C-10/05

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO J. Kokott przedstawiona w dniu 15 grudnia 2005 r.(1) Sprawa C‑10/05 Cynthia Mattern i Hajrudin Cikotic [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour administrative (Luksemburg)] Swobodny przepływ pracowników – Prawa pochodne członków rodzin – Artykuł 11 rozporządzenia (EWG) nr 1612/68 – Wymóg pozwolenia na pracę dla obywatela państwa trzeciego, małżonka obywatela Unii – Dostęp do rynku pracy w państwie członkowskim pochodzenia obywatela Unii – Pracownik przygraniczny I –    Wprowadzenie 1.     Niniejsza sprawa stwarza okazję do sprecyzowania statusu obywateli państw trzecich będących członkami rodzin obywateli Unii Europejskiej w odniesieniu do ich dostępu do rynku pracy wewnątrz Wspólnoty. 2.     Postępowanie dotyczy obywatela państwa trzeciego pozostającego w związku małżeńskim z obywatelką Luksemburga i mieszkającego razem z nią w Belgii w pobliżu granicy belgijsko‑luksemburskiej. Podczas gdy jego małżonka przeszła szkolenie zawodowe i odbyła staż zawodowy w Belgii, on sam chciał wykonywać pracę najemną w Luksemburgu, jednak tamtejsze władze nie udzieliły mu zezwolenia na pracę. 3.     W tym kontekście Cour administrative(2) (Luksemburg) (zwany dalej „sądem krajowym”) skierował do Trybunału pytanie w sprawie wykładni prawa wspólnotowego i dąży zasadniczo do ustalenia, czy ten obywatel państwa trzeciego jest zwolniony na podstawie przepisów o swobodnym przepływie pracowników z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę. II – Ramy prawne A –    Prawo wspólnotowe 4.     Wspólnotowe ramy niniejszej sprawy określa art. 11 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1612/68”)(3), który stanowi: „Jeżeli obywatel państwa członkowskiego prowadzi działalność jako pracownik lub osoba pracująca na własny rachunek na terytorium innego państwa członkowskiego, jego małżonek i dzieci w wieku poniżej 21 lat lub pozostające na jego utrzymaniu mają prawo do podejmowania zatrudnienia na całym terytorium tego samego państwa, nawet jeżeli nie są obywatelami któregokolwiek państwa członkowskiego”. 5.     Preambuła rozporządzenia nr 1612/68 ma ponadto następujące brzmienie: „Swobodny przepływ stanowi fundamentalne prawo pracowników i ich rodzin; mobilność siły roboczej wewnątrz Wspólnoty powinna być jednym ze środków zapewniających pracownikowi możliwość poprawy warunków życia i pracy oraz ułatwienia awansu społecznego, pomagając jednocześnie w zaspokajaniu potrzeb gospodarczych państw członkowskich; należy zapewnić prawo wszystkich pracowników państw członkowskich do wykonywania wybranej przez nich działalności wewnątrz Wspólnoty” (motyw trzeci). „Prawo swobodnego przepływu pracowników, wykonywane w obiektywnych warunkach wolności i godności, wymaga zapewnienia faktycznej i prawnej równości traktowania we wszystkich sprawach związanych z prowadzeniem przez nich działalności w charakterze pracowników najemnych oraz dotyczących dostępu do zasobów mieszkaniowych, a także wyeliminowania wszelkich utrudnień mobilności pracowników, w szczególności w odniesieniu do prawa pracownika do połączenia z rodziną oraz warunków integracji rodziny w środowisku kraju przyjmującego” (motyw piąty). 6.     Ponadto należy wymienić dyrektywę Rady 93/96/EWG z dnia 29 października 1993 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów(4) (zwaną dalej także „dyrektywą studencką”). Jej art. 2 ust. 2 akapit drugi stanowi: „Małżonek i dzieci pozostające na utrzymaniu obywatela państwa członkowskiego posiadającego prawo pobytu na terytorium państwa członkowskiego będą mieli prawo do podjęcia dowolnej pracy najemnej lub działalności na własny rachunek na terytorium tego państwa członkowskiego, nawet jeśli nie są jego obywatelami”. B –    Prawo krajowe 7.     Sąd krajowy nie przedłożył szczegółowych informacji, jakie przepisy prawa luksemburskiego znajdują zastosowanie do sporu przed tym sądem. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym można jednak wywnioskować, że takie osoby jak H. Cikotic, które nie posiadają obywatelstwa państwa członkowskiego Europejskiego Obszaru Gospodarczego, potrzebują zezwolenia na pracę w Luksemburgu, które może im zostać odmówione m.in. z powodów związanych z polityką rynku pracy(5). III – Stan faktyczny i postępowanie przed sądem krajowym 8.     C. Mattern posiada obywatelstwo luksemburskie. Pozostaje ona w związku małżeńskim z H. Cikoticem, który według informacji sądu krajowego jest „obywatelem jugosłowiańskim”. 9.     Wiosną 2003 r. małżonkowie wspólnie zamieszkiwali w gminie Athus (Aubagne) w Belgii. Tam C. Mattern ukończyła kurs kształcenia zawodowego w zakresie pomocy rodzinie i opieki(6) oraz odbyła staż zawodowy(7). Z akt wynika, że C. Mattern w dniu 30 czerwca 2003 r. otrzymała świadectwo ukończenia(8) belgijskiej szkoły zawodowej. Począwszy od 15 lipca 2003 r. była w posiadaniu umowy o pracę na czas nieokreślony ze spółką z Petange w Wielkim Księstwie Luksemburga, przy czym nie jest jasne, kiedy dokładnie zawarto tę umowę. 10.   Również wiosną 2003 r. H. Cikotic, przebywając w Belgii, poszukiwał pracy w Luksemburgu. W dniu 18 marca 2003 r.(9) spółka z Ernster w Wielkim Księstwie Luksemburga złożyła zobowiązanie do zatrudnienia H. Cikotica i jednocześnie zwróciła się z wnioskiem o zezwolenie na pracę dla niego(10). 11.   Decyzją z dnia 14 lipca 2003 r. luksemburski minister pracy i zatrudnienia(11) odmówił udzielenia H. Cikoticowi zezwolenia na pracę, ponieważ do luksemburskiego urzędu pracy zgłosiła się wystarczająca liczba niewykwalifikowanych osób poszukujących pracy, a obywatelom państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego należy zapewnić pierwszeństwo w dostępie do wolnych miejsc pracy. Poza tym pracodawca nie zgłosił przedmiotowego miejsca pracy jako wolnego stanowiska i począwszy od dnia 17 marca 2003 r. obsadził je niezgodnie z przepisami (zatrudniając na nim H. Cikotica). 12.   Małżonkowie C. Mattern i H. Cikotic wnieśli zatem skargę do sądu administracyjnego na tę decyzję odmowną, przy czym podnoszą w niej w szczególności naruszenie przepisów wspólnotowych. Obecnie spór rozpatruje w drugiej instancji luksemburski Cour administrative. 13.   O ile wiadomo, C. Mattern i H. Cikotic w dalszym ciągu wspólnie mieszkają w Athus w Belgii, jednak C. Mattern od pewnego czasu pracuje w sektorze prywatnym w Luksemburgu(12). IV – Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym oraz postępowanie przed Trybunałem 14.   W dniu 11 lutego 2005 r. luksemburski Cour administrative zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy reguły wspólnotowe dotyczące swobodnego przepływu pracowników znajdują zastosowanie do sytuacji obywatela państwa trzeciego będącego małżonkiem obywatela wspólnotowego, który zdobył wykształcenie zawodowe i odbył staż zawodowy w państwie członkowskim innym niż państwo jego obywatelstwa, i czy w związku z tym osoba nieposiadająca obywatelstwa wspólnotowego może zostać zwolniona z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę na podstawie reguł gwarantujących obywatelom wspólnotowym i członkom ich rodzin, którzy są obywatelami państw trzecich, prawo swobodnego przepływu pracowników?”. 15.   Przed Trybunałem uwagi przedstawili: rząd niemiecki, rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja. V –    Ocena 16.   Przez swoje pytanie sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy obywatelowi państwa trzeciego można zabronić podjęcia i wykonywania pracy najemnej na terenie państwa członkowskiego, o ile zachodzą następujące okoliczności: –       obywatel państwa trzeciego pozostaje w związku małżeńskim z obywatelką tego państwa członkowskiego, –       jego małżonka kończy kurs kształcenia zawodowego i odbywa staż zawodowy w innym państwie członkowskim, –       oboje małżonkowie wspólnie mieszkają w tym drugim państwie członkowskim. 17.   Z zastrzeżeniem szczególnych postanowień, jakie mogą wynikać na przykład z układów stowarzyszeniowych(13), obywatel państwa trzeciego nie posiada uprawnienia pierwotnego w ramach prawa wspólnotowego do dostępu do rynku pracy w państwie członkowskim(14). 18.   Jednak może mu przysługiwać prawo pochodne do podjęcia i wykonywania niesamodzielnej działalności zarobkowej w państwie członkowskim, jeżeli jest małżonkiem lub dzieckiem działającego tam pracownika migrującego (art. 11 rozporządzenia nr 1612/68). To samo dotyczy małżonka lub dziecka obywatela Unii, który wykonując przysługujące mu prawo swobodnego przepływu osób, jako student ma miejsce zamieszkania w tym państwie członkowskim (art. 2 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 93/96)(15). 19.   Przy analizie tych przepisów nie będę rozpatrywać w sposób bardziej szczegółowy kwestii związanych z prawem wjazdu i pobytu, a także ewentualnego naruszenia przepisów prawa wspólnotowego. Zgodnie z posiadanymi informacjami nic nie wskazuje na nielegalny pobyt H. Cikotica na terytorium Wspólnoty ani na fikcyjne zawarcie małżeństwa, czy też na fikcyjne osiedlenie się małżonków H. Cikotica i C. Mattern w Belgii. A –    Prawo pochodne podjęcia i wykonywania pracy najemnej zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 20.   Prawo pochodne H. Cikotica do dostępu do rynku pracy może wynikać przede wszystkim z art. 11 rozporządzenia nr 1612/68, do którego wyraźnie nawiązuje sąd krajowy we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. H. Cikotic może się powoływać na ten przepis, o ile podlega on zakresowi terytorialnemu i podmiotowemu stosowania tego przepisu. 1.      Zakres podmiotowy: małżonek pracownika 21.   H. Cikotic jest objęty zakresem stosowania art. 11 rozporządzenia nr 1612/68, jeżeli jego małżonkę C. Mattern, będącą obywatelką luksemburską, która odbywa w Belgii staż zawodowy, można uważać za pracownika w rozumieniu tego przepisu. 22.   Pojęcie „pracownik” w rozumieniu art. 39 WE oraz rozporządzenia nr 1612/68 jest określeniem z zakresu prawa wspólnotowego, którego zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie można interpretować zawężająco(16). 23.   Istotną cechę stosunku pracy stanowi fakt, że dana osoba wykonuje przez pewien czas na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem świadczenia, za które w zamian otrzymuje wynagrodzenie(17). 24.   Dla uznania za pracownika w rozumieniu prawa wspólnotowego nie ma znaczenia, czy stosunek pracy zgodnie z prawem krajowym jest stosunkiem prawnym sui generis, a także jak wysoka jest produktywność danej osoby, skąd pochodzą środki na wynagrodzenie lub jak ograniczona jest wysokość wynagrodzenia(18). Przeciwnie, pracownikiem jest każda osoba, która wykonuje rzeczywiste i efektywne zajęcie, z wyłączeniem działalności, której zakres jest na tyle ograniczony, że można ją uznać za całkowicie marginalną i dodatkową(19). 25.   Zgodnie z powyższym również osobę, która w ramach kształcenia zawodowego odbywa staż, należy uznać za pracownika, jeżeli staż ten jest realizowany w warunkach rzeczywistego i efektywnego zatrudnienia(20). 26.   Na podstawie dostępnych informacji nie można ostatecznie ocenić, czy C. Mattern wypełnia te kryteria. Trybunał i tak nie byłby właściwy w ramach postępowania prejudycjalnego zgodnie z art. 234 WE do rozstrzygania co do stanu faktycznego postępowania przed sądem krajowym lub do stosowania w stosunku do przepisów lub sytuacji krajowych norm wspólnotowych, których wykładni dokonuje(21). Dokonanie w tej kwestii koniecznych ustaleń jest natomiast zadaniem sądu krajowego. 27.   Ponieważ staż odbyty w ramach kształcenia zawodowego ma przede wszystkim na celu rozwój umiejętności zawodowych, sąd krajowy przy ocenie kwestii, czy chodzi o zajęcie rzeczywiste i efektywne, jest uprawniony m.in. także do badania, czy osoba zainteresowana pracowała wystarczającą liczbę godzin, by się zapoznać z pracą(22). 28.   Poza tym sąd krajowy będzie musiał się upewnić, czy C. Mattern pobierała z tytułu stażu zawodowego choćby niewielkie wynagrodzenie. Jedynie wówczas może zostać uznana za pracownika. 29.   Tak więc od ustaleń, jakich musi dokonać sąd krajowy, zależy wreszcie, czy H. Cikotic jako małżonek C. Mattern podlega zakresowi podmiotowemu stosowania art. 11 rozporządzenia nr 1612/68. 2.      Zakres terytorialny: miejsce wykonywania działalności zarobkowej 30.   H. Cikotic jest objęty terytorialnym zakresem stosowania art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 wówczas, gdy jego małżonka C. Mattern wykonuje „na terytorium państwa członkowskiego”(23) pracę najemną(24), a on sam na terytorium „tego samego państwa” również chciałby podjąć taką pracę. 31.   Niniejsza sprawa charakteryzuje się tym, że małżonkowie H. Cikotic i C. Mattern wspólnie mieszkają w Belgii, a C. Mattern w istotnym dla sprawy okresie, wiosną 2003 r.(25), również tam ukończyła kurs kształcenia zawodowego i odbyła staż zawodowy. H. Cikotic ubiegał się o pracę nie w tym, lecz w innym państwie członkowskim, tj. w Luksemburgu. 32.   Do tego typu sytuacji nie znajduje zastosowania art. 11 rozporządzenia nr 1612/68, ponieważ zawiera on wymóg, żeby miejsca prowadzenia działalności zarobkowej pracownika pochodzącego ze Wspólnoty oraz jego małżonka będącego obywatelem państwa trzeciego znajdowały się w tym samym państwie członkowskim (na terytorium „tego państwa członkowskiego”). Słusznie na fakt ten zwracają uwagę rządy będące uczestnikami postępowania oraz Komisja. 33.   Prawo do zatrudnienia zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 nie przyznaje członkom rodziny pracowników migrujących pierwotnego odrębnego prawa do swobodnego przepływu. Podobnie jak pozostałe przepisy zawarte w art. 10?12 rozporządzenia nr 1612/68, prawo to służy raczej temu pracownikowi migrującemu, do którego rodziny należy obywatel państwa trzeciego jako jego małżonek lub dziecko pozostające na jego utrzymaniu. Wspomniane przepisy są częścią ram prawnych, które mają na celu zniesienie wszelkich utrudnień dla mobilności pracownika migrującego, w szczególności w odniesieniu do przysługującego mu prawa połączenia się z rodziną oraz warunków jej integracji w środowisku kraju przyjmującego(26). 34.   W tym rozumieniu również art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 zmierza wyłącznie do realizacji prawa do swobodnego przepływu pracownika migrującego zgodnie z art. 39 WE oraz ochrony przysługującego jemu i członkom jego rodziny prawa do życia rodzinnego, tak jak zostało wyrażone szczególnie w art. 8 EKPC(27), a obecnie również w art. 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej(28). W tym właśnie kontekście należy rozumieć motyw trzeci rozporządzenia nr 1612/68, gdy określa swobodę przepływu jako „fundamentalne prawo pracowników i ich rodzin”. Poprawę warunków życia oraz awans społeczny, o których jest mowa w tym samym motywie, można często osiągnąć w lepszy sposób, jeżeli oprócz pracownika migrującego również jego małżonek na miejscu przyczynia się do utrzymania rodziny dzięki swoim przychodom z działalności zarobkowej. 35.   Wobec tego celu integracyjnego prawo członków rodziny pracowników migrujących do podejmowania zatrudnienia nie obowiązuje na terenie całej Wspólnoty, lecz jest ograniczone do państwa członkowskiego, w którym akurat jest zatrudniony pracownik migrujący. 36.   Bez wątpienia nie zawsze możliwa jest sytuacja wzorcowa, w której zarówno pracownik migrujący, jak i członkowie jego rodziny znajdują mieszkanie i pracę, a także kształcą się w tej samej miejscowości. W celu zapewnienia ich najlepszej możliwej integracji w kraju przyjmującym, może ewentualnie wystąpić konieczność poszukiwania przez członka rodziny pracownika migrującego odpowiedniej pracy w bliższym otoczeniu wspólnego miejsca zamieszkania. 37.   Ten wymóg znajduje wyraz w treści art. 11 rozporządzenia nr 1612/68: małżonek oraz dzieci pracownika migrującego mają prawo do podejmowania zatrudnienia „na całym terytorium” państwa przyjmującego, tzn. także w innych miejscowościach poza wspólnym miejscem zamieszkania lub miejscem zatrudnienia pracownika migrującego. 38.   Należy przyznać, że w regionach przygranicznych często może się zdarzyć, że łatwiej jest poszukiwać odpowiedniej pracy w sąsiednich państwach członkowskich niż „na całym terytorium” przyjmującego państwa członkowskiego. I tak na przykład z Salzburga jest trudniej dotrzeć do Wiednia niż do bezpośrednio sąsiadującej Górnej Bawarii (Niemcy), a odległość z Thionville (Francja) do Luksemburga jest znacznie mniejsza niż do Paryża lub Marsylii. Akurat w regionie przygranicznym leżącym pomiędzy Belgią, Luksemburgiem, Francją i Niemcami pracownicy przygraniczni(29) są zjawiskiem szczególnie powszechnym. Również belgijska miejscowość Athus, gdzie H. Cikotic i C. Mattern mają wspólne miejsce zamieszkania, leży bezpośrednio w pobliżu granicy luksemburskiej. Stamtąd jest tylko około 47 km do siedziby potencjalnego pracodawcy H. Cikotica w luksemburskim Ernster(30). Z pewnością byłoby więc korzystniej dla integracji i wspólnego życia rodzinnego małżonków C. Mattern i H. Cikotica w Belgii, gdyby H. Cikotic mógł pracować w Wielkim Księstwie Luksemburga, zamiast regularnie przemieszczać się do bardziej oddalonych miast belgijskich, jak Bruksela czy Namur. 39.   Jednak takich możliwości uzyskania dochodu nawet w ramach transgranicznego przemieszczania się art.  11 rozporządzenia nr 1612/68 w obecnym stanie prawa wspólnotowego nie przyznaje obywatelom państw trzecich. Prawodawca wspólnotowy nie ograniczył wprawdzie możliwości prowadzenia działalności zarobkowej w odniesieniu do przedmiotowego kręgu osób ściśle do miejscowości wykonywania działalności zarobkowej przez pracowników migrujących, lecz rozszerzył ją – w celu wspierania integracji i zwiększenia szans na zdobycie odpowiedniej pracy – do całego terytorium danego przyjmującego państwa członkowskiego. Najwyraźniej jednak nie zdecydował się on dotychczas na rozszerzenie prawa członków rodzin do zatrudnienia poza granicami danego państwa przyjmującego i jest ono ograniczone wyłącznie do przygranicznych terenów w bliższym otoczeniu miejsca zamieszkania rodziny pracownika migrującego. 40.   W obecnym stanie prawa wspólnotowego stosuje się zatem, co następuje: z art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 nie wynika dla obywatela państwa trzeciego prawo do zatrudnienia w innym państwie członkowskim niż w tym państwie, w którym jego małżonek jako obywatel państwa członkowskiego jest czynny zawodowo w związku z korzystaniem z przysługującego mu prawa do swobodnego przepływu. 3.      Późniejsze zmiany okoliczności faktycznych niniejszej sprawy po odmowie wydania zezwolenia na pracę 41.   Jeżeli mające zastosowanie krajowe prawo procesowe umożliwiałoby sądowi krajowemu także uwzględnienie zmian okoliczności niniejszego przypadku, które wyniknęły dopiero po wydaniu odmownej decyzji przez luksemburskiego ministra pracy i zatrudnienia(31), a więc po 14 lipca 2003 r., należy uzupełniająco zwrócić uwagę na następujące kwestie: 42.   Jak wynika z akt sprawy, C. Mattern od dnia 15 lipca 2003 r. jest w posiadaniu umowy o pracę na czas nieokreślony ze spółką z Petange w Wielkim Księstwie Luksemburga i odtąd wykonuje pracę najemną w sektorze prywatnym w Luksemburgu. 43.   Obecnie H. Cikotic ubiega się o dostęp do rynku pracy w tym samym państwie członkowskim, w którym również jego małżonka wykonuje pracę najemną, a tym samym podlega terytorialnemu zakresowi treści art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 (wykonywanie wszelkiej działalności zarobkowej na całym terytorium „tego państwa członkowskiego”). 44.   Nie ma przy tym również znaczenia, że to państwo członkowskie jest państwem pochodzenia C. Mattern. 45.   Wprawdzie uznaje się, że przepisów prawa wspólnotowego nie stosuje się do sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym(32), ale w tym konkretnym przypadku istnieje odniesienie do prawa wspólnotowego, w szczególności dlatego, że dana osoba skorzystała już z przysługującego jej prawa do swobodnego przepływu. Tak więc prawo wspólnotowe stosuje się również w stosunku do tego państwa członkowskiego, którego obywatelstwo ta osoba posiada(33). Uzasadnieniem tego stwierdzenia jest to, że dla obywatela państwa członkowskiego rozwiązaniem mniej atrakcyjnym byłoby skorzystanie z przysługującego mu prawa do swobodnego przepływu, gdyby w konsekwencji nie mógł się powołać wobec swojego państwa pochodzenia na prawo wspólnotowe na takich samych zasadach co obywatele innych państw członkowskich. 46.   Jeżeli więc sąd krajowy dojdzie do wniosku, że C. Mattern spełnia kryteria dotyczące pracownika migrującego(34), to będzie się ona znajdować w sytuacji osoby korzystającej z przysługującego jej prawa do swobodnego przepływu zgodnie z art. 39 WE, a tym samym podlegającej zakresowi stosowania prawa wspólnotowego. 47.   Te same rozważania można przenieść również na prawa pochodne członków rodziny pracowników migrujących, które wynikają z art. 10?12 rozporządzenia nr 1612/68(35). Jak już bowiem wywiedziono(36), wspomniane prawa pochodne służą ostatecznie wspieraniu mobilności pracowników migrujących i ochronie życia rodzinnego. 48.   Aby więc w najlepszy sposób zapewnić mobilność pracownika migrującego – łącznie z możliwym powrotem na rynek pracy państwa jego pochodzenia – a przy tym umożliwić mu w szczególności utrzymanie jego życia rodzinnego, konieczne jest przyznanie małżonkowi i dzieciom pracownika migrującego nie tylko prawa wjazdu i pobytu(37), lecz również prawa do pracy każdorazowo w tym państwie członkowskim, w którym akurat działa pracownik migrujący. W przypadku powrotu pracownika migrującego na rynek pracy państwa pochodzenia członkom jego rodziny musi przysługiwać również tam prawo do pracy zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 1612/68. 49.   To, że małżonkowie C. Mattern i H. Cikotic ? mimo ewentualnego wykonywania działalności zarobkowej w Luksemburgu ? w dalszym ciągu mogą zachować wspólne miejsce zamieszkania w Belgii, wynika w odniesieniu do C. Mattern z prawa do swobodnego przepływu, jakie przysługuje jej jako obywatelce Unii Europejskiej zgodnie z art. 18 WE(38); H. Cikoticowi przysługuje tam pochodne prawo pobytu wynikające z art. 1 ust. 1 w związku z ust. 2 lit. a) dyrektywy 90/364. 50.   Podsumowując: Jeżeli pracownik migrujący powraca po skorzystaniu z przysługującego mu prawa do swobodnego przepływu do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, jego małżonek pochodzący z państwa trzeciego ma prawo zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 do zatrudnienia na całym terytorium tego państwa. B –    Prawo pochodne do podjęcia i wykonywania pracy najemnej zgodnie z art. 2 ust. 2 dyrektywy 93/96 51.   Jeżeli sąd krajowy uzna, że staż zawodowy odbyty przez C. Mattern w Belgii nie spełnia wymogów rzeczywistej i efektywnej działalności, lecz przeciwnie chodzi o działalność na tyle ograniczoną, że była ona całkowicie marginalna i dodatkowa, to nie można C. Mattern uznać za pracownika. To samo dotyczyłoby sytuacji, gdyby C. Mattern z tytułu stażu zawodowego nie otrzymywałaby żadnego – nawet niewielkiego – wynagrodzenia(39). 52.   To jednak nie oznacza w żadnym razie, że małżonkowie C. Mattern i H. Cikotic nie podlegaliby wówczas zakresowi stosowania prawa wspólnotowego. Możliwe byłoby w każdym razie nawiązanie do dyrektywy studenckiej, do której posiłkowo odnoszę się poniżej. 53.   Wbrew swojemu tytułowi dyrektywa studencka nie obowiązuje jedynie w stosunku do osób kończących naukę w szkołach wyższych lub szkołach wyższych zawodowych. Przeciwnie, jej zakres przedmiotowy stosowania obejmuje sytuacje, w których obywatel państwa członkowskiego przebywa w innym państwie członkowskim niż kraj jego pochodzenia i tam jest wpisany na listę studentów w uznanej jednostce edukacyjnej w celu odbycia kształcenia zawodowego (art. 1 ostatni akapit dyrektywy 93/96). Tym samym kursy w szkołach zawodowych, takie jakie odbyła C. Mattern w ramach kształcenia w Belgii, są objęte dyrektywą studencką. Poza tym jest to również zgodne z celem tej dyrektywy polegającym na ogólnym zapewnieniu obywatelowi państwa członkowskiego dostępu do kształcenia zawodowego w innych państwach członkowskich(40). 54.   Z art. 2 ust. 2 akapit drugi dyrektywy studenckiej wynika, że H. Cikotic jako małżonek obywatelki Unii, która w celu odbycia kształcenia zawodowego przebywa regularnie(41) w państwie członkowskim, jest uprawniony do zatrudnienia na całym terytorium tego państwa członkowskiego, nawet jeśli sam nie posiada obywatelstwa państwa członkowskiego. 55.   Zakres terytorialny stosowania tego przepisu jest tożsamy z zakresem stosowania art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 („na całym terytorium tego państwa członkowskiego”). Również dyrektywa studencka, w odniesieniu do statusu członków rodzin studentów, opiera się na podobnych względach co rozporządzenie nr 1612/68 i spełnia porównywalne cele. W szczególności zgodnie z motywem ósmym tej dyrektywy z prawa pobytu można faktycznie skorzystać tylko wówczas, gdy jest ono również przyznawane członkom rodziny. Wspieranie życia rodzinnego oraz integracja rodziny w kraju przyjęcia mają również znaczenie w ramach dyrektywy studenckiej. W tym kontekście rozważania w sprawie rozporządzenia nr 1612/68 można przenieść na tę dyrektywę(42). 56.   Wobec faktu, że C. Mattern udała się za granicę, w niniejszej sprawie nie chodzi również o sytuację o charakterze wyłącznie wewnętrznym. Już w momencie zwykłego przeniesienia miejsca zamieszkania za granicę obywatel Unii, począwszy od wprowadzenia ogólnego prawa do swobodnego przepływu (art. 18 ust. 1 WE), korzysta z prawa gwarantowanego przez przepisy wspólnotowe(43). 57.   Ponadto C. Mattern przeprowadziła się jako studentka w celu kształcenia zawodowego do innego państwa członkowskiego. Tego rodzaju pobyt za granicą może być korzystny dla późniejszego rozwoju kariery studenta w państwie jego pochodzenia(44). Po powrocie do państwa członkowskiego pochodzenia student może tam na przykład uczęszczać na dalsze kursy szkoleniowe lub też od razu rozpocząć wykonywanie działalności zawodowej. Z tej przyczyny powinna zatem istnieć możliwość dochodzenia praw wynikających z dyrektywy studenckiej dla C. Mattern oraz jej małżonka także wobec państwa pochodzenia, tj. Luksemburga(45). VI – Wnioski 58.   W kontekście powyższych rozważań proponuję Trybunałowi udzielenie następującej odpowiedzi luksemburskiemu Cour administrative: 1)      Z art. 11 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty nie wynika na rzecz obywatela państwa trzeciego prawo do zatrudnienia w innym państwie członkowskim niż w tym państwie, w którym jego małżonek jako obywatel państwa członkowskiego jest czynny zawodowo w związku z korzystaniem z przysługującego mu prawa do swobodnego przepływu. 2)      Jeżeli pracownik, po skorzystaniu z przysługującego mu prawa do swobodnego przepływu, powraca do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, jego małżonek pochodzący z państwa trzeciego ma prawo zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 do zatrudnienia na całym terytorium tego państwa członkowskiego. – Język oryginału: niemiecki. 2 – Sąd administracyjny. 3 – Dz.U. L 257, str. 2. Artykuł 11 rozporządzenia nr 1612/68 został uchylony i zastąpiony dyrektywą 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii Europejskiej i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającą rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylającą dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. L 158, str. 77, skorygowaną w Dz.U. L 229, str. 35, zwaną dalej „dyrektywą 2004/38”). Ta zmiana prawna obowiązuje jednak dopiero od dnia 30 kwietnia 2006 r. i w konsekwencji nie ma znaczenia dla stanu faktycznego postępowania przed sądem krajowym. 4 – Dz.U. L 317, str. 59. Dyrektywa 93/96 została uchylona i zastąpiona dyrektywą 2004/38. Ta zmiana prawna obowiązuje jednak dopiero od 30 kwietnia 2006 r. i w konsekwencji nie ma znaczenia dla stanu faktycznego postępowania przed sądem krajowym. 5 – Z akt postępowania wynika dodatkowo, że władze luksemburskie zastosowały w niniejszej sprawie w szczególności następujące przepisy prawa krajowego: art. 27 ustawy z dnia 28 marca 1972 r. w brzmieniu zmienionym [Loi modifiée du 28 mars 1972 concernant 1) l’entrée et le séjour des étrangers; 2) le contrôle médical des étrangers; 3) l’emploi de la main‑d’œuvre étrangère] oraz art. 10 rozporządzenia wielkoksiążęcego z dnia 12 maja 1972 r. w brzmieniu zmienionym (Règlement grand‑ducal modifié du 12 mai 1972 déterminant les mesures applicables pour l’emploi des travailleurs étrangers sur le territoire du Grand‑Duché de Luxembourg). 6 – „Formation d’auxiliaire familiale et sanitaire à l’enseignement secondaire professionel”. 7 – Z akt sprawy wynika, że chodziło o staż w charakterze opiekunki („aide soignante”) w okresie od marca do czerwca 2003 r. 8 – „Certificat de qualification de sixième année de l’enseignement secondaire professionnel”, wydane tymczasowo w dniu 30 czerwca 2003 r. w Aubagne (Athus) przez Athénée Royal Athus. 9 – Data złożenia w luksemburskim urzędzie pracy („Administration de l’Emploi”). 10 – „Déclaration d’Engagement tenant lieu de demande en obtention du permis de travail”. 11 – Ministre du Travail et de l’Emploi. 12 – Zobacz w tym zakresie niezakwestionowane informacje w pismach strony skarżącej składanych w obu instancjach postępowania przed sądem krajowym. 13 – Na mocy art. 28 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (Dz.U. 1994, L 1, str. 3) nastąpiło na przykład całkowite rozszerzenie swobodnego przepływu pracowników na terytorium EOG; w odniesieniu do obywateli szwajcarskich obowiązuje dwustronna umowa pomiędzy Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi a Konfederacją Szwajcarską w sprawie swobodnego przepływu osób (Dz.U. 2002, L 114, str. 6). Bardziej zawężony zakres ma układ ustanawiający stowarzyszenie między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją (Dz.U. 1964, nr 217, str. 3685) wraz z właściwymi przepisami wykonawczymi zawartymi w decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia (zob. m.in. art. 12 układu ustanawiającego stowarzyszenie oraz art. 6 decyzji nr 1/80). 14 – W odniesieniu do ostatnich działań w tym zakresie zob. na przykład propozycję Komisji dotyczącą dyrektywy Rady w sprawie warunków wjazdu i pobytu obywateli państw trzecich w celu podjęcia pracy zarobkowej oraz prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek, COM (2001) 386 wersja ostateczna (Dz.U. 2001, C 332 E, str. 248); odnośnie do przyszłości zob. także dyrektywę Rady 2003/109/WE z dnia 25 listopada 2003 r. dotyczącą statusu obywateli państw trzecich będących rezydentami długoterminowymi (Dz.U. 2004, L 16, str. 44), a w szczególności jej art. 11 i 14. 15 – W dniu 30 kwietnia 2006 r. wejdzie w życie w odniesieniu do członków rodziny obywateli Unii Europejskiej stosowna regulacja o charakterze horyzontalnym na podstawie art. 23 dyrektywy 2004/38. Zastąpi ona zarówno art. 11 rozporządzenia nr 1612/68, jak i art. 2 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 93/96. 16 – Wyroki z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie C‑138/02 Collins, Rec. str. I‑2703, pkt 26; z dnia 7 września 2004 r. w sprawie C‑456/02 Trojani, Zb.Orz. str. I‑7573, pkt 15 oraz z dnia 17 marca 2005 r. w sprawie C‑109/04 Kranemann, Zb.Orz. str. I‑2421, pkt 12. Zobacz poza tym wyroki z dnia 19 marca 1964 r. w sprawie 75/63 Unger, Rec. str. 381, 396 i nast.; z dnia 23 marca 1982 r. w sprawie 53/81 Levin, Rec. str. 1035, pkt 11 i 13; z dnia 3 lipca 1986 r. w sprawie 66/85 Lawrie‑Blum, Rec. str. 2121, pkt 16; z dnia 31 maja 1989 r. w sprawie 344/87 Bettray, Rec. str. 1621, pkt 11; z dnia 26 lutego 1992 r. w sprawie C‑3/90 Bernini, Rec. str. I‑1071, pkt 14; z dnia 8 czerwca 1999 r. w sprawie C‑337/97 Meeusen, Rec. str. I‑3289, pkt 13 oraz z dnia 19 listopada 2002 r. w sprawie C‑188/00 Kurz, Rec. str. I‑10691, pkt 32. 17 – Wyżej wymienione wyroki w sprawach: Lawrie‑Blum (pkt 17), Bettray (pkt 12), Bernini (pkt 14), Meeusen (pkt 13), Kurz (pkt 32), Collins (pkt 26), Trojani (pkt 15) oraz Kranemann (pkt 12), przywołane w przypisie 16. 18 – Wyżej wymienione wyroki w sprawach: Levin (pkt 16), Lawrie‑Blum (pkt 20 i 21), Bettray (pkt 15 i 16), Kurz (pkt 32), Trojani (pkt 16) oraz Kranemann (pkt 17), przywołane w przypisie 16. 19 – Wyżej wymienione wyroki w sprawach: Bettray (pkt 13), Bernini (pkt 14), Meeusen (pkt 13), Collins (pkt 26), Trojani (pkt 15) oraz Kranemann (pkt 12), przywołane w przypisie 16. 20 – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Bernini (pkt 15), podobnie wyroki w sprawach Lawrie‑Blum (pkt 19–21) oraz Kranemann (pkt 13), przywołane w przypisie 16. 21 – Utrwalone orzecznictwo; zob. wydany ostatnio wyrok z dnia 9 czerwca 2005 r. w sprawie C‑211/03, C‑299/03 i w sprawach połączonych od C‑316/03 do C‑318/03 HLH Warenvertriebs i Orthica, Zb.Orz. str. I‑5141, pkt 96. 22 – Wyrok w sprawie Bernini (przywołany w przypisie 16, pkt 16). 23 – Takie brzmienie ma również francuska, włoska, portugalska i niderlandzka wersja językowa tego przepisu. Natomiast w wersji duńskiej, angielskiej, fińskiej, szwedzkiej i hiszpańskiej art. 11 rozporządzenia nr 1612/68 jest na przykład mowa o prowadzeniu działalności na terytorium innego państwa członkowskiego. 24 – Alternatywa polegająca na prowadzeniu samodzielnej działalności, o której również mowa w art. 11 rozporządzenia nr 1612/68, nie ma w niniejszej sprawie żadnego znaczenia. 25 – Należy pamiętać, że H. Cikotic wiosną 2003 r., z terytorium Belgii, poszukiwał pracy w Luksemburgu, i w dniu 18 marca 2003 r. firma luksemburska złożyła u tamtejszych władz wniosek o zezwolenie na pracę dla niego. Decyzja odmowna ministra pracy i zatrudnienia Luksemburga jest datowana: 14 lipca 2003 r. 26 – Motyw piąty rozporządzenia nr 1612/68. W odniesieniu do znaczenia życia rodzinnego w ramach przepisów dotyczących swobodnego przepływu zob. także wyroki z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C‑157/03 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. str. I‑2911, pkt 26; z dnia 25 lipca 2002 r. w sprawie C‑459/99 MRAX, Rec. str. I‑6591, pkt 53; z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑60/00 Carpenter, Rec. str. I‑6279, pkt 38, 39 i 42; z dnia 11 kwietnia 2000 r. w sprawie C‑356/98 Kaba, Rec. str. I‑2623, pkt 20 oraz z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑308/89 Di Leo, Rec. str. I‑4185, pkt 13. 27 – Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisana w dniu 4 listopada 1950 r. w Rzymie. 28 – Dz.U. 2000, C 364, str. 1. Wprawdzie karta praw podstawowych jako taka nie wywołuje wciąż wiążących skutków prawnych porównywalnych z prawem pierwotnym, jednak jako źródło odniesień prawnych zawiera informacje o prawach podstawowych zagwarantowanych w prawie wspólnotowym. Zobacz w tym przedmiocie moja opinia przedstawiona w dniu 8 września 2005 r. w sprawie C‑540/03 Parlament przeciwko Radzie (sprawa dotychczas nierozpoznana przez Trybunał), pkt 108 oraz z dnia 14 października 2004 r. w sprawach połączonych C‑387/02, C‑391/02 i C‑403/02 Berlusconi i in., (wyrok Trybunału z dnia 3 maja 2005 r.), przypis 83; zob. podobnie opinia rzecznika generalnego Poiaresa Madura przedstawiona w dniu 29 czerwca 2004 r. w sprawie C‑181/03 P Nardone, Zb.Orz. str. I‑199, pkt 51 (wyrok Trybunału z dnia 13 stycznia 2005 r.), opinia rzecznika generalnego Mischa przedstawiona w dniu 20 września 2001 r. w sprawach połączonych C‑20/00 i C‑64/00 Booker Aquaculture i Hydro Seafood, Rec. str. I‑7411, pkt 126 (wyrok Trybunału z dnia 10 lipca 2003 r.), opinia rzecznika generalnego Tizzana przedstawiona w dniu 8 lutego 2001 r. w sprawie C‑173/99 BECTU, Rec. str. I‑4881, pkt 28 (wyrok Trybunału z dnia 26 czerwca 2001 r.) oraz opinia rzecznika generalnego Légera przedstawiona w dniu 10 lipca 2001 r. w sprawie C‑353/99 P Hautala, Rec. str. I‑9565, pkt 82 i 83; z większą liczbą zastrzeżeń rzecznik generalny Alber w swojej opinii przedstawionej w dniu 24 października 2002 r. w sprawie C‑63/01 Evans, Rec. str. I‑14447, pkt 80 (wyrok Trybunału z dnia 4 grudnia 2003 r.). 29 – W art. 1 lit. f) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. L 166, str. 1, skorygowane w Dz.U. L 200, str. 1) znajduje się następująca definicja pojęcia pracownik przygraniczny: „osoba wykonująca pracę najemną lub na własny rachunek w państwie członkowskim, która zamieszkuje na terytorium innego państwa członkowskiego, gdzie co do zasady powraca każdego dnia lub co najmniej raz w tygodniu”; podobnie art. 1 lit. b) rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. L 149, str. 2). 30 – Tę odległość można pokonać samochodem w około 36 minut, z tego 21 minut (35 km) po drogach szybkiego ruchu (zgodnie z informacjami www.viamichelin.de oraz www.map24.de odwiedzanymi ostatnio w dniu 9 listopada 2005 r.). 31 – Podobnie mogłoby być rozumiane odesłanie do wyroku w sprawie C‑19/92 Kraus, przywołanego w przypisie 33 w przedostatnim motywie postanowienia odsyłającego, gdzie wskazuje się na karierę zawodową C. Mattern „w [jej] kraju”, a więc na jej możliwy powrót na luksemburski rynek pracy. 32 – Wyrok z dnia 27 października 1982 r. w sprawach połączonych 35/82 i 36/82 Morson i Jhanjan, Rec. str. 3723, pkt 16 i 17; z dnia 18 października 1990 r. w sprawach połączonych C‑297/88 i C‑197/89 Dzodzi, Rec. str. I‑3763, pkt 23 i 24 oraz z dnia 5 czerwca 1997 r. w sprawach połączonych C‑64/96 i C‑65/96 Uecker i Jacquet, Rec. str. I‑3171, pkt 16, 21. 33 – Wyroki z dnia 31 marca 1993 r. w sprawie C‑19/92 Kraus, Rec. str. I‑1663, pkt 15 i 16; z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑224/98 D’Hoop, Rec. str. I‑6191, pkt 30 oraz z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑224/02 Pusa, Rec. str. I‑5763, w szczególności pkt 17. 34 – Zobacz w tym zakresie pkt 22?28 niniejszej opinii. 35 – I tak Trybunał orzekł już, że powołanie się na prawo wspólnotowe w odniesieniu do prawa wjazdu i pobytu obywatela państwa trzeciego jest dopuszczalne, jeżeli obywatel ten jest małżonkiem obywatela Unii Europejskiej, który powraca do swojego kraju pochodzenia: zob. wyrok z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C‑370/90 Singh, Rec. str. I‑4265, pkt 19–23 oraz z dnia 23 września 2003 r. w sprawie C‑109/01 Akrich, str. I‑9607, pkt 54. 36 – Punkt 33 i nast. niniejszej opinii. 37 – Wyroki w sprawach Singh (pkt 19–23) oraz Akrich (pkt 54), oba przywołane w przypisie 35. 38 – Ograniczenia tego prawa pobytu mogą wynikać z art. 1 dyrektywy Rady 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu (Dz.U. L 180, str. 26, zwanej dalej „dyrektywą 90/364”). Dyrektywa ta została uchylona i zastąpiona dyrektywą 2004/38; zmiana prawna ma jednak miejsce dopiero z mocą od dnia 30 kwietnia 2006 r., a w konsekwencji nie ma znaczenia dla stanu faktycznego postępowania przed sądem krajowym. 39 – Zobacz pkt 23 i 28 niniejszej opinii. 40 – Motywy trzeci i czwarty oraz art. 1akapit pierwszy dyrektywy 93/96. 41 – Istnieje możliwość odmowy prawa pobytu studentowi i członkom jego rodziny zgodnie z art. 1 dyrektywy 93/96, jeżeli student nie potrafi zapewnić, że dysponuje wystarczającymi środkami do życia, które pozwolą jemu i jego rodzinie nie korzystać z systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego podczas pobytu w tym państwie. 42 – Punkt 30?39 niniejszej opinii. 43 – Podobnie również przywołane w przypisie 33 wyroki w sprawach D’Hoop, w szczególności pkt 8 i 29 oraz w sprawie Pusa, w szczególności pkt 12, 17 i 21, a także wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie C‑403/03 Schempp, Zb.Orz. str. I‑6421, pkt 40 i nast. Inna wykładnia w wyroku z dnia 26 stycznia 1993 r. w sprawie C‑112/91 Werner, Rec. str. I‑429, pkt 16 i 17, w związku z którym prawo do swobodnego przepływu obywateli Unii, jak również m.in. dyrektywy 90/364 i 93/96 nie znajdowały jeszcze zastosowania; zob. w tym przedmiocie również opinię rzecznika generalnego przedstawioną w dniu 1 marca 2005 r. w sprawie C‑152/03 Ritter‑Coulais, Zb.Orz. str. I‑1711, pkt 51–62. 44 – Podobnie wyrok w sprawie Kraus (przywołany w przypisie 33, pkt 18 i nast., w odniesieniu do stopnia akademickiego zdobytego za granicą). 45 – W tym zakresie dokładniej zobacz pkt 44?48 niniejszej opinii.