. 2), Trybunał stwierdził niekonstytucyjność tej ustawy w całości ze względu na tryb jej uchwalenia, a także – w punkcie 16 lit. b sentencji – stwierdził niezgodność jej art. 2, nakazującego co do zasady stosowanie jej przepisów do wszystkich spraw, w których postępowanie zostało wszczęte przed dniem wejścia w życie tej ustawy, z art. 2 Konstytucji. Skutkiem orzecze-nia TK jest powrót do stanu prawnego sprzed nowelizacji, a więc do ustawy o TK z 2015 r. (ustawy nowelizowanej). Już ten argument sam przez się – niezależnie od relacji dwóch przepisów przejściowych: art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. oraz art. 2 ustawy noweli-zującej z 22 grudnia 2015 r. – przesądza, że sprawy, które zostały wniesione do Trybunału przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku kiedy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania, muszą być rozpatrywane na podstawie przepisów ustawy o TK z 1997 r. Można jednak zauważyć, że nawet wówczas, gdyby konstytucyjność art. 2 ustawy nowelizującej nie została zakwestionowana, w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku których zachodziły przesłanki umorzenia postępowania, należałoby uwzględnić przepisy ustawy o TK z 1997 r. Art. 2 ustawy nowelizującej z 22 grudnia 2015 r. rozstrzygał bowiem, że jeśli do wejścia w życie tej ustawy Prezes Trybunału zawiadomił uczestników postępowania o przekazaniu wnio-sku, pytania prawnego lub skargi do rozpoznania przez skład orzekający, zastosowanie miała znajdować zasada dalszego działania prawa dawnego, a zgodnie z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. do wyróżnionej wcześniej kategorii spraw należy stosować ustawę o TK z 1997 r. Mając powyższe na uwadze, niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu w trybie oraz na zasadach określonych w ustawie o TK z 1997 r. 2. Przedmiot zaskarżenia i problem konstytucyjny. Przedmiotem kontroli w tym postępowaniu – wszczętym na podstawie wniosku OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 8 Naczelnej Rady Adwokackiej (dalej: NRA, wnioskodawca) i wynikającym z postanowienia TK z 9 maja 2014 r. – są § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 13 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 oraz § 14 ust. 6 w związku z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwo-kackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzie-lonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461, ze zm.; dalej: rozporządzenie z 2002 r.) z art. 16 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2015 r. poz. 615, ze zm.; dalej: prawo o adwokaturze), a także § 11 ust. 1 pkt 25 w związku z § 19 pkt 1, § 13 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 oraz § 14 ust. 6 w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r. z art. 16 ust. 2 i art. 29 ust. 1 i 2 prawa o adwokaturze. Zarzuty NRA dotyczą przepisów regulujących wysokość stawek minimalnych i opłat za czynności adwokatów w trojakiego rodzaju sprawach: po pierwsze, o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary po-zbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania (§ 11 ust. 1 pkt 25 rozporządzenia z 2002 r.), po drugie, za sporządzenie i wniesienie skargi konstytucyjnej i stawiennictwo na rozprawie oraz sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia tej skargi (§ 13 ust. 6 rozporządzenia z 2002 r.), a po trzecie, w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skaza-nie lub ukaranie, aresztowanie lub zatrzymanie, w tym w sprawach wynikających z przepisów o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (§ 14 ust. 6 rozporządzenia z 2002 r.). Wnioskodawca podzielił zarzuty na dwie grupy. Pierwsza dotyczy przepisów regu-lujących wysokość stawek minimalnych za czynności adwokackie przed organami wymia-ru sprawiedliwości, stanowiących podstawę zasądzenia opłaty z tytułu zastępstwa proce-sowego, czyli – najogólniej ujmując – w sprawach, w których zastępstwo procesowe jest sprawowane przez adwokata z wyboru. Dla tej grupy przepisów wnioskodawca określił jako związkowy przedmiot kontroli § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia z 2002 r., a jako wzorzec kontroli przywołany został art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze. Druga grupa zarzutów dotyczy zaś przepisów regulujących wysokość opłat zasądzanych na rzecz adwokata z ty-tułu nieopłaconej pomocy prawnej, a zatem w sprawach, w których pomoc prawna udzie-lana jest z urzędu. W odniesieniu do grupy drugiej zarzutów wnioskodawca wskazał jako przepis związkowy § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r., a jako wzorce kontroli – art. 29 ust. 1 i 2 oraz art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze. Problemem konstytucyjnym wynikającym z wniosku – w zakresie przekazanym do merytorycznego rozpoznania – jest to, czy Minister Sprawiedliwości, określając w przepisach rozporządzenia stawki minimalne i opłaty za czynności adwokackie we wskazanych powyżej rodzajach spraw, poprawnie uwzględnił wytyczne zawarte w przepisach upoważniających, to jest w art. 16 ust. 2 i 3 oraz art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze. Istota zarzutów odnosi się tym samym do wysokości stawek minimalnych i ustalanych na ich podstawie opłat za czynności adwokackie i koszty nieopłaconej pomo-cy prawnej, których dotyczą § 11 ust. 1 pkt 25, § 13 ust. 6 i § 14 ust. 6 rozporządzenia z 2002 r. 3. Dopuszczalność orzekania. 3.1. 1 stycznia 2016 r. weszły w życie dwa rozporządzenia Ministra Sprawiedliwo-ści z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800; dalej: rozporządzenie w sprawie opłat) i w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801; dalej: rozporządzenie w sprawie kosztów). Przepisy tych obydwu roz- OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 9 porządzeń zmieniły wysokość stawek minimalnych, a także zasady zasądzania opłaty za czynności zastępstwa procesowego w sprawach, w których zastępstwo procesowe jest sprawowane przez adwokata z wyboru, oraz istotnie zmieniły mechanizm określania kosz-tów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Po pierwsze, zasady ustalania wysokości opłat za czynności zastępstwa procesowe-go pełnionego przez adwokatów z wyboru i z urzędu rozdzielono między dwa rozporzą-dzenia. W odniesieniu do spraw, w których zastępstwo procesowe sprawowane jest przez adwokata z wyboru, kwestię tę reguluje rozporządzenie w sprawie opłat, a w sprawach, w których pomoc prawną świadczono z urzędu – rozporządzenie w sprawie kosztów. Po drugie, w rozporządzeniu w sprawie opłat stawki minimalne stanowiące pod-stawę zasądzenia opłaty z tytułu zastępstwa procesowego zwiększono co najmniej dwu-krotnie. I tak w sprawach o odszkodowanie i zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania stawka mini-malna wynosi 240 zł (§ 8 ust. 1 pkt 26). Na tym samym poziomie określono stawki w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, ukaranie, aresztowanie lub zatrzymanie, w tym w sprawach wynikających z przepisów o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (§ 11 ust. 6). Z kolei w sprawach skargi konstytucyjnej stawki minimalne wzrosły dziesięciokrotnie – do kwoty 2400 zł za sporządzenie i wniesienie skargi konstytucyjnej oraz za stawiennictwo na rozprawie oraz do kwoty 1200 zł za sporządzenie i wniesienie skargi konstytucyjnej oraz za sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia tej skargi (§ 10 ust. 6). Zgodnie z § 15 rozporządzenia w sprawie opłat, wysokość opłaty ustala się z uwzględnieniem wskazanych w przepisach tego aktu stawek minimalnych, przy czym w sprawach niewymagających rozprawy opłatę ustala się w wysokości jednej stawki minimalnej, natomiast w pozostałych sprawach można ją usta-lić w wysokości przewyższającej stawkę minimalną, jednakże nieprzekraczającej sześcio-krotności stawki ani wartości przedmiotu sprawy. Przepis ten określa zarazem warunki zasądzania opłaty w wysokości przekraczającej stawkę minimalną. Po trzecie, w sprawach, w których pomoc prawna udzielana jest z urzędu, utrzyma-no zasadę, w myśl której koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa, należne adwokatowi z urzędu, obejmują opłatę ustaloną zgodnie z przepisami rozporządzenia oraz niezbędne udokumentowane wydatki adwokata (§ 2 rozporządzenia w sprawie kosztów). Zrezygnowano natomiast z ustalania należnej opłaty na podstawie stawek minimalnych, zastępując ten model mechanizmem opłaty maksymalnej. W myśl § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie kosztów należną adwokatowi opłatę ustala się w wyso-kości co najmniej 1/2 opłaty maksymalnej określonej w rozporządzeniu, przy czym należ-na opłata nie może przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, lecz nieprzekraczającej opłaty maksymalnej, następuje z uwzględnieniem stopnia zawiłości sprawy i nakładu pracy adwokata, a także jego wkładu w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności czasu po-święconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu, wartości przedmiotu sprawy, wkładu pracy adwokata w przyczynienie się adwokata do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagad-nień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie, a także trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności (§ 4 ust. 2 rozporządzenia w sprawie kosztów). OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 10 Opłata maksymalna w sprawach o odszkodowanie lub zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania wynosi 240 zł (§ 14 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia w sprawie kosztów). Opłata maksymalna w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub ukaranie, aresztowanie lub zatrzymanie, w tym spraw wynikających z przepisów o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Pań-stwa Polskiego również wynosi 240 zł (§ 17 ust. 6), a w sprawach skarg konstytucyjnych wynosi odpowiednio 480 zł i 240 zł (§ 16 ust. 6). Uwzględniając wspomnianą wyżej ogól-ną zasadę ustalania wysokości opłat, zgodnie z którą opłata zasądzana na rzecz adwokata z urzędu nie może być niższa niż 1/2 opłaty maksymalnej i przekraczać opłaty maksymal-nej lub wartości przedmiotu sprawy, minimalna opłata pozostała faktycznie w tego rodzaju sprawach na tym samym poziomie, co w przepisach rozporządzenia z 2002 r. Trybunał stwierdza jednak, że uwzględniając § 4 ust. 2 rozporządzenia w sprawie kosztów, możliwe obecnie jest zasądzenie opłaty o 50% wyższej, niż w poprzednio obowiązującym stanie prawnym. Tym samym, również w sprawach w których adwokat świadczy pomoc prawną z urzędu, wysokość należnego mu wynagrodzenia uległa podwyższeniu. Po czwarte, nowe rozporządzenia weszły w życie z dniem 1 stycznia 2016 r. Zgod-nie z § 21 rozporządzenia w sprawie opłat oraz § 22 rozporządzenia w sprawie kosztów, do spraw wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. Prawodaw-ca przyjął więc regułę intertemporalną, zgodnie z którą w sprawach będących w toku – do zakończenia postępowania w danej instancji i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (por. m.in. art. 108 k.p.c.) – należy stosować dawne prawo, jeśli chodzi o wysokość stawek minimalnych i opłat za czynności adwokata z tytułu zastępstwa procesowego oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. 3.2. Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zaskarżone we wniosku Naczelnej Rady Adwokackiej przepisy zostały uchylone z dniem 1 stycznia 2016 r., i zastąpione zupełnie nowym rozwiązaniem legislacyjnym. Uchylone przepisy stosuje się – na podstawie przepisów przejściowych – do zakończenia sprawy w danej in-stancji, a w wypadku skarg konstytucyjnych do ich ostatecznego rozpoznania przez Trybunał. 3.3. Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 1997 r. – stosowanym w niniejszej sprawie na podstawie art. 134 ustawy o TK z 2015 r. (zob. cz. II, pkt 1 uzasadnienia) – Trybunał umarza postępowanie na posiedzeniu niejawnym, jeśli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. W świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału, przesłanka ta jest spełniona, kiedy norma prawna wyrażona w zakwestionowanym przepisie nie może być stosowana do oceny jakichkolwiek przeszłych, teraźniejszych lub przyszłych faktów praw-nych. Uchylony (derogowany) przepis należy natomiast uważać za obowiązujący, jeżeli możliwe jest jego zastosowanie na podstawie właściwych przepisów (reguł) intertemporal-nych (zob. np. wyrok pełnego składu TK z 16 marca 2011 r., sygn. K 35/08, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 11, cz. III, pkt 2). Trybunał Konstytucyjny stwierdza wobec powyższego, że zakwestionowane prze-pisy – w związku z treścią § 21 rozporządzenia w sprawie opłat i § 22 rozporządzenia w sprawie kosztów – zachowują wciąż moc obowiązującą w rozumieniu art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 1997 r. Mają bowiem być stosowane aż do zakończenia sprawy w danej instancji, czyli wciąż stanowią podstawę prawną określenia wysokości kosztów zastępstwa procesowego w sprawach, w których pomoc prawna świadczona jest przez adwokata OTK ZU A/2016 U 7/14 poz. 6 11 z wyboru oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Niemniej jednak wydanie wyroku w niniejszej sprawie jest niedopuszczalne z innego powodu. Istota zarzutów wnioskodawcy koncentruje się na nieprawidłowym wy-konaniu przez Ministra Sprawiedliwości upoważnienia ustawowego w zakresie określenia wysokości stawek minimalnych, a w konsekwencji również – ustalanych na ich podstawie – opłat za czynności adwokackie i kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Nieprawidłowość ta ma polegać na zbyt niskiej wysokości stawki, które mają nie odpowiadać nakładowi pracy ani zawiłości sprawy, czego wymaga przepis upoważniający. Trybunał zwraca uwagę, że tak sformułowany zarzut nie może zostać, co do zasady, merytorycznie rozstrzygnięty. Trybunał Konstytucyjny nie ma bowiem ade-kwatnych narzędzi umożliwiających mu ocenę prawidłowości wykonania przepisu ustawy upoważniającego do określenia w rozporządzeniu wykonawczym wysokości stawek lub świadczeń w sytuacji, kiedy zarzut zmierza do wykazania niezgodności ich wysokości z treścią wytycznych, określających materialne kryteria, jakie ma uwzględniać organ upo-ważniony. Nie jest to proste konfrontowanie kwoty wynikającej z przepisów rozporządze-nia z kwotą wynikającą z ustawy bądź algorytmem ustalania tej kwoty określonym przez ustawę. Spór dotyczy natomiast tego, czy stawka minimalna – wynosząca dla rodzajów spraw, których dotyczą zaskarżone przepisy odpowiednio 120 zł i 240 zł – może być uzna-na za odpowiadającą „zawiłości sprawy” i „nakładowi pracy adwokata”. W sferze tej pra-wodawca cieszy się szerokim marginesem swobody. Określając wysokość stawek mini-malnych i opłat, winien współdziałać z organami samorządu zawodów zaufania publiczne-go, z uwzględnieniem zasady dialogu i współpracy partnerów społecznych (por. preambuła Konstytucji, art. 20 Konstytucji). Nie istnieje natomiast żaden obiektywny miernik, który umożliwiałby Trybunałowi ocenę zgodności konkretnej stawki lub opłaty z wytycznymi wynikającymi z art. 16 ust. 2 i 3 oraz art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze. Trudności w tym zakresie zdaje się mieć nawet wnioskodawca, bo jej argumentacja sprowadza się do przy-wołania ogólnych twierdzeń o zawiłości poszczególnych rodzajów spraw i wynikłego stąd koniecznego nakładu pracy adwokata oraz skonstatowania, że stawka minimalna nie jest adekwatna dla tych spraw. Wnioskodawca nie wskazał zarazem – jako dowodu, w rozu-mieniu art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK z 1997 r. – operatywnego mechanizmu, który mógłby być zastosowany w toku oceny zakwestionowanych przepisów. Trybunał zauważa, że wysokość stawek, stanowiących podstawę zasądzenia kosz-tów zastępstwa procesowego oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej wynikająca z przepisów rozporządzenia z 2002 r., jest relatywnie niska i odbiega od rynkowych sta-wek wynagrodzeń adwokatów. Jednak w związku z określonym w prawie o adwokaturze oraz w rozporządzeniu z 2002 r. mechanizmem zasądzania tych opłat i kosztów, umożli-wiających ustalenie opłaty w wysokości do sześciokrotności stawki minimalnej w spra-wach z wyboru i nieprzekraczającej 150% stawki minimalnej powiększonej o należny po-datek od towarów i usług, a ponadto przewidującej prawo zwrotu adwokatowi niezbęd-nych, udokumentowanych jego wydatków – w sprawach z urzędu, nie da się bezspornie przyjąć, że stawki minimalne i ostatecznie zasądzane na ich podstawie koszty zastępstwa procesowego lub wynagrodzenie adwokata z urzędu w sposób rażący i oczywisty w każ-dym wypadku nie odpowiadały nakładowi pracy i zawiłości sprawy. A tylko taka sytuacja otwierałaby Trybunałowi drogę do merytorycznej oceny zaskarżonych przepisów w per-spektywie zarzutów postawionych w niniejszej sprawie. Nawet wówczas pozostawałby do rozważenia problem skutków orzeczenia TK, tak by zapewnić systemową spójność roz-wiązań dotyczących zwrotu kosztów zastępstwa procesowego lub wynagrodzenia adwoka-ta udzielającego pomocy prawnej z urzędu. Mając powyższe na uwadze, Trybunał postanowił jak na wstępie.