C-117/01

WYROK TRYBUNAŁU z dnia 7 stycznia 2004 r.(*) Artykuł 141 WE – Dyrektywa 75/117/EWG – Równe traktowanie kobiet i mężczyzn – Pozbawienie transseksualnego partnera prawa do renty rodzinnej, która jest przyznawana wyłącznie żyjącemu współmałżonkowi – Dyskryminacja ze względu na płeć W sprawie C‑117/01 mającej za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 234 WE, przez Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) (Zjednoczone Królestwo) wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem sporu między: K.B. a National Health Service Pensions Agency, Secretary of State for Health, orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 141 WE i dyrektywy Rady 75/117/EWG z dnia 10 lutego 1975 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet (Dz.U. L 45, s. 19), TRYBUNAŁ, w składzie: V. Skouris, prezes, C.W.A. Timmermans, J.N. Cunha Rodrigues (sprawozdawca) i A. Rosas, prezesi izb, D.A.O. Edward i J.P. Puissochet, F. Macken i N. Colneric, i S. von Bahr, sędziowie, rzecznik generalny: D. Ruiz‑Jarabo Colomer, sekretarz: L. Hewlett, główny administrator, rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione: –        w imieniu K.B. przez C. Hockney, L. Cox, QC, oraz przez T. Eicke’a, barrister, –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez J.E. Collinsa, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez N. Painesa, QC, –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez N. Yerrell, działającą w charakterze pełnomocnika, uwzględniając sprawozdanie na rozprawę, po wysłuchaniu uwag ustnych K.B., reprezentowanej przez L. Cox oraz T. Eicke’a, rządu Zjednoczonego Królestwa, reprezentowanego przez J.E. Collinsa, wspieranego przez N. Painesa, oraz Komisji, reprezentowanej przez J. Sacka oraz L. Flynna, działających w charakterze pełnomocników, podczas rozprawy w dniu 23 kwietnia 2002 r., po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego podczas posiedzenia w dniu 10 czerwca 2003 r., wydaje następujący Wyrok 1        Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2000 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 marca 2001 r., Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) przedłożył Trybunałowi, na mocy art. 234 WE, pytanie prejudycjalne dotyczące wykładni art. 141 WE i dyrektywy Rady 75/117/EWG z dnia 10 lutego 1975 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet (Dz.U. L 45, s. 19). 2        Pytanie zostało przedstawione w ramach sporu między K.B., objętą systemem emerytalnym National Health Service (krajową służbą zdrowia, zwaną dalej „NHS”), a NHS Pensions Agency (biurem systemu emerytalnego NHS) i Secretary of State for Health dotyczącego odmowy przyznania renty wdowiej jej transseksualnemu partnerowi.  Ramy prawne  Uregulowania wspólnotowe 3        Artykuł 141 WE stanowi: „1.      Każde państwo członkowskie zapewnia stosowanie zasady równości wynagrodzeń dla pracowników płci męskiej i żeńskiej za taką samą pracę lub pracę tej samej wartości. 2.      Do celów niniejszego artykułu przez wynagrodzenie rozumie się zwykłą podstawową lub minimalną płacę albo uposażenie oraz wszystkie inne korzyści w gotówce lub w naturze, otrzymywane przez pracownika bezpośrednio lub pośrednio z racji zatrudnienia, od pracodawcy. […]”. 4        Artykuł 1 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 75/117 przewiduje: „Zawarta w art. 119 traktatu zasada równości wynagrodzeń dla kobiet i mężczyzn, zwana dalej »zasadą równości wynagrodzeń«, oznacza zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć w odniesieniu do wszelkich aspektów i warunków wynagrodzenia za taką samą pracę lub za pracę o równej wartości”. 5        Zgodnie z art. 3 tej dyrektywy: „Państwa członkowskie zniosą wszelką dyskryminację między mężczyznami a kobietami, niezgodną z zasadą równości wynagrodzeń, wynikającą z przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych”.  Uregulowania krajowe 6        Z art. 1 i 2 Sex Discrimination Act 1975 (ustawy z 1975 r. o dyskryminacji ze względu na płeć, zwanej dalej „ustawą z 1975 r.”) wynika, że zakazane są akty dyskryminacji względem osoby danej płci, w wyniku których jest lub byłaby ona mniej korzystnie traktowana niż osoba płci przeciwnej. Powyższe artykuły zawierają również zakaz dyskryminacji pośredniej, którą jest stosowanie identycznych warunków lub wymogów skutkujących, w sposób nieproporcjonalny i nieuzasadniony, mniej korzystnym traktowaniem osób danej płci. 7        W następstwie wyroku Trybunału z dnia 30 kwietnia 1996 r. w sprawie C‑13/94 P. przeciwko S., Rec. s. I‑2143, Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przyjęło Sex Discrimination (Gender Reassignment) Regulations 1999 (rozporządzenie z 1999 r. w sprawie dyskryminacji ze względu na płeć w przypadku zmiany płci), które zmieniło ustawę z 1975 r. w celu objęcia nią przypadków dyskryminacji bezpośredniej ze względu na zmianę płci pracownika. 8        Zgodnie z art. 11 lit. c) Matrimonial Causes Act 1973 (ustawy z 1973 r. o sprawach małżeńskich) za nieważne uznaje się małżeństwo, w którym współmałżonkowie nie są odpowiednio płci męskiej i żeńskiej. 9        Artykuł 29 ust. 1 i 3 Births and Deaths Registration Act 1953 (ustawy z 1953 r. o rejestracji urodzeń i zgonów) zabrania dokonywania jakichkolwiek zmian w akcie urodzenia, z wyjątkiem przypadku błędu pisarskiego lub oczywistej omyłki. 10      Artykuł G7 ust. 1 NHS Pension Scheme Regulations 1995 (rozporządzenia z 1995 r. w sprawie systemu emerytalnego NHS) przewiduje, że w przypadku gdy osoba płci żeńskiej objęta systemem emerytalnym umiera w okolicznościach określonych w tym rozporządzeniu i pozostawia wdowca, ten ostatni ma zasadniczo prawo do renty rodzinnej. Termin „wdowiec” nie jest zdefiniowany. Bezsporne jednak jest, że w prawie angielskim termin ten odnosi się do osoby pozostającej w związku małżeńskim z osobą objętą systemem emerytalnym.  Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne 11      K.B., skarżąca w postępowaniu toczącym się przed sądem krajowym, jest kobietą, która przez około dwadzieścia lat pracowała w NHS, między innymi jako pielęgniarka, i jest objęta NHS Pension Scheme. 12      K.B. od wielu lat żyje w związku uczuciowym i prowadzi gospodarstwo domowe z R., osobą urodzoną jako kobieta i zarejestrowaną jako taka w urzędzie stanu cywilnego, która w wyniku medycznej operacji zmiany płci stała się mężczyzną, lecz nie mogła zmienić swojego aktu urodzenia w celu oficjalnego zatwierdzenia tej zmiany. Z tego względu, i wbrew swojej woli, K.B. i R. nie mogli zawrzeć związku małżeńskiego. K.B. stwierdziła w swoich pismach i przypomniała podczas rozprawy, że ich związek został przypieczętowany „ceremonią w kościele zatwierdzoną przez członka angielskiego kolegium episkopalnego” oraz że miało miejsce wzajemne ślubowanie „tak jak w przypadku tradycyjnej pary”. 13      Ze względu na brak małżeństwa NHS Pensions Agency poinformowało K.B., że w przypadku gdyby umarła jako pierwsza, R. nie będzie mógł otrzymać renty wdowiej, ponieważ to świadczenie jest zarezerwowane dla żyjącego małżonka, a żaden przepis w prawie Zjednoczonego Królestwa nie pozwala uznać za małżonka osoby, która nie pozostaje w zgodnym z prawem związku małżeńskim. 14      K.B. skierowała sprawę do Employment Tribunal (Zjednoczone Królestwo), stwierdzając, że przepisy krajowe ograniczające świadczenia dla wdów i wdowców po osobach objętych systemem emerytalnym stanowią dyskryminację ze względu na płeć, która jest sprzeczna z art. 141 WE i dyrektywą 75/117. Według K.B. wspomniane przepisy wymagają, aby w takim kontekście pojęcie wdowca było interpretowane w ten sposób, że obejmuje ono również żyjącego partnera, który miałby taki status, gdyby jego przynależność płciowa nie była wynikiem medycznej operacji zmiany płci. 15      Zarówno Employment Tribunal, w wyroku z dnia 16 marca 1998 r., jak i Employment Appeal Tribunal, London (Zjednoczone Królestwo), w wyroku wydanym w wyniku postępowania apelacyjnego w dniu 19 sierpnia 1999 r., orzekły, że rozpatrywany system emerytalny nie jest dyskryminujący. 16      K.B. skierowała sprawę do Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division), który postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy pozbawienie prawa do renty transseksualnego partnera (osoby będącej pierwotnie płci żeńskiej) kobiety należącej do National Health Service Pension Scheme, zgodnie z którym świadczenia dla osób pozostających na utrzymaniu mogą być wypłacane jedynie wdowcowi, stanowi dyskryminację ze względu na płeć zakazaną art. 141 WE i dyrektywą 75/117[?]”.  W przedmiocie pytania prejudycjalnego  Uwagi przedłożone Trybunałowi 17      Według K.B. decyzja o odmowie prawa do wyznaczenia R. jako beneficjenta renty wdowiej została wydana wyłącznie ze względów związanych ze zmianą płci tego ostatniego. Gdyby zatem R. nie zmienił płci i gdyby nie przeszkadzało mu to w zawarciu małżeństwa, miałby prawo do renty rodzinnej jako pozostający przy życiu współmałżonek. 18      K.B. twierdzi, że ww. wyrok w sprawie P. przeciwko S., zgodnie z którym prawo wspólnotowe zakazuje dyskryminacji, której podstawa leży w zmianie płci danej osoby, znajduje zastosowanie w postępowaniu toczącym się przed sądem krajowym, ponieważ sąd odsyłający uznał K.B. i R. za osoby tworzące związek heteroseksualny, którego jedyna cecha charakterystyczna polega na tym, że płeć jednego z partnerów jest wynikiem operacji medycznej. W konsekwencji niekorzystne traktowanie, którego są oni przedmiotem, wynika wyłącznie z faktu, że R. dokonał zmiany płci, co stanowi dyskryminację bezpośrednią ze względu na płeć zakazaną art. 141 WE i dyrektywą 75/117. 19      Dodatkowo K.B. twierdzi, że wymóg istnienia związku małżeńskiego stanowi dyskryminację pośrednią wobec transseksualistów, ponieważ, w przeciwieństwie do sytuacji, w jakiej znajduje się związek heteroseksualny, w którym żaden z obydwojga partnerów nie jest transseksualistą, w przypadku związku heteroseksualnego, w którym jeden z partnerów poddał się operacji zmiany płci, kryterium małżeństwa nigdy nie może zostać spełnione. 20      Rząd Zjednoczonego Królestwa informuje, że pracownicy NHS, zarówno płci męskiej, jak i żeńskiej, którzy nie pozostają w związku małżeńskim ze swoimi partnerami, nie mogą korzystać ze świadczeń w postaci renty rodzinnej przewidzianych przez NHS Pension Scheme, bez względu na powód niezawarcia związku małżeńskiego. Bez znaczenia pozostaje fakt, czy przyczyną, dla której dany pracownik nie może spełnić obowiązku małżeństwa, jest to, iż ma partnera homoseksualnego, jak to miało miejsce w zakończonej wyrokiem z dnia 17 lutego 1998 r. sprawie C‑249/96 Grant, Rec. s. I‑6621, czy to, że ma partnera transseksualnego, jak w postępowaniu zawisłym przed sądem krajowym, czy też wiąże się z inną sytuacją. 21      Rząd Zjednoczonego Królestwa utrzymuje ponadto, że wyrok z dnia 31 maja 2001 r. w sprawach połączonych C‑122/99 P i C‑125/99 P D. i Szwecja przeciwko Radzie, Rec. s. I‑4319, można przełożyć na postępowanie toczące się przed sądem krajowym, ponieważ zakwestionowane postanowienie Regulaminu pracowniczego urzędników Wspólnot Europejskich zawiera, jak we wspomnianej sprawie, warunek zawarcia małżeństwa, nie zawiera natomiast wymogu stałego związku o określonym charakterze w celu przyznania dodatku na gospodarstwo domowe. 22      Komisja uważa, że elementem przesądzającym w sprawie P. przeciwko S., w której został wydany ww. wyrok, był fakt, że niekorzystne traktowanie, którego doświadczył P., zostało bezpośrednio wywołane zmianą płci i w tym znajdowało swoją przyczynę, ponieważ P. nie zostałby zwolniony, gdyby nie zmienił przynależności płciowej. 23      Niemniej jednak w sprawie zawisłej przed sądem krajowym krytykowane niekorzystne traktowanie miało jedynie daleki związek ze zmianą płci przez R. i wiązało się raczej z brakiem możliwości zawarcia związku małżeńskiego przez partnerów. W takich warunkach Komisja uważa, że ww. wyrok w sprawie P. przeciwko S. nie ma przełożenia na wspomnianą sprawę. 24      Komisja uważa również, że K.B. nie może – gdy twierdzi, że pośredni związek między zmianą płci R. a odmową wypłacenia mu renty dla pozostałych przy życiu członków rodziny wystarczy dla uznania tej odmowy za dyskryminację ze względu na płeć – powoływać się na prawo wspólnotowe. W ww. wyroku w sprawie Grant uznano, zdaniem Komisji, w sposób dorozumiany, że definicja małżeństwa jest kwestią prawa rodzinnego, które podlega właściwości państw członkowskich. Z drugiej strony Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie orzekał, że przeszkoda w zawarciu małżeństwa związana z faktem, że prawo Zjednoczonego Królestwa nie pozwala transseksualiście zmienić aktu urodzenia, nie stanowi naruszenia art. 8, 12 lub 14 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”).  Ocena Trybunału 25      Świadczenia przyznawane w ramach systemu emerytalnego, który zasadniczo jest funkcją stanowiska zajmowanego przez zainteresowanego, wiążą się z jego wynagrodzeniem i podlegają art. 141 WE (zob. w szczególności wyroki: z dnia 17 maja 1990 r. w sprawie C‑262/88 Barber, Rec. s. I‑1889, pkt 28; z dnia 12 września 2002 r. w sprawie C‑351/00 Niemi, Rec. s. I‑7007, pkt 40). 26      Trybunał przyznał również, że renta rodzinna przewidziana w takim systemie wchodzi w zakres stosowania art. 141 WE. Sprecyzował w tej kwestii, że okoliczność, iż renta ta z definicji nie jest wypłacana pracownikowi, lecz pozostałemu przy życiu członkowi jego rodziny, nie może podważyć takiej wykładni, skoro świadczenie takie jest korzyścią wynikającą z przynależności do systemu ubezpieczeniowego małżonka osoby, która pozostała przy życiu, a więc renta jest przyznawana osobie pozostałej przy życiu w ramach stosunku pracy łączącego małżonka z pracodawcą i jest wypłacana z racji zatrudnienia tego małżonka (zob. wyroki: z dnia 6 października 1993 r. w sprawie C‑109/91 Ten Oever, Rec. s. I‑4879, pkt 12, 13; z dnia 9 października 2001 r. w sprawie C‑379/99 Menauer, Rec. s. I‑7275, pkt 18). 27      Renta rodzinna wypłacana na podstawie programu rent pracowniczych takiego jak NHS Pension Scheme stanowi „wynagrodzenie” w rozumieniu art. 141 WE oraz dyrektywy 75/117. 28      Decyzja o zastrzeżeniu niektórych przywilejów dla osób pozostających w związku małżeńskim z wykluczeniem osób niezwiązanych małżeństwem wynika z wyboru ustawodawcy lub wykładni przepisów prawa wewnętrznego dokonanej przez sądy krajowe, a jednostki nie mogą powołać się na dyskryminację ze względu na płeć zakazaną prawem wspólnotowym (zob., jeżeli chodzi o uprawnienia prawodawcy wspólnotowego, ww. wyrok w sprawie D. i Szwecja przeciwko Radzie, pkt 37, 38). 29      W niniejszej sprawie taki wymóg nie może, sam w sobie, być postrzegany jako dyskryminacja ze względu na płeć, a w konsekwencji jako sprzeczny z art. 141 WE lub dyrektywą 75/117, ponieważ fakt, że wnioskodawca jest mężczyzną lub kobietą nie ma znaczenia w kwestii zasiłku lub renty dla pozostałych przy życiu członków rodziny. 30      W sytuacji takiej jak w postępowaniu toczącym się przed sądem krajowym występuje jednak nierówne traktowanie, które, chociaż bezpośrednio nie podważa korzystania z prawa chronionego przez prawo wspólnotowe, wpływa na jedną z przesłanek przyznania świadczenia. Zatem, jak słusznie podkreślił rzecznik generalny w pkt 74 swojej opinii, nierówne traktowanie nie odnosi się do przyznania renty wdowiej, lecz do uprzedniej niezbędnej przesłanki jej przyznania, to jest zdolności do zawarcia małżeństwa. 31      W Zjednoczonym Królestwie bowiem związek taki, jaki tworzą K.B. i R. – w porównaniu z tymi związkami heteroseksualnymi, w których tożsamość jednego z partnerów nie wynika z operacji zmiany płci, a zatem mogą oni zawrzeć związek małżeński i, w określonym przypadku, otrzymać rentę rodzinną, stanowiącą element wynagrodzenia jednego z nich – nie może w żadnym wypadku spełniać warunku zawarcia małżeństwa przewidzianego przez NHS Pension Scheme w celu przyznania renty rodzinnej. 32      Źródłem braku takiej obiektywnej możliwości jest najpierw fakt, że ustawa z 1973 r. o sprawach małżeńskich uznaje za nieważne małżeństwo, w którym współmałżonkowie nie są odpowiednio płci męskiej i żeńskiej, następnie fakt, że za płeć danej osoby uznaje się płeć wpisaną w akcie urodzenia, a wreszcie fakt, że ustawa o rejestracji narodzin i zgonów zabrania dokonywania jakichkolwiek zmian w akcie urodzenia, z wyjątkiem przypadku błędu pisarskiego lub oczywistej omyłki. 33      Należy przypomnieć, że Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, iż jeżeli transseksualista nie może zawrzeć związku małżeńskiego z osobą płci, do której należał przed operacją zmiany płci, co wynika z faktu, że skoro przepisy Zjednoczonego Królestwa nie pozwalają uznać prawnie jego nowej tożsamości płciowej, to z punktu widzenia stanu cywilnego są tej samej płci, to taka sytuacja stanowi naruszenie jego prawa do zawarcia związku małżeńskiego w rozumieniu art. 12 EKPC (zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie Christine Goodwin przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, dotychczas nieopublikowany w Recueil des arrêts et décisions, odpowiednio §§ 97–104, 77–84). 34      Przepisy takie jak rozpatrywane przed sądem krajowym, które, naruszając EKPC, uniemożliwiają parze takiej jak K.B. i R. spełnienie wymogu zawarcia małżeństwa, koniecznego, aby jedna z tych osób mogła otrzymywać część wynagrodzenia drugiej osoby, należy uznać zasadniczo za niezgodne z wymogami art. 141 WE. 35      Mając na uwadze, że do państw członkowskich należy określenie przesłanek prawnego uznania zmiany płci osoby znajdującej się w sytuacji R., jak zresztą stwierdził Europejski Trybunał Praw Człowieka (ww. wyrok w sprawie Goodwin przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, § 103), zadaniem sądu krajowego jest ustalenie, czy w przypadku takim jak rozpatrywany przez sąd krajowy osoba w sytuacji K.B. może powoływać się na art. 141 WE w celu uznania jej prawa do wyznaczenia swojego partnera jako beneficjenta renty rodzinnej. 36      Z powyższego wynika, że art. 141 WE stoi, co do zasady, na przeszkodzie przepisom, które, naruszając EKPC, uniemożliwiają parze takiej jak K.B. i R. spełnienie wymogu zawarcia małżeństwa, koniecznego, aby jedna z tych osób mogła otrzymywać część wynagrodzenia drugiej osoby. Zadaniem sądu krajowego jest ustalenie, czy w przypadku takim jak rozpatrywany przez ten sąd osoba w sytuacji K.B. może powoływać się na art. 141 WE w celu uznania jej prawa do wyznaczenia swojego partnera jako beneficjenta renty rodzinnej.  W przedmiocie kosztów 37      Koszty poniesione przez rząd Zjednoczonego Królestwa i Komisję, które przedstawiły swoje uwagi Trybunałowi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Z powyższych względów TRYBUNAŁ, stanowiąc w przedmiocie pytania przedłożonego mu przez Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) postanowieniem z dnia 14 grudnia 2000 r., orzeka, co następuje: Artykuł 141 WE stoi, co do zasady, na przeszkodzie przepisom, które, naruszając europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzoną w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., uniemożliwiają parze takiej jak K.B. i R. spełnienie wymogu zawarcia małżeństwa, koniecznego, aby jedna z tych osób mogła otrzymywać część wynagrodzenia drugiej osoby. Zadaniem sądu krajowego jest ustalenie, czy w przypadku takim jak rozpatrywany przez ten sąd, osoba w sytuacji K.B. może powoływać się na art. 141 WE w celu uznania jej prawa do wyznaczenia swojego partnera jako beneficjenta renty rodzinnej. Skouris Timmermans Cunha Rodrigues Rosas Edward Puissochet Macken Colneric von Bahr Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 7 stycznia 2004 r. Sekretarz          Prezes R. Grass          V. Skouris * Język postępowania: angielski.