C-118/09

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO VERICY TRSTENJAK przedstawiona w dniu 2 czerwca 2010 r. (1) Sprawa C‑118/09 Mag. Lic. Robert Koller [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberste Berufungs‑und Disziplinarkommission (Austria)] Pojęcie sądu krajowego w rozumieniu art. 234 WE – Oberste Berufungs‑und Disziplinarkommission – Dyrektywa 89/48/EWG – Swobodny przepływ osób – Uznanie kształcenia i szkolenia zawodowego – Artykuł 1 lit. a) – Pojęcie dyplomu – Dostęp do wykonywania zawodu adwokata – Wpis do izby zawodowej państwa członkowskiego innego niż państwo, którego dyplom ukończenia studiów uznano za równoważny – Nadużycie prawa I –    Wprowadzenie 1.        W niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 234 WE(2) zwrócono się do Trybunału o wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie wykładni dyrektywy Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata(3). Ściślej rzecz ujmując, Oberste Berufungs‑ und Disziplinarkommission (Wyższa Komisja Odwoławcza i Dyscyplinarna) (zwana dalej „OBDK”) zwraca się z pytaniem, czy w świetle celów dyrektywy jest dopuszczalne, aby obywatel Wspólnoty, który odbył całość studiów na wyższej uczelni w kraju pochodzenia, jakim jest Austria, i który poprzez uznanie jego dyplomu austriackiego za równoważny w Hiszpanii uzyskał dyplom umożliwiający mu dostęp do zawodu adwokata w tym kraju, powoływał się na wzajemne uznanie dyplomu hiszpańskiego w Austrii w celu wykonywania tego zawodu w państwie pochodzenia, mimo że w Hiszpanii nie nabył doświadczenia zawodowego w takim stopniu jaki wymagany jest w Austrii. II – Ramy prawne A –    Prawo wspólnotowe 2.        Znajdująca zastosowanie ratione temporis w postępowaniu przed sądem krajowym dyrektywa 89/48 zawierała przed jej uchyleniem w dniu 20 października 2007 r. przez dyrektywę 2005/36/WE w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych(4) uregulowania kwestii wzajemnego uznawania przez państwa członkowskie dyplomów szkół wyższych przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego trwających co najmniej trzy lata. 3.        Motyw pierwszy dyrektywy 89/48 brzmi: „[Z]godnie z art. 3 lit. c) traktatu, jednym z celów Wspólnoty jest zniesienie przeszkód w swobodnym przepływie osób i świadczeniu usług między państwami członkowskimi; dla obywateli państw członkowskich oznacza to w szczególności możliwość wykonywania zawodu jako osoba pracująca na własny rachunek lub jako pracownik najemny w państwie członkowskim innym od tego, w którym zdobyli kwalifikacje zawodowe”. 4.        W motywie trzecim tej dyrektywy stwierdza się: „[W] celu szybkiego sprostania oczekiwaniom obywateli Wspólnoty, którzy posiadają dyplomy szkół wyższych przyznawane w wyniku ukończenia kształcenia i szkolenia zawodowego, wydane w państwie członkowskim innym niż to, w którym chcą wykonywać swój zawód, powinno się również ustalić inną metodę uznawania takich dyplomów, tak aby umożliwiła ona zainteresowanym wykonywanie tych wszystkich rodzajów działalności zawodowej, które w przyjmującym państwie członkowskim są warunkowane zakończeniem kształcenia i szkolenia odbywanych po ukończeniu szkoły średniej, pod warunkiem że obywatele ci posiadają dyplom przygotowujący ich do wykonywania tych rodzajów działalności, przyznany w wyniku ukończenia studiów trwających co najmniej trzy lata i wydany w innym państwie członkowskim”. 5.        Motyw piąty dyrektywy brzmi: „[O]dnośnie do tych zawodów, do wykonywania których Wspólnota nie ustanowiła wymaganego minimalnego poziomu kwalifikacji, państwa członkowskie zachowują możliwość ustalenia tego poziomu w celu zagwarantowania odpowiedniej jakości usług świadczonych na ich terytorium; jednakże nie mogą one, bez naruszenia swoich zobowiązań ustanowionych w art. 5 traktatu, wymagać od obywatela danego państwa członkowskiego uzyskania kwalifikacji tylko na podstawie odniesienia się do dyplomów wydawanych w ich własnym systemie szkolnictwa, w przypadku jeżeli ten obywatel uzyskał całość lub część tych kwalifikacji w innym państwie członkowskim; w rezultacie każde przyjmujące państwo członkowskie, w którym dany zawód jest zawodem regulowanym, powinno wziąć pod uwagę kwalifikacje uzyskane w innym państwie członkowskim oraz ustalić, czy kwalifikacje te odpowiadają kwalifikacjom przez nie wymaganym”. 6.        Artykuł 1 lit. a), b) i g) dyrektywy 89/48 stanowią: „Do celów niniejszej dyrektywy stosowane są następujące definicje: a)      »dyplom«: każdy dyplom, świadectwo lub inny dokument potwierdzający posiadanie kwalifikacji lub każdy zestaw takich dyplomów, świadectw lub innych dokumentów: –        który został wydany przez właściwe władze w państwie członkowskim, wyznaczone zgodnie z jego przepisami ustawowymi, wykonawczymi lub administracyjnymi, –        który wskazuje, iż jego posiadacz pomyślnie ukończył naukę w szkolnictwie pomaturalnym trwającą co najmniej trzy lata lub jednakowy okres przy niepełnym wymiarze godzin, na uniwersytecie lub w instytucji szkolnictwa wyższego bądź też instytucji o zbliżonym poziomie oraz, w razie konieczności, pomyślnie ukończył kształcenie zawodowe, wymagane jako uzupełnienie kształcenia po szkole średniej, oraz –        który wskazuje, że jego posiadacz ma kwalifikacje zawodowe wymagane do podjęcia i wykonywania danego zawodu regulowanego w tym państwie członkowskim, zakładając, że kształcenie i szkolenie, o których mowa w dyplomie, świadectwie lub innym dokumencie potwierdzającym posiadanie kwalifikacji, odbyły się głównie na terenie Wspólnoty, albo że posiadacz dyplomu ma trzyletnie doświadczenie zawodowe, poświadczone przez państwo członkowskie, w którym uznano dyplom, świadectwo lub inny dokument potwierdzający posiadanie kwalifikacji, pochodzące z państw trzecich. W rozumieniu pierwszego akapitu w taki sam sposób jak dyplom traktuje się każdy dyplom, świadectwo lub inny dokument potwierdzający posiadanie kwalifikacji albo każdy zestaw tych dyplomów, świadectw lub innych dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji, które zostały wydane przez właściwe władze w państwie członkowskim, jeżeli wydano je w wyniku pomyślnego ukończenia kształcenia oraz szkoleń odbytych na terenie Wspólnoty, i uznawane są przez właściwe władze tego państwa członkowskiego za ekwiwalentne oraz że przyznaje on jednakowe prawa odnośnie do podejmowania i wykonywania zawodu regulowanego w tym państwie członkowskim; b)      »przyjmujące państwo członkowskie«: każde państwo członkowskie, w którym obywatel danego państwa członkowskiego ubiega się o możliwość wykonywania zawodu, który podlega regulacjom w tym państwie członkowskim, inne niż państwo, w którym uzyskał on swój dyplom bądź po raz pierwszy wykonywał zawód, o którym mowa, […] g)      »test umiejętności«: test ograniczony do sprawdzenia poziomu wiedzy zawodowej wnioskodawcy, sporządzony przez właściwe władze przyjmującego państwa członkowskiego; celem testu jest ocena możliwości wykonywania przez wnioskodawcę zawodu regulowanego w państwie członkowskim. Aby umożliwić przeprowadzenie tego testu, właściwe władze sporządzają listę przedmiotów, opierając się na porównaniu kształcenia i szkoleń wymaganych w ich państwie członkowskim z kształceniem i szkoleniami odbytymi przez wnioskodawcę, których nie obejmuje dyplom lub inny dokument potwierdzający kwalifikacje posiadane przez wnioskodawcę. Jeżeli wnioskodawca jest wykwalifikowanym pracownikiem w państwie członkowskim, z którego pochodzi lub przybywa, fakt ten musi być uwzględniony w teście umiejętności. Obejmuje on przedmioty wybrane z listy, których znajomość jest niezbędnym warunkiem wykonywania zawodu na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego. Test może również obejmować znajomość zasad etyki zawodowej w zakresie działalności, o której mowa, w przyjmującym państwie członkowskim. Szczegółowe stosowanie testu umiejętności jest określane przez właściwe władze tego państwa z uwzględnieniem prawa Wspólnoty. Status wnioskodawcy, który w przyjmującym państwie członkowskim wyraża chęć przygotowania się do testu umiejętności, ustalany jest przez właściwe władze tego państwa”. 7.        Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy 89/48 brzmi: „Niniejszą dyrektywę stosuje się do każdego obywatela państwa członkowskiego, który zamierza wykonywać zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim zarówno jako osoba pracująca na własny rachunek, jak też jako pracownik najemny”. 8.        Artykuł 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 stanowi: „W przypadku gdy w przyjmującym państwie członkowskim podjęcie lub wykonywanie zawodu regulowanego uzależnione jest od posiadania dyplomu, właściwe władze nie mogą, powołując się na podstawę braku odpowiednich kwalifikacji, odmówić prawa obywatelowi państwa członkowskiego do podjęcia lub wykonywania tego zawodu na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli: a)      jeżeli wnioskodawca posiada dyplom wymagany w innym państwie członkowskim w celu podjęcia lub wykonywania tego samego zawodu na jego terytorium, a dyplom ten został wydany w danym państwie członkowskim [...]”. 9.        Artykuł 4 dyrektywy 89/48 stanowi: „1. Niezależnie od postanowień art. 3 przyjmujące państwo członkowskie może również wymagać od wnioskodawcy: a)      przedłożenia dowodu o doświadczeniu zawodowym, jeśli okres trwania kształcenia i szkolenia, który wnioskodawca podał w swoim wniosku, jak stanowi art. 3 lit. a) oraz lit. b), jest przynajmniej o rok krótszy od tego, który jest wymagany w przyjmującym państwie członkowskim. W takim przypadku wymagany okres doświadczenia zawodowego: –        nie może być dwukrotnie dłuższy niż okres brakującego kształcenia i szkolenia, w przypadku gdy brakujący okres odnosi się do studiów przekraczających zakres szkoły średniej i/lub do okresu praktyki zawodowej odbytej pod kontrolą osoby nadzorującej i zakończonej egzaminem; –        nie może być dłuższy niż brakujący okres kształcenia i szkolenia, w przypadku gdy okres ten odnosi się do praktyki zawodowej odbytej w obecności wykwalifikowanego przedstawiciela danego zawodu. W przypadku dyplomów w rozumieniu ostatniego akapitu art. 1 lit. a) czas trwania kształcenia i szkolenia, uznawanych za równorzędne, liczony jest tak samo jak w przypadku kształcenia i szkolenia, określonych w art. 1 lit. a) akapit pierwszy. Przy stosowaniu tych postanowień należy wziąć pod uwagę doświadczenie zawodowe, o którym mowa w art. 3 lit. b). We wszystkich przypadkach wymagane doświadczenie zawodowe nie może przekroczyć czterech lat; b)      odbycia stażu adaptacyjnego o długości nieprzekraczającej trzech lat lub przystąpienia do testu umiejętności: –        jeżeli materiał objęty programem kształcenia i szkolenia, które wnioskodawca odbył zgodnie z art. 3 lit. a) oraz b), znacznie różni się od tego, którego opanowanie jest warunkiem otrzymania dyplomu wymaganego w przyjmującym państwie członkowskim, albo –        jeżeli w przypadku, o którym mowa w art. 3 lit. a), na zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim składają się jedna lub więcej regulowanych działalności zawodowych, które w państwie członkowskim pochodzenia lub przybycia wnioskodawcy nie wchodzą w skład zawodu podlegającego regulacjom, i gdy ta różnica ma związek ze specyficznym programem kształcenia i szkolenia wymaganym w przyjmującym państwie członkowskim oraz obejmuje materiał zasadniczo różniący się od tego, którego opanowanie jest warunkiem otrzymania dyplomu przedkładanego przez wnioskodawcę, albo –        jeżeli w przypadku, o którym mowa w art. 3 lit. b), na zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim składają się jedna lub więcej regulowanych działalności zawodowych, które w państwie członkowskim pochodzenia lub przybycia wnioskodawcy nie wchodzą w skład wykonywanego przez wnioskodawcę zawodu regulowanego, i gdy ta różnica ma związek ze szczególnym kształceniem i szkoleniami wymaganymi w przyjmującym państwie członkowskim oraz obejmuje materiał zasadniczo różniący się od tego, który jest przedmiotem dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji, przedkładanych przez wnioskodawcę. Korzystając z tej możliwości, przyjmujące państwo członkowskie musi udzielić wnioskodawcy prawa wyboru między stażem adaptacyjnym a testem umiejętności. Odstępując od tej zasady dla grup zawodów, których wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego i w odniesieniu do których udzielanie porad i/lub pomocy związanej z prawem krajowym jest zasadniczą i trwałą cechą działalności zawodowej, przyjmujące państwo członkowskie może wskazać staż adaptacyjny lub test umiejętności. Jeżeli państwo członkowskie zamierza wprowadzić odstępstwa w zakresie prawa wyboru wnioskodawcy w stosunku do innych zawodów, ma tu zastosowanie procedura określona w art. 10. 2. Jednakże przyjmujące państwo członkowskie nie może stosować przepisów ust. 1 lit. a) oraz b) łącznie”. B –    Prawo krajowe 10.      Według informacji sądu krajowego w niniejszym przypadku zastosowanie znajduje Bundesgesetz über den freien Dienstleistungsverkehr und die Niederlassung von europäischen Rechtsanwälten (ustawa federalna o swobodzie świadczenia usług i prowadzenia działalności przez europejskich adwokatów) (zwana dalej „EuRAG”). 11.      Paragraf 24 ust. 1 EuRAG stanowi: „(1) Obywatele państw członkowskich Unii Europejskiej oraz innych państw sygnatariuszy Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, którzy uzyskali dyplom, z którego wynika, że jego posiadacz spełnia zawodowe wymogi konieczne do bezpośredniego dostępu do jednego z zawodów wymienionych w załączniku do tej ustawy federalnej, winni zostać na swój wniosek wpisani na listę adwokatów (§ 1 ust. 1 ustawy o adwokaturze), jeśli pozytywnie zdadzą test umiejętności. (2) Dyplomami w rozumieniu ust. 1 są dyplomy, świadectwa lub inne dokumenty potwierdzające posiadanie kwalifikacji w rozumieniu dyrektywy Rady 89/48/WE z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego, trwających co najmniej trzy lata […]”. Paragraf 27 EuRAG stanowi: „O dopuszczeniu do testu umiejętności decyduje na wniosek kandydata prezes komisji egzaminów adwokackich w porozumieniu z izbą adwokacką w miejscu siedziby Oberlandesgericht najpóźniej cztery miesiące po złożeniu przez kandydata kompletnych dokumentów”. 12.      Ponadto według sądu krajowego zastosowanie znajdują przepisy austriackiej Rechtsanwaltsordnung (ustawy o adwokaturze) (zwanej dalej „RAO”).  13.      Paragraf 1 RAO dotyczący wpisu na listę adwokatów brzmi: „(1) Do wykonywania zawodu adwokata w Republice Austriackiej nie jest wymagane powołanie przez władze, lecz wyłącznie wykazanie spełnienia następujących wymogów i wpis na listę adwokatów (§§ 5 i 5a). […] (2) Wymogami tymi są: […] d) odbycie praktyki w sposób i w czasie określonym ustawowo; e) pozytywnie zdany egzamin adwokacki”. 14.      W przedmiocie praktyki § 2 RAO stanowi: „(1) Konieczna dla wykonywania zawodu adwokata praktyka ma polegać na prawniczej działalności w sądzie albo u prokuratora lub adwokata; [...] (2) Praktyka w rozumieniu ust. 1 ma trwać pięć lat”. 15.      Egzamin adwokacki został uregulowany w austriackiej Rechtsanwaltsprüfungsgesetz (ustawie o egzaminie adwokackim, zwanej dalej „RAPG”), której § 1 brzmi: „Egzamin adwokacki winien wykazać konieczne do wykonywania zawodu adwokata umiejętności i wiedzę kandydata, w szczególności jego zdolność do wszczynania i prowadzenia powierzonych adwokatowi spraw publicznych i prywatnych, a także umiejętność formułowania dokumentów prawnych i opinii prawnych oraz uporządkowanego przedstawienia stanu prawnego i faktycznego pisemnie i ustnie”. III – Stan faktyczny, postępowanie krajowe i pytania prejudycjalne 16.      Obywatel austriacki Robert Koller ukończył w dniu 25 listopada 2002 r. studia prawnicze na Uniwersytecie w Grazu, uzyskując tytuł „Magister der Rechtswissenschaften” (magistra prawa). Decyzją z dnia 10 listopada 2004 r. hiszpańskie ministerstwo edukacji i nauki po odbyciu przez R. Kollera kursów i egzaminów uzupełniających na uniwersytecie w Madrycie uznało ten tytuł za równoważny z hiszpańskim tytułem „Licenciado en Derecho” i przyznało mu prawo do używania tego hiszpańskiego tytułu(5). Na tej podstawie w dniu 14 marca 2005 r. izba adwokacka w Madrycie przyznała R. Kollerowi prawo do używania tytułu zawodowego „abogado”. 17.      Po wykonywaniu przez okres kilku tygodni zawodu adwokata w Hiszpanii R. Koller zwrócił się w dniu 5 kwietnia 2005 r. do Rechtsanwaltsprüfungskommission (adwokackiej komisji egzaminacyjnej) przy Oberlandesgericht Graz (sądzie apelacyjnym w Grazu) o dopuszczenie go do testu umiejętności zgodnie z § 28 Bundesgesetz über den freien Dienstleistungsverkehr und die Niederlassung von europäischen Rechtsanwälten in Österreich (EuRAG). Jednocześnie złożył on, powołując się na § 29 EuRAG, wniosek o zwolnienie ze wszystkich przedmiotów egzaminacyjnych. 18.      Rechtsanwaltsprüfungskommission oddaliła te wnioski decyzją z dnia 11 sierpnia 2005 r. Odwołanie R. Kollera do OBDK nie zostało zwieńczone powodzeniem. W wyniku złożonej przez R. Kollera skargi Verfassungsgerichtshof (trybunał konstytucyjny) wyrokiem z dnia 13 marca 2008 r. uchylił zaskarżoną decyzję i zobowiązał OBDK do ponownego rozpoznania wniosku R. Kollera o dopuszczenie do testu umiejętności. 19.      OBDK zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: 1. Czy dyrektywę 89/48/EWG stosuje się do obywatela austriackiego, który: a) ukończył w Austrii studia dyplomowe na kierunku prawo oraz uzyskał tytuł „Magister der Rechtswissenschaften”, b) po złożeniu dodatkowych egzaminów na uniwersytecie hiszpańskim, których zakres kształcenia wynosił jednak mniej niż trzy lata studiów, uzyskał następnie od ministerstwa edukacji i nauki Królestwa Hiszpanii, na mocy dokumentu uznania, uprawnienie do używania równoważnego austriackiemu tytułowi hiszpańskiego tytułu „Licenciado en Derecho”, oraz c) poprzez zgłoszenie w madryckiej izbie adwokackiej uzyskał uprawnienie do używania zawodowego określenia „abogado” i wykonywał zawód adwokata w Hiszpanii faktycznie, a mianowicie przed złożeniem wniosku trzy tygodnie, a w odniesieniu do momentu wydania decyzji w pierwszej instancji przez najwyżej pięć miesięcy. 2. W przypadku jeśli na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi twierdzącej: Czy zgodna z dyrektywą 89/48/WE jest wykładnia § 24 EuRAG, wedle której ukończenie studiów prawniczych w Austrii, a także uzyskanie uprawnienia do używania hiszpańskiego tytułu „Licenciado en Derecho” po zdaniu dodatkowych egzaminów na uniwersytecie hiszpańskim w czasie krótszym niż trzy lata także wówczas nie wystarcza do dopuszczenia do testu umiejętności w Austrii zgodnie z § 24 ust. 1 EuRAG bez wykazania wymaganej prawem krajowym praktyki (§ 2 ust. 2 RAO), gdy wnioskujący został dopuszczony jako „abogado” w Hiszpanii bez porównywalnego wymogu co do praktyki i wykonywał tam ten zawód przez trzy tygodnie przed złożeniem wniosku, a w odniesieniu do wydania decyzji w pierwszej instancji przez najwyżej pięć miesięcy? IV – Postępowanie przed Trybunałem 20.      Postanowienie odsyłające wydane w dniu 16 marca 2009 r. wpłynęło w dniu 1 kwietnia 2009 r. do sekretariatu Trybunału. 21.      W terminie wskazanym w art. 23 statutu Trybunału uwagi na piśmie złożyli skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, rządy Królestwa Hiszpanii, Republiki Austrii, Republiki Czeskiej i Republiki Greckiej oraz Komisja. 22.      W ramach środków organizacji postępowania Trybunał zadał uczestnikom postępowania pytanie, na które udzielili oni odpowiedzi. 23.      Żaden z uczestników nie wniósł o przeprowadzenie rozprawy, zatem po zgromadzeniu ogólnym w dniu 9 lutego 2010 r. sprawa znalazła się na etapie właściwym do sporządzenia niniejszej opinii. V –    Istotne argumenty stron A –    Właściwość trybunału 24.      Rząd grecki oraz Komisja stoją na stanowisku, że OBDK posiada wszystkie atrybuty wymagane przez orzecznictwo, by uznać go za sąd w znaczeniu art. 234 WE. Zgodnie z tym poglądem uznają, że Trybunał jest właściwy do orzekania w niniejszej sprawie. B –    W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego 25.      Wszyscy uczestnicy postępowania są zgodni co do tego, że uzyskane przez R. Kollera świadectwa końcowe należy poddać analizie w celu ustalenia, czy mogą one zostać uznane za „dyplom” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48. 26.      Rządy austriacki, grecki oraz czeski wskazują, że podobny problem pojawił się w wyroku w sprawie Cavallera(6), a mianowicie w związku z wnioskiem obywatela włoskiego o wpis do rady inżynierów w państwie swojego pochodzenia, po tym jak uzyskał on uznanie równoważności swojego wykształcenia uniwersyteckiego z hiszpańskim wykształceniem uniwersyteckim w wyniku przeprowadzenia procedury uznania dyplomu. W ocenie rządów austriackiego i czeskiego wnioski zawarte w pkt 55 i nast. tegoż wyroku odnoszą się również do niniejszego przypadku. 27.      Rząd austriacki stoi na stanowisku, że nie jest możliwe przeprowadzenie kontroli kwalifikacji i doświadczenia zawodowego nabytego w Hiszpanii na podstawie dokonanego w Hiszpanii uznania równoważności tytułu akademickiego R. Kollera oraz jego wpisu do izby adwokackiej w Madrycie. Dopuszczenie do zawodu adwokata zakłada jednakże, że właśnie istnienie tych przesłanek powinno zostać sprawdzone. 28.      Rząd czeski reprezentuje pogląd, że uznanie prawa do posługiwania się tytułem zawodowym „abogado” nie może zostać uznane za „dyplom” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48, ponieważ przyznanie tego prawa wynika z uznania prawa do posługiwania się tytułem akademickim „Licenciado en Derecho”, bez konieczności posiadania dodatkowego wykształcenia, egzaminu lub doświadczenia zawodowego. 29.      Rząd grecki podnosi, że „równoważność” austriackiego dyplomu uniwersyteckiego „Magister der Rechtswissenschaften” z hiszpańskim dyplomem „Licenciado en Derecho” jest wynikiem przeprowadzenia postępowania, które jest co prawda przewidziane w prawie hiszpańskim, ale jest obce dosłownemu brzmieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 oraz jego istocie. Zdaniem rządu greckiego nie można co prawda uniemożliwić Hiszpanii utrzymywania systemu wzajemnego uznawania dyplomów akademickich, jednakże dokonane w Hiszpanii uznanie, które dotyczy tytułu akademickiego i (zamierzanego przez wnioskodawcę) wykonywania zawodu adwokata w Austrii dzieli jedność pojęcia dyplomu, gdyż dopuszcza stosowanie w stosunku do części tego pojęcia procedury nieobjętej zakresem dyrektywy. W odniesieniu do stosowania dyrektywy 89/48 w Austrii uznanie dokonane w Hiszpanii nie może być traktowane jako jedno z enumeratywnie przewidzianych w ogólnej regulacji o uznawaniu dyplomów szkół wyższych, ustawowo uregulowanych postępowań wyrównawczych. Procedura te nie może zostać uznana też za „odformalizowane” nabycie nowego tytułu, który w sposób autonomiczny zezwala na wykonywanie zawodu „abogado” w Hiszpanii, a później przeniesienie tego nowego tytułu do Austrii, ponieważ nie jest spełniona chociażby minimalna przesłanka w postaci trzyletnich studiów po ukończeniu szkoły średniej. 30.      Ponadto rząd grecki podnosi, że nawet uwzględniając, że brakujący okres wykonywania zawodu w jednym państwie członkowskim może zostać wyrównany doświadczeniem zawodowym zdobytym w okresie wykonywania zawodu w innym państwie członkowskim, jak wymaga tego uregulowane w przepisach ogólnych postępowanie wyrównawcze, to i tak R. Kollerowi brakuje wystarczających okresów praktyki w obu państwach, ponieważ musi on być traktowany jako osoba, która wykonywała zawód na terenie Hiszpanii przez okres pięciu miesięcy. 31.      Dlatego też rządy austriacki, grecki oraz czeski proponują udzielenie odpowiedzi przeczącej na pierwsze pytanie prejudycjalne. Rząd grecki wskazuje ponadto na wszelki wypadek, że w niniejszym postępowaniu tak samo jak w sprawie Cavallera pojawia się problem obejścia krajowych systemów kształcenia, i zadaje sobie pytanie, czy niniejsza sprawa nie może być rozpatrywania pod kątem nadużycia prawa. 32.      Natomiast R. Koller, rząd hiszpański oraz Komisja podnoszą, że dyrektywa 89/48 znajduje zastosowanie do przypadku będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, przy czym rzeczone tytuły zawodowe spełniają wszelkie przesłanki „dyplomu” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48. 33.      Po pierwsze, ministerstwo edukacji i nauki oraz izba adwokacka w Madrycie są zgodnie z prawem hiszpańskim właściwymi jednostkami do uznania równoważności austriackiego tytułu oraz do przyznania tytułu zawodowego „abogado”. 34.      Po drugie z rozpatrywanych dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje wynika, że posiadacz świadectwa „ukończył studia wyższe trwające co najmniej trzy lata [...] na uniwersytecie” Komisja wskazuje na okoliczność, że R. Koller uprawniony jest do posługiwania się tytułem „Magister der Rechtswissenschaften”, i oświadcza, że wykształcenie zawodowe idące dalej niż studia nie jest wymagane na podstawie art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48. 35.      Po trzecie z rzeczonych dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje wynika, że „ich posiadacz ma kwalifikacje zawodowe wymagane do podjęcia i wykonywania danego zawodu regulowanego w tym państwie członkowskim”. Rząd hiszpański wyjaśnia, że uznanie zagranicznych dyplomów za równoważne ma takie same skutki prawne w Hiszpanii jak uzyskanie tytułu „Licenciado en Derecho”, a mianowicie otwiera drogę do wykonywania zawodu adwokata. Komisja i R. Koller podnoszą w tym względzie, że beneficjent skorzystał z tej możliwości. 36.      Ponadto Komisja podkreśla okoliczność, iż R. Koller zgodnie z wymaganiami art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 odbył wszystkie etapy swojego wykształcenia (studia uniwersyteckie w Austrii, egzaminy uzupełniające w Hiszpanii) na terytorium Wspólnoty. R. Koller wskazuje na to, że zgodnie z wykładnią art. 8 ust. 1 dyrektywy 89/48 dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie Komisja przeciwko Grecji(7) przyjmujące państwo członkowskie jest zobowiązane uznać dyplom wydany przez władze innego państwa członkowskiego także w takim przypadku, jeżeli w dyplomie tym potwierdza się wykształcenie uzyskane w całości lub w części w przyjmującym państwie członkowskim. 37.      W dalszej kolejności R. Koller oraz Komisja oświadczyli, że niniejsza sprawa różni się znacznie od sprawy Cavallera z tego względu, że w sytuacji R. Kollera nie pojawiają się luki, które ujawniły się w tamtej sprawie. I tak uznanie dokonane przez hiszpańskie ministerstwo edukacji i nauki nie opiera się wyłącznie na ustaleniu ukończenia studiów uniwersyteckich w Austrii. Przeciwnie, podstawę decyzji o uznaniu stanowiły egzaminy dodatkowe odbyte na uniwersytecie w Madrycie. 38.      W ocenie Komisji wyrok w sprawie Cavallera nie zakłada, że trzyletni okres studiów w rozumieniu art. 1 lit. a) ust. 1 tiret drugie dyrektywy 89/48 powinien zostać odbyty w innym państwie członkowskim niż państwo przyjmujące, a wymaga jedynie, aby kwalifikacje zaświadczane przez ten tytuł zostały nabyte „w całości lub częściowo w ramach systemu edukacyjnego państwa członkowskiego, w którym został wydany dany dokument potwierdzający kwalifikacje”(8). Komisja podkreśla przy tym, iż R. Koller przynajmniej częściowo, to znaczy w zakresie, w jakim dotyczy to wiedzy na temat prawa hiszpańskiego, potwierdzonej egzaminami uzupełniającymi po odbyciu kursów, nabył kwalifikacje poświadczone w decyzji o uznaniu tytułu w Hiszpanii. 39.      W odniesieniu do znaczenia i celu dyrektywy 89/48 decydujące znaczenie ma zdaniem Komisji okoliczność, że dokument potwierdzający kwalifikacje zaświadcza w każdym razie dodatkowe kwalifikacje nabyte w innym państwie członkowskim, które umożliwiają tam dostęp do regulowanego zawodu. Ta przesłanka zapobiega temu, aby zwykłe uznanie uzyskanego w przyjmującym państwie członkowskim dyplomu uniwersyteckiego za równoważny wywoływało już taki skutek. Dalej Komisja podnosi, że Trybunał w wyroku Cavallera nie wymaga, aby dokument potwierdzający kwalifikacje zawsze zaświadczał również doświadczenie zawodowe. Przeciwnie, ze sformułowań użytych przez Trybunał wynika, że jedynie występujący łącznie brak tych elementów prowadzi do skutku, że dokument potwierdzający kwalifikacje z uwagi na brak związku z wystawiającym państwem członkowskim nie może zostać uznany za „dyplom” w rozumieniu dyrektywy 89/48. 40.      Robert Koller podnosi, że art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 przewiduje, że dowód posiadania doświadczenia zawodowego może być wymagany, jeżeli okres trwania kształcenia i szkolenia jest przynajmniej o jeden rok krótszy niż okres kształcenia i szkolenia wymagany w państwie przyjmującym. Taki dowód nie może być jego zdaniem od niego wymagany, ponieważ ukończył on studia w Austrii i posiada dyplom, który wykazuje studia w Hiszpanii trwające przez okres dłuższy niż trzy lata. C –    W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego 41.      Komisja oświadcza, że art. 3 lit. a) dyrektywy 89/48 stoi na przeszkodzie przyjęciu przepisu prawa krajowego, zgodnie z którym posiadacz wspomnianego w pierwszym pytaniu prejudycjalnym dyplomu nie zostanie dopuszczony do testu umiejętności bez wykazania praktyki wymaganej przez prawo krajowe. Zgodnie z tym przepisem państwo przyjmujące nie może odmówić wnioskodawcy dostępu do regulowanego zawodu z uwagi na brak kwalifikacji, jeżeli wnioskodawca posiada dyplom w rozumieniu art. 1 dyrektywy 89/48. 42.      Komisja wskazuje na okoliczność, że test umiejętności służy ustaleniu, czy wnioskodawca nadaje się do tego, aby wykonywać regulowany zawód w państwie przyjmującym. Austria nie może wyłączyć wnioskodawcy od udziału w teście umiejętności z uwagi na to, że jego profil kwalifikacji odbiega od tego wymaganego w państwie przyjmującym. 43.      Odnośnie do tego zagadnienia rząd hiszpański podnosi, że od posiadaczy tytułu „Licenciado en Derecho” umożliwiającego w Hiszpanii wykonywanie zawodu adwokata nie można wymagać, aby w celu wykonywania tego zawodu w Austrii wykonywali praktykę zawodową w zakresie wymaganym w tym państwie. Rząd hiszpański podnosi dalej, że nie można wymagać posiadania doświadczenia zawodowego. Poza tym uchwała ministra z dnia 10 listopada 2004 r. jest zgodna z dyrektywą 89/48, a wnioskodawcę należy dopuścić do testu umiejętności w Austrii bez konieczności wykazania praktyki zawodowej. 44.      Komisja oraz R. Koller dochodzą do wniosku, że dyrektywa 89/48 stoi na przeszkodzie przyjęciu przepisu prawa krajowego, zgodnie z którym posiadacz rozpatrywanego w postępowaniu przed sądem krajowym dyplomu nie może zostać dopuszczony do testu umiejętności bez wykazania praktyki wymaganej przez prawo krajowe. 45.      Robert Koller podnosi w szczególności, że wykładnia dyrektywy 89/48 oraz art. 24 EuRAG zakładająca, że przepisy te wymagają przystąpienia do testu umiejętności lub kursu przystosowawczego, jest sprzeczna z prawem wspólnotowym. Wskazując na art. 4 dyrektywy 89/48 oraz orzecznictwo Trybunału, oświadcza, że należy dopuścić go do wykonywania zawodu adwokata bez przeprowadzania testu umiejętności. Podnosi on w tym względzie, że nie ma żadnych istotnych różnic między jego wykształceniem a wykształceniem wymaganym w państwie przyjmującym. 46.      W ocenie R. Kollera treść drugiego pytania prejudycjalnego pozwala przyjąć, że zarzuca mu się nadużycie prawa. Jednakże austriacki trybunał konstytucyjny zaprzeczył już, aby w jego przypadku doszło do nadużycia prawa. Dlatego też zarzut nadużycia prawa nie może być oparty ani na prawie wspólnotowym, ani na orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości. Poza tym nie można mu przypisać zamiaru obejścia rozpatrywanych przepisów. VI – Ocena prawna A –    Uwagi wstępne 47.      Z wydaniem dyrektywy 89/48 nastąpił zasadniczy zwrot w regulacji swobody przemieszczania się osób z wyższym wykształceniem. O ile w latach siedemdziesiątych prawodawca wspólnotowy preferował dostosowanie do siebie przepisów krajowych regulujących dostęp do określonych zawodów (tak zwane podejście sektorowe tudzież wertykalne), to obecnie postanowił w celu uproszczenia wzajemnego uznawania tytułów akademickich uzupełnić, nie zawsze prostą, harmonizację poszczególnych zawodów o nowe, przekraczające zakres poszczególnych zawodów i przez to ogólniejsze podejście (tak zwane podejście horyzontalne), którego podstawą jest nowa zasada: wzajemne zaufanie w równoważność(9). Prawodawca wspólnotowy wychodzi przy tym z ogólnego założenia, że poszczególne kierunki studiów w państwach członkowskich są zasadniczo porównywalne(10). Będąc jednak świadomym trudnych do przeoczenia różnic występujących w niektórych obszarach, przede wszystkim w zakresie kształcenia prawników(11), prawodawca wspólnotowy wpisał do dyrektywy 89/48 przepisy szczególne, które umożliwiają państwom członkowskim stopniowe zniesienie ich zastrzeżeń dotyczących równoważności dyplomów, pozwalając im w drodze wyjątku w uproszczony sposób zbadać zawodowe kwalifikacje osób, które wnoszą o uznanie dyplomów uzyskanych za granicą. 48.      Niniejsze postępowanie dotyczy zasadniczo właśnie takiego zastrzeżenia Austrii, która w przypadku R. Kollera domaga się przeprowadzenia testu umiejętności, jak również dochowania wymogu pięcioletniego okresu praktycznego szkolenia. Przyczyną tego zastrzeżenia jest w swojej istocie okoliczność, iż przyjmuje się, że powołanie na dyrektywę 89/48 nastąpiło w celu obejścia austriackiego systemu kształcenia prawników, ponieważ, po pierwsze, hiszpański system kształcenia prawników nie przewiduje podobnego okresu praktycznego szkolenia, a po drugie, R. Koller uzyskał swój hiszpański dyplom nie na podstawie wspólnotowej procedury uznaniowej, lecz na podstawie opierającego się wyłącznie na prawie hiszpańskim postępowania uznaniowego. 49.      Poniżej należy najpierw zbadać kwestię możliwości zastosowania dyrektywy 89/48 do przypadku będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, przy czym odrębnie należy zająć się zagadnieniem, czy powoływanie się na prawo wspólnotowe nie stanowi w niniejszym przypadku nadużycia prawa. Dalej należy zbadać, czy austriackie zastrzeżenie jest uzasadnione i czy można od R. Kollera ze względu na jego nabyte za granicą kwalifikacje zawodowe wymagać, tak jak się to wymaga od innych absolwentów austriackich studiów prawniczych, aby odbył przed dopuszczeniem go do egzaminu adwokackiego pięcioletni okres praktyki zawodowej. B –    Właściwość Trybunału 50.      Na wstępie należy zbadać, czy OBDK jest „sądem” w rozumieniu art. 234 WE i czy w związku z tym Trybunał jest właściwy do rozpoznania przedstawionych mu pytań. 51.      Artykuł 234 akapit trzeci WE nie zawiera definicji pojęcia sądu. Jednakże istnieją pewne minimalne wymogi prawnowspólnotowe wypracowane przez Trybunał. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przy ustalaniu, czy organ występujący z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ma charakter sądu w rozumieniu art. 234 WE, Trybunał kieruje się szeregiem okoliczności, jak w szczególności ustawową podstawą prawną istnienia organu, jego stałym charakterem, obligatoryjnym charakterem jego jurysdykcji, kontradyktoryjnością postępowania, stosowaniem przez organ przepisów prawa oraz jego niezawisłością(12). 52.      Zgodnie z § 59 ustawy federalnej z dnia 28 czerwca 1990 r. Disziplinarrecht für Rechtsanwälte und Rechtsanwaltsanwärter (prawo dyscyplinarne adwokatów i aplikantów adwokackich, zwanej dalej „DSt”), OBDK składa się z prezesa, wiceprezesa oraz z co najmniej ośmiu lecz nie więcej niż 16 sędziów sądu najwyższego i 32 adwokatów (sędziowie adwokaci). OBDK orzeka zgodnie z § 63 ust. 1 DSt w izbach. Sędziowie zawodowi są powoływani zgodnie z § 59 ust. 2 DSt przez ministra sprawiedliwości na okres pięciu lat. Sędziowie adwokaci są powoływani przez izby adwokackie na okres pięciu lat. W ustawie nie przewidziano możliwości wcześniejszego odwołania członka OBDK. Zgodnie z § 64 ust. 1 DSt członkowie OBDK nie są związani poleceniami. Brak jest również okoliczności wskazujących przeciwko niezależności członków OBDK. Wykluczona jest możliwość przeniesienia sędziów adwokatów jak i pozostałych sędziów OBDK. OBDK orzeka w postępowaniu kontradyktoryjnym i posiada szeroki zakres uprawnień kontrolnych, przy czym jej kontroli podlegają zagadnienia faktyczne, prawne oraz ocena dowodów. OBDK jest instytucją o charakterze stałym, przy czym oceny tej nie zmienia okoliczność, iż jej członkowie są powoływani na ograniczone okresy(13). OBDK działa na podstawie przepisów ustawowych, a szczegółowe regulacje znajdują się w RAO i DSt. 53.      W mojej ocenie organ ten posiada wszystkie cechy wymagane w orzecznictwie, aby uznać go za sąd w rozumieniu art. 234 WE. Jako że wedle informacji zawartych w postanowieniu odsyłającego orzeczenia OBDK nie są zaskarżalne w drodze zwykłych środków odwoławczych, jest ona ponadto zgodnie z art. 234 akapit trzeci WE zobowiązana do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym(14). C –    W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego 54.      Za pomocą pierwszego pytania prejudycjalnego OBDK pragnie się dowiedzieć, czy dyrektywa 89/48 znajduje zastosowanie do przypadku będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym. Taka sytuacja miałaby miejsce, jeżeli przypadek ten byłby objęty przedmiotowym i podmiotowym zakresem stosowania tej dyrektywy. 1.      Zakres stosowania dyrektywy 89/48 a)      Podmiotowy zakres stosowania 55.      Dyrektywa 89/48 ustanawia ogólny system uznawania dyplomów szkół wyższych, a ściślej kwalifikacji zawodowych, między państwami członkowskimi w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania. Zgodnie z art. 2 dyrektywy ma ona zastosowanie do „każdego obywatela państwa członkowskiego, który zamierza wykonywać zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim [...]”. Przyjmujące państwo członkowskie jest określone w art. 1 lit. b) dyrektywy 89/48 jako „każde państwo członkowskie, w którym obywatel danego państwa członkowskiego ubiega się o możliwość wykonywania zawodu, który podlega regulacjom w tym państwie członkowskim, innym niż państwo, w którym uzyskał on swój dyplom bądź po raz pierwszy wykonywał zawód, o którym mowa”. 56.      W niniejszym przypadku warunki te należy uznać za spełnione, ponieważ R. Koller jest obywatelem Wspólnoty posiadającym dyplom wydany w Hiszpanii, który w tym państwie umożliwia mu dostęp do zawodu adwokata, to jest regulowanego zawodu(15) w znaczeniu art. 1 lit. c) dyrektywy 89/48, i o którego uznanie zwrócił się w Austrii, przyjmującym państwie członkowskim będącym równocześnie państwem jego pochodzenia. b)      Przedmiotowy zakres stosowania i)      Pierwsza i trzecia przesłanka 57.      Ponadto aby dyrektywa 89/48 miała zastosowanie, dokument potwierdzający kwalifikacje, na który powołuje się R. Koller, powinien odpowiadać definicji „dyplomu” zawartej w tej dyrektywie. Zgodnie z art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48, aby dokument potwierdzający kwalifikacje lub doświadczenie zawodowe, o którego uznanie wniesiono, można było uznać za dyplom, muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki. 58.      Po pierwsze dyplom winien być wydany przez właściwe władze danego państwa członkowskiego. W związku z tym należy wskazać, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału „dyplom” w znaczeniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 może składać się z zestawu dokumentów potwierdzających kwalifikacje(16). W niniejszym przypadku należy uznać tę przesłankę za spełnioną, ponieważ dyplom „Licenciado en Derecho”, na który powołuje się w konkretnym przypadku R. Koller, został wydany przez hiszpańskie ministerstwo edukacji i nauki, które zgodnie z prawem hiszpańskim ma prawo do wydawania dyplomów absolwentom kierunku prawo. 59.      Po drugie, dyplom winien wskazywać, iż jego posiadacz pomyślnie ukończył „naukę w szkolnictwie pomaturalnym trwającą co najmniej trzy lata lub jednakowy okres przy niepełnym wymiarze godzin, na uniwersytecie lub w instytucji szkolnictwa wyższego bądź też instytucji o zbliżonym poziomie oraz, w razie konieczności, pomyślnie ukończył szkolenie zawodowe, wymagane jako uzupełnienie kształcenia po szkole średniej”. Jako że podstawowe różnice występujące przy wykładni art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 dotyczą głównie tej przesłanki, zajmę się tym aspektem na końcu, rozważając bardziej szczegółowo problemy prawne związane z tą przesłanką. 60.      Po trzecie, dyplom winien umożliwiać dostęp do zawodu w kraju pochodzenia. To oznacza, że dyplom powinien umożliwiać faktyczne wykonywanie zawodu w państwie, które go wydało. Jeśli druga przesłanka została spełniona, również ten ostatni wymóg należy uznać za spełniony. Dyplom hiszpański, który R. Koller uzyskał w drodze uznania swojego dyplomu austriackiego za równoważny, umożliwia bowiem wykonywanie zawodu adwokata w państwie wydania dyplomu. Rząd hiszpański wyjaśnił szczegółowo w swoim piśmie procesowym, że uznanie za równoważne oficjalnych dyplomów szkół wyższych, które zostały uzyskane w uznanych placówkach, prowadzi na terytorium Hiszpanii do zrównania ich oficjalnej skuteczności w sferze akademickiej i zawodowej z odpowiednimi dyplomami hiszpańskimi. Co zaś dotyczy skuteczności oficjalnych hiszpańskich dyplomów szkół wyższych, to należy stwierdzić, że przepisy hiszpańskie – zgodnie z wywodami rządu hiszpańskiego – przypisują im podwójny skutek: akademicki i zawodowy, za pomocą których ich posiadacz może korzystać z pełnych praw akademickich z nich wynikających i jednocześnie jest uprawniony do nieograniczonego wykonywania zawodu. ii)    Druga przesłanka 61.      Trudność w stwierdzeniu, iż spełniona została druga przesłanka, polega także na tym, że dyrektywa wymaga wprost, aby posiadacz dyplomu, który domaga się jego uznania w państwie przyjmującym, ukończył „naukę w szkolnictwie pomaturalnym trwającą co najmniej trzy lata”. 62.      Jeżeli przyjąć jako podstawę samo tylko brzmienie tego przepisu, to na pierwszy rzut oka przesłanka ta nie wydaje się spełniona, zwłaszcza że R. Koller uzyskał swój hiszpański dyplom otwierający mu drogę do wykonywania zawodu adwokata w Hiszpanii w drodze procedury uznania równoważności dyplomu trwającej krócej niż trzy lata, a nie w wyniku odbycia studiów, których podstawowy okres wynosi cztery lata – co odpowiadałoby czasowym wymaganiom określonym w dyrektywie 89/48 w odniesieniu do studiów. Jak bowiem wynika z treści postanowienia odsyłającego, pomiędzy nadaniem tytułu magistra w Grazu (czyli tzw. „Sponsion”) a uznaniem tegoż tytułu w Hiszpanii minął okres około dwóch lat(17). Dlatego też należy przyjąć z uwagi na brak bardziej szczegółowych danych, że procedura uznania dyplomu trwała mniej więcej taki okres. 63.      Przy zastosowaniu takiej wykładni przeoczono by jednak okoliczność, że w drodze uznania równoważności R. Koller uzyskał dyplom odpowiadający czteroletnim studiom prawa w Hiszpanii. Robert Koller stwierdził w swoim piśmie procesowym, że w tym celu musiał poddać się szeregowi egzaminów obejmujących różne dziedziny prawa. Zgodnie z jego informacjami zakres tych egzaminów pokrywał się z zakresem egzaminów zwykłych studiów prawa na Universidad Autónoma de Madrid(18). Powodem tak wyczerpującego sprawdzenia jego wiedzy i umiejętności w toku procedury uznania równoważności dyplomu była okoliczność, że właściwe hiszpańskie ministerstwo stwierdziło, że pomiędzy austriackim a hiszpańskim tytułem akademickim istnieją istotne różnice, które należało wyrównać. 64.      Uwzględniając powyższe ustalenia, można w mojej ocenie wysnuć następujące wnioski z subsumcji do art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48: –       „Nauka w szkolnictwie pomaturalnym” w rozumieniu art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48 65.      Po pierwsze należy uznać, że procedura uznania równoważności dyplomu, której poddał się R. Koller, stanowi bez wątpienia „naukę w szkolnictwie pomaturalnym na uniwersytecie” w rozumieniu tego przepisu dyrektywy. W pierwszej kolejności decyduje o tym fakt nabycia dodatkowych kwalifikacji. Tak jak stwierdził Trybunał w wyroku w sprawie Kraus(19), obywatel danego państwa członkowskiego może powołać się w tym państwie na dyplom otrzymany w innym państwie członkowskim tylko i wyłącznie wtedy, jeśli dokument ten „poświadcza posiadanie dodatkowych [w odniesieniu do kształcenia i szkolenia odbytego w państwie członkowskim pochodzenia] kwalifikacji zawodowych i w ten sposób potwierdza zdolność jego posiadacza do zajmowania danego stanowiska […]”. Zaświadczenie o uznaniu równoważności, które R. Koller uzyskał po zdaniu egzaminów, w żadnym wypadku nie jest „jedynie aktem formalnym” lub też jedynie „zwykłym uznaniem”(20) jego dyplomu austriackiego, tak jak to sugeruje sąd krajowy w postanowieniu odsyłającym(21), lecz jest państwowym dowodem uzyskania dodatkowej kwalifikacji w zakresie prawa hiszpańskiego. Stan faktyczny będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym różni się zatem pod tym względem zasadniczo od sprawy Cavallera, na którą powołują się uczestnicy postępowania. 66.      Tamta sprawa dotyczyła wniosku obywatela włoskiego M. Cavallery, który był posiadaczem dyplomu inżyniera budowy maszyn uzyskanego na uniwersytecie w Turynie. Aby wykonywać ten zawód na terenie Włoch, M. Cavellera powinien był według przepisów prawa włoskiego zdać dodatkowy egzamin państwowy. Zamiast tego M. Cavallera złożył w Hiszpanii w ministerstwie edukacji i nauki wniosek o uznanie swojego włoskiego dyplomu za równoważny z odpowiednim hiszpańskim dyplomem w oparciu o procedurę uznania dyplomu uregulowaną wyłącznie przepisami prawa krajowego, która różniła się od procedury uznania równoważności dyplomu stanowiącej transpozycję dyrektywy 89/48 do prawa hiszpańskiego. Po uzyskaniu uznania M. Cavallera został wpisany do rejestru katalońskiej Izby Inżynierów. Jednakże nie pracował on w swoim zawodzie poza Włochami ani nie odbył dodatkowego kształcenia w Hiszpanii. 67.      Zatem w wyroku w tamtej sprawie Trybunał słusznie przyjął, że uznanie dyplomu w Hiszpanii nie poświadczało posiadania żadnych dodatkowych kwalifikacji, a więc nie spełniało wymogów stosujących się do „dyplomu” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48(22). W uzasadnieniu Trybunał wskazał, że ani uznanie dyplomu, ani wpis do rejestru katalońskiej izby zawodowej nie obejmowały sprawdzenia kwalifikacji lub doświadczenia zdobytego przez M. Cavallerę. Trybunał zajął w tym względzie stanowisko, że jeżeli zezwolono by w takich okolicznościach na powołanie się na dyrektywę 89/48 celem uzyskania dostępu we Włoszech do będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym regulowanego zawodu, prowadziłoby to w konsekwencji do tego, że osoby, które uzyskały w tym państwie członkowskim dokument potwierdzający kwalifikacje, który jednak jako taki nie otwiera jeszcze dostępu do tego regulowanego zawodu, mimo to uzyskiwałyby dostęp do tego zawodu, chociaż wystawione w Hiszpanii zaświadczenie o uznaniu równoważności nie dowodzi uzyskania dodatkowych kwalifikacji czy też doświadczenia zawodowego. W ocenie Trybunału taki skutek stałby w sprzeczności z wyrażoną w motywie piątym dyrektywy 89/48 zasadą, że państwa członkowskie zachowują możliwość określenia minimalnych wymagań dotyczących kwalifikacji w celu zabezpieczenia jakości świadczeń spełnianych na jego terytorium(23). 68.      Takie zagrożenie nie występuje w postępowaniu przed sądem krajowym, ponieważ zaświadczenie o uznaniu równoważności wystawione zostało na rzecz R. Kollera po sprawdzeniu nabytych przez niego podczas zajęć w Hiszpanii dodatkowych kwalifikacji zawodowych. Jeżeli chodzi o stosunek do uzyskanego w Austrii dyplomu, to z uwagi na bezsprzecznie istniejące różnice pomiędzy prawem austriackim i hiszpańskim, traktowanie uzyskanych w Hiszpanii wiadomości i kwalifikacji jedynie jako uzupełnienia studiów prawniczych w Austrii nie byłoby właściwe. Wręcz przeciwnie, należy przyjąć, iż odbyte w Hiszpanii w toku procedury uznania równoważności dyplomu kształcenie i szkolenie powinno być traktowane jako samodzielne studia. 69.      Z uwagi na to, że dostęp do zawodu adwokata w Hiszpanii – w przeciwieństwie do Austrii – nie wymaga posiadania doświadczenia zawodowego, lecz zależy jedynie od posiadania przez absolwenta „kwalifikacji akademickich”, kwalifikacje te są wystarczające, aby stwierdzić występowanie „zawodowych kwalifikacji” u posiadacza takiego zaświadczenia. –       „Nauka w szkolnictwie pomaturalnym trwającą co najmniej trzy lata” w rozumieniu art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48 70.      Po drugie, okoliczność, że procedura uznania równoważności dyplomu trwała bezspornie krócej niż trzy lata, nie stanowi automatycznej przeszkody do przyjęcia, iż jest to zgodnie z art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48 nauka w szkolnictwie pomaturalnym trwająca co najmniej trzy lata. 71.      Z jednej strony należy rozważyć w takim przypadku odpowiednie zastosowanie art. 1 lit. a) akapit drugi dyrektywy 89/48. Według tego przepisu dyrektywy jak „dyplom” w rozumieniu akapitu pierwszego traktuje się każdy dyplom, świadectwo lub inny dokument potwierdzający posiadanie kwalifikacji albo każdy zestaw tych dyplomów, świadectw lub innych dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji, które zostały wydane przez właściwe władze w państwie członkowskim, jeżeli wydano je w wyniku pomyślnego ukończenia kształcenia oraz szkoleń, odbytych na terenie Wspólnoty, i uznawane są przez właściwe władze tego państwa członkowskiego „za ekwiwalentne oraz że przyznaje on jednakowe prawa odnośnie do podejmowania i wykonywania zawodu regulowanego w tym państwie członkowskim”. Ten przepis zawierający według pierwotnej koncepcji uregulowania dotyczące „alternatywnej drogi kształcenia” został wprowadzony, jak to wyjaśnił Trybunał w wyroku w sprawie Beuttenmüller(24), aby znaleźć sprawiedliwe rozwiązanie dla osób, które co prawda nie ukończył trzyletniego kształcenia i szkolenia na wyższej uczelni, ale posiadają dokumenty potwierdzające kwalifikacje, które dają im takie same prawa do wykonywania zawodu”(25). Procedura uznania równoważności dyplomu jest z punktu widzenia jej znaczenia i celu, w zakresie w jakim obejmuje tak jak w przypadku rozpatrywanym przez sąd krajowy sprawdzenie wiedzy z zakresu prawa hiszpańskiego, pewnego rodzaju alternatywną drogą kształcenia w porównaniu do zwykłych studiów wyższych w Hiszpanii, która prowadzi do uznania zagranicznych tytułów akademickich i świadectw zawodowych, nadając im na terytorium kraju taką samą moc prawną jak krajowym tytułom i świadectwom zawodowym. Po skutecznym przeprowadzeniu procedury uznania równoważności dyplomu zagraniczny prawnik, taki jak R. Koller, jest uprawniony do wykonywania w Hiszpanii regulowanego zawodu adwokata. 72.      Z drugiej strony nie jest zrozumiałe, dlaczego okoliczność, że R. Kollerowi udało się zdobyć wykształcenie prawnicze, które wedle prawa krajowego odpowiada czteroletnim studiom prawniczym w Hiszpanii, w ciągu dwóch lat, czyli przed upływem regularnego czasu trwania studiów, miałaby działać na jego niekorzyść. Brak uznania równoważności zaświadczenia o uznaniu na poziomie Wspólnoty prowadziłby do tego, iż osiągnięcia naukowe nie byłyby nagradzane, a wręcz karane, jeżeli wnioskodawcy, którzy zdali wymagane egzaminy w okresie krótszym niż inni, byliby traktowani gorzej. To nie byłoby uzasadnione i nie odpowiadałoby obecnemu stanowi prawa wspólnotowego, co wynika choćby z wyroku w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii(26). 73.      Przedmiotem tego wyroku było naruszenie przez Hiszpanię dyrektywy 89/48, a w szczególności jej art. 3. Trybunał stwierdził, że naruszenie polegało na tym, że Hiszpania odmówiła uznania kwalifikacji zawodowych inżyniera, które zostały uzyskane we Włoszech na podstawie studiów uniwersyteckich odbytych wyłącznie w Hiszpanii oraz – uzależniając dopuszczenie inżynierów posiadających kwalifikacje zawodowe uzyskane w innym państwie członkowskim do wewnętrznych egzaminów pozwalających na awans w ramach służby publicznej od uznania tych kwalifikacji pod względem akademickim. Należy tutaj wspomnieć, że osoby, których to dotyczyło, były posiadaczami dyplomów wystawionych przez uniwersytet w Alicante (Hiszpania), których równoważność została uznana przez Università Politecnica delle Marche (Włochy) na podstawie porozumienia ramowego o współpracy. Na tej podstawie nadano im włoski dyplom „ingegnere civile”. Dalej należy wskazać, że osoby, których to dotyczyło, po uzyskaniu dyplomu złożyły jeszcze pomyślnie włoski egzamin państwowy, co upoważniło je do wykonywania zawodu inżyniera w tym państwie członkowskim. 74.      W wyroku tym Trybunał wskazał najpierw, że przyjmujące państwo członkowskie jest na podstawie art. 8 ust. 1 dyrektywy 89/48 zobowiązane do uznania, że w każdym razie wystawione przez właściwe władze innych państw członkowskich zaświadczenia spełniają warunki do uznania dyplomu(27). Następnie Trybunał wypowiedział się w pewien sposób przeciwko nierównemu traktowaniu osób, które uzyskały swoje zawodowe kwalifikacje na podstawie uznania równoważności, a nie na podstawie regularnych studiów uniwersyteckich lub na innej wyższej uczelni, stwierdzając w pkt 80 i 81 tegoż wyroku: „W konsekwencji obowiązkiem władz krajowych jest upewnienie się, że posiadacze kwalifikacji zawodowych uzyskanych w innym państwie członkowskim mają takie same możliwości awansu jak posiadacze równoważnych krajowych kwalifikacji zawodowych. Zatem w niniejszej sprawie, mimo że zawód inżyniera budownictwa dróg, kanałów i portów jest zwykle wykonywany w Hiszpanii przez posiadaczy hiszpańskich dyplomów uzyskanych po upływie pięciu lat studiów, posiadacz dyplomu wydanego w innym państwie członkowskim i uprawniającego go do wykonywania – ewentualnie po spełnieniu warunków wynikających ze stosowania środków wyrównawczych – tego samego zawodu w Hiszpanii powinien mieć te same możliwości awansu co posiadacze dyplomów hiszpańskich, niezależnie od liczby lat studiów wymaganych do uzyskania omawianego dyplomu. Jeśli bowiem dyplom wydany w innym państwie członkowskim został uznany na podstawie dyrektywy 89/48 – w odpowiednich przypadkach po zastosowaniu środków wyrównawczych – to uznaje się, że przyznaje on te same kwalifikacje co równoważny dyplom hiszpański. W tej sytuacji nieprzyznanie posiadaczowi dyplomu wydanego w innym państwie członkowskim tych samych możliwości awansu, które mają posiadacze równoważnych dyplomów hiszpańskich, tylko dlatego, że dyplom ten został wydany po ukończeniu krótszego okresu kształcenia, oznaczałoby stawianie posiadacza dyplomu pochodzącego z innego państwa członkowskiego w mniej korzystnej sytuacji jedynie ze względu na fakt, że uzyskał on równoważne kwalifikacje w krótszym okresie”. 75.      W mojej ocenie zarówno z powyższych wywodów, jak i z przytoczonego wyżej orzecznictwa Trybunału można wyprowadzić, że z jednej strony przy ocenie zagadnienia, czy wymóg „nauki w szkolnictwie pomaturalnym trwającej co najmniej trzy lata” w rozumieniu art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48 został spełniony, nie ma decydującego znaczenia to, czy rozpatrywane świadectwo uzyskano w wyniku regularnych, trwających co najmniej trzy lata studiów uniwersyteckich, czy też w wyniku trwającej krócej niż trzy lata procedury uznania równoważności dyplomu. Jeżeli procedura ta, jak to ma miejsce w przypadku będącym przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, jest porównywalna do studiów uniwersyteckich, w zakresie w jakim obejmuje ona szkolenia i egzaminy uzupełniające, a świadectwo jej ukończenia wywołuje takie same skutki prawne w kraju, obie formy świadectw muszą zostać uznane za równoważne. 76.      Kwestia ewentualnego braku doświadczenia zawodowego jest co do zasady bez znaczenia dla możliwości stosowania dyrektywy 89/48 do przypadku będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, która stanowi przedmiot pierwszego pytania prejudycjalnego. Należy bowiem przypomnieć, że nakazane w dyrektywie 89/48 wzajemne uznawanie dyplomów wynika z zasady wzajemnego zaufania(28), tak że przyjmującemu państwu członkowskiemu zasadniczo jest zakazane kwestionowanie równoważności kwalifikacji zawodowych uzyskanych w innym państwie członkowskim. Dalej należy wskazać, że według utrwalonego orzecznictwa Trybunału(29) celem dyrektywy 89/48 nie jest, tak jak to było w przypadku dyrektyw sektorowych, harmonizacja warunków podejmowania lub wykonywania zawodów, do których się ona stosuje. Państwa członkowskie zachowują zatem właściwość do określenia tych warunków w granicach określonym prawem wspólnotowym(30). 77.      Zgodnie z powyższym należy uznać, że Hiszpania ma swobodę w zakresie określenia dostępu do zawodu adwokata w tym państwie czy to w oparciu o decyzję o uznaniu równoważności kształcenia odbytego na terytorium innego państwa członkowskiego, czy też na podstawie uniwersyteckiego dyplomu ukończenia kształcenia na jej terytorium, ponieważ jedynym wymogiem określonym w dyrektywie 89/48 jest zgodnie z art. 1 lit. a) akapitem drugim to, aby dokument poświadczał, „iż jego posiadacz pomyślnie ukończył naukę w szkolnictwie pomaturalnym trwającą co najmniej trzy lata […], [co] wskazuje, że ma kwalifikacje wymagane do podjęcia i wykonywania danego zawodu regulowanego w tym państwie członkowskim”(31). Zagadnienie, w jakim zakresie wykonywanie określonego zawodu wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego, musi zostać zatem rozstrzygnięte wyłącznie na podstawie prawa krajowego(32). Dlatego też Austria jako przyjmujące państwo członkowskie nie może się skutecznie powoływać na to, że R. Koller nie odbył wymaganej w przepisach tego państwa członkowskiego „pięcioletniej praktyki zawodowej”, aby zakwestionować możliwość zastosowania dyrektywy 89/48 do przypadku będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym. 78.      W zakresie w jakim świadectwo uzyskane w Hiszpanii przez R. Kollera w wyniku procedury uznania równoważności wywołuje takie same skutki prawne jak czteroletnie studia uniwersyteckie, a u podstaw tego świadectwa leżą dodatkowe kwalifikacje nabyte w państwie członkowskim je wystawiającym, na przykład w formie szkoleń i egzaminów uzupełniających, należy przyjąć, że druga przesłanka definicji „dyplomu” w rozumieniu art. 1 lit. a) tiret drugie dyrektywy 89/48 została spełniona. c)      Dotychczasowe wnioski 79.      Wedle powyższego dokument potwierdzający posiadane kwalifikacje, na który powołuje się R. Koller, odpowiada definicji „dyplomu” zawartej w art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48. Dyrektywa ta znajduje zatem zastosowanie w niniejszym postępowaniu. 2.      Stwierdzenie nadużycia prawa w ramach ogólnych uregulowań dotyczących wzajemnego uznawania dyplomów a)      Pojęcie nadużycia prawa w prawie wspólnotowym 80.      Stwierdzenie, iż dyrektywa co do zasady znajduje zastosowanie, nie oznacza jednak automatycznie, że można się na nią powoływać. Jeżeli ustalono by konkretne okoliczności wskazujące na nadużycie prawa, możliwość powołania się na prawo wspólnotowe powinna być wyłączona(33). W wyroku w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii(34) Trybunał stwierdził ostatnio w odniesieniu do dyrektywy 89/48, że obywatele państwa członkowskiego nie mogą próbować unikać stosowania wobec nich regulacji krajowych przez nadużywanie udogodnień wprowadzonych przez prawo wspólnotowe. W przypadku będącym przedmiotem postępowania przed sądem krajowym sąd ten zdaje się wskazywać na to, że podejrzewa, iż taki przypadek występuje, stwierdzając w postanowieniu odsyłającym, iż R. Koller pragnie obejść wymagany ustawowo do wykonywania zawodu adwokata w Austrii obowiązek odbycia pięcioletniej praktyki(35). Okoliczność ta stanowi wystarczającą podstawę, aby zbadać, czy miało miejsce nadużycie prawa. 81.      W prawie wspólnotowym występuje pojęcie nadużycia prawa(36), które zostało rozwinięte w orzecznictwie Trybunału(37) i w międzyczasie nabyło stosunkowo klarowną treść(38). Powstało ono w obszarze swobód podstawowych i zostało przeniesione przez Trybunał na inne szczególne obszary prawa wspólnotowego oraz rozwinięte. Pojęcie to można – przy przyjęciu znacznych uproszczeń – rozumieć jako zasadę zakazu zachowań nadużywających, według której „podmioty prawa nie mogą powoływać się na normy prawa wspólnotowego w celach stanowiących nadużycie lub oszustwo”(39). W ocenie Trybunału stwierdzenie nadużycia zakłada z jednej strony ustalenie na podstawie ogólnej oceny wszystkich okoliczności danego przypadku, że mimo spełnienia wszystkich przesłanek wynikających z prawa wspólnotowego, cel danej regulacji prawnej nie został osiągnięty. Z drugiej strony zakłada istnienie elementu subiektywnego, a mianowicie zamiaru uzyskania korzyści wynikającej z regulacji wspólnotowej przez sztuczne stworzenie warunków wymaganych do uzyskania tej korzyści(40). 82.      Chociaż ocena kwestii, czy w toczącym się przed nim postępowaniu spełnione zostały przesłanki nadużycia prawa należy do sądu krajowego(41), Trybunał, orzekając w przedmiocie pytania prejudycjalnego, może jednak ewentualnie dostarczyć wskazówek stanowiących pomoc dla sądu krajowego przy dokonywaniu przezeń wykładni(42). b)      Ocena z punktu widzenia celów dyrektywy 83.      Ocena zagadnienia, czy rzeczywiście mamy do czynienia z przypadkiem nadużycia prawa, nie może zostać przeprowadzona abstrakcyjnie, bez uwzględnienia celów dyrektywy. Ogólny system uznawania dyplomów ustanowiony w dyrektywie 89/48 ma na celu umożliwienie obywatelom państw członkowskich uprawnionym do wykonywania zawodu regulowanego w jednym z tych państw uzyskania dostępu do tego samego zawodu w pozostałych państwach członkowskich(43). Dlatego też Trybunał orzekł już, iż nie dochodzi do nadużycia ogólnych reguł uznawania dyplomów wprowadzonych dyrektywą 89/48, jeżeli obywatel jednego z państw członkowskich, który pragnie wykonywać jeden z regulowanych zawodów, wybiera do tego celu preferowane przez niego państwo członkowskie. Trybunał stwierdził przy tej okazji, że prawo obywatela jednego z państw członkowskich do wyboru na rynku wewnętrznym państwa członkowskiego, w którym pragnie nabyć kwalifikacje zawodowe, wynika wprost ze swobód podstawowych zapewnionych w traktacie WE(44). 84.      Uwzględniając te wypracowane w orzecznictwie zasady, nie można zarzucić obywatelowi jednego z państw członkowskich, że po ukończeniu studiów w państwie swojego pochodzenia oraz po uzyskaniu dodatkowych kwalifikacji w wybranym przez siebie innym państwie członkowskim pragnie uzyskać uznanie zagranicznego dyplomu w państwie swojego pochodzenia. Jako obywatel Unii ma on prawo do swobodnego przemieszczania się oraz prawo do studiowania lub pracy za granicą, z którym nie może wiązać się obawa, że doprowadzi to do niekorzystnych skutków dla jego kariery akademickiej lub zawodowej w przypadku powrotu do państwa pochodzenia. Odpowiada to zapisanemu w motywie pierwszym dyrektywy 89/48 celowi zniesienia przeszkód w swobodnym przepływie osób pomiędzy państwami członkowskimi. Jest oczywiste, iż na to prawo można powoływać się także wobec państwa swojego pochodzenia. 85.      Opisane powyżej okoliczności są również zbieżne z celem możliwie szerokiego urzeczywistnienia swobody świadczenia usług, tak jak ma to na celu dyrektywa 89/48 zgodnie z zapisem zawartym w jej motywie pierwszym, ponieważ służy ona świadczeniu usług edukacyjnych przez instytucję jednego państwa członkowskiego na terytorium innego państwa członkowskiego. Uzyskana za granicą kwalifikacja akademicka lub zawodowa jest też korzystna dla państwa pochodzenia obywatela Unii, jeżeli przykłada ono wagę do jak najlepszego wykształcenia swoich obywateli. Przyczynia się to też do stworzenia europejskiego rynku pracy, który może zostać tylko wtedy urzeczywistniony, jeżeli powstanie europejski rynek edukacyjny. Z drugiej strony swoboda świadczenia usług zostaje również urzeczywistniona w ten sposób, że stwarza się możliwość świadczenia usług adwokackich w transgranicznym obrocie prawnym(45). Zakłada to bowiem znajomość prawa innych państw członkowskich, którą najlepiej uzyskuje się w drodze uzupełniającego wykształcenia prawniczego, odbytego na miejscu. Uznanie przez państwo przyjmujące nabytej za granicą kwalifikacji prawniczej w zakresie prawa innego państwa członkowskiego służy realizacji tego celu(46). 86.      Tak jak trafnie stwierdził rzecznik generalny M. Poiares Maduro w swojej opinii w sprawie Cavallera(47), nie można automatycznie stwierdzić nadużycia prawa, w przypadku gdy obywatel Unii może uzyskać w innym państwie członkowskim bardziej korzystny dostęp do określonego zawodu niż ma to miejsce w tym państwie, w którym odbył studia, i z tej możliwości korzysta. Nadużycie prawa można w takich okolicznościach stwierdzić dopiero wtedy, gdy obywatel Unii w rzeczywistości nie skorzystał ze swobody przepływu, na przykład w drodze uzyskania uzupełniającego wykształcenia czy też doświadczenia zawodowego w innym państwie członkowskim. Dopiero uzyskanie takiego wykształcenia tudzież doświadczenia zawodowego prowadzi do „wzajemnego gospodarczego i społecznego przenikania”(48), do którego zmierza określony w art. 1 lit. c) WE cel rynku wewnętrznego. Z uwagi na to, że już poprzednio ustalono, iż R. Koller uzyskał kwalifikację zawodową odpowiadającą „nauce w szkolnictwie pomaturalnym”(49) w rozumieniu art. 1 lit. a) tiret drugie, należy jednoznacznie stwierdzić, że brak jest przesłanek do stwierdzenia nadużycia prawa. 3.      Wniosek 87.      Na pierwsze pytanie prejudycjalne należy zatem udzielić odpowiedzi, że pojęcie „dyplomu” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 obejmuje wystawione przez władze innego państwa członkowskiego dokumenty potwierdzające kwalifikacje, z których wynika, że wnioskodawca posiada kwalifikacje zawodowe umożliwiające dostęp do regulowanego zawodu, które jednak nie zaświadczają odbycia przynajmniej trzyletnich studiów uniwersyteckich, lecz wynikają z uznania świadectwa ukończenia studiów uzyskanego w przyjmującym państwie członkowskim, jeżeli u podstaw tego uznania leżą dodatkowe kwalifikacje uzyskane w wystawiającym państwie członkowskim, takie jak kształcenie w formie kursów i egzaminów uzupełniających. D –    W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego 88.      Poprzez pytanie drugie sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy dyrektywa 89/48 nie stoi na przeszkodzie przyjęciu przepisu prawa krajowego, według którego posiadacz dyplomu opisanego w pierwszym pytaniu prejudycjalnym nie może zostać dopuszczony do testu umiejętności bez wykazania praktyki zawodowej wymaganej przez prawo krajowe. 89.      Po stwierdzeniu w odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, że dyrektywa 89/48 znajduje zastosowanie, należy ustalić, czy prawo krajowe odpowiada wymogom tej dyrektywy. W związku z tym należy zbadać kwestię, czy Austria w ramach odstępstwa od zasady wzajemnego uznawania może żądać od R. Kollera, posiadacza austriackiego tytułu „Magister der Rechtswissenschaften”, hiszpańskiego tytułu „Licenciado en Derecho” oraz tytułu zawodowego „abogado”, odbycia praktyki zawodowej jako przesłanki dopuszczenia go do testu umiejętności. 90.      Podstawę prawną dla takiego żądania państwa członkowskiego mógłby stanowić art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 89/48. Jednakże znaczenie tego przepisu dyrektywy staje się dla podmiotu stosującego prawo zrozumiałe dopiero po wyjaśnieniu mechanizmu wzajemnego uznawania leżącego u podstaw dyrektywy oraz stosownego orzecznictwa Trybunału. 1.      Brak automatyzmu w procedurze wzajemnego uznawania 91.      Na początku należy wskazać na art. 3 ust. 1 dyrektywy 89/48, który konkretyzuje zasadę wzajemnego zaufania w ramach uznawania dyplomów(50), stanowiąc, że jeżeli przyjmujące państwo członkowskie uzależnia dostęp do danego zawodu od posiadania dyplomu, to nie może odmówić obywatelowi państwa członkowskiego dostępu do tego zawodu z uwagi na brak kwalifikacji, jeśli wnioskodawca posiada dyplom, który w innym państwie członkowskim jest niezbędny, aby podjąć i wykonywać na jego terytorium tenże zawód, a dyplom ten został uzyskany w państwie członkowskim. Dalej należy wskazać na art. 8 ust. 1 dyrektywy 89/48, który zobowiązuje państwo przyjmujące do uznania zaświadczeń wystawionych w tym względzie przez właściwe władze innego państwa członkowskiego. a)      Wyrok w sprawie Morgenbesser z dnia 13 listopada 2003 r. 92.      Jak to już Trybunał wyjaśnił w wyroku w sprawie Morgenbesser(51), dyrektywa 89/48 nie wymaga jednak w żadnym wypadku, aby uznanie dyplomu w państwie przyjmującym następowało automatycznie(52). Właściwa władza państwa przyjmującego powinna raczej zgodnie z zasadami wypracowanymi przez Trybunał w wyrokach w sprawach Vlassopoulou(53) i Fernández de Bobadilla(54) sprawdzać, czy i w jakim zakresie wiedza i umiejętności zaświadczane dyplomem uzyskanym w innym państwie członkowskim lub uzyskane tam doświadczenie zawodowe oraz doświadczenie uzyskane w państwie członkowskim, w którym wnioskodawca domaga się wpisu, mogą zostać uznane – chociażby częściowo – za spełnienie przesłanek podjęcia określonej działalności(55). 93.      Ta procedura sprawdzająca powinna pozwolić władzom przyjmującego państwa członkowskiego na obiektywne ustalenie, czy zagraniczny dyplom poświadcza, że jego posiadacz dysponuje taką samą wiedzą i umiejętnościami jak w przypadku dyplomu krajowego. Ta ocena równoważności zagranicznego tytułu musi zostać dokonana wyłącznie z uwzględnieniem poziomu wiedzy i umiejętności, które tytuł ten – w świetle charakteru i czasu trwania studiów i związanego z nim szkolenia praktycznego – pozwala domniemywać u posiadacza dyplomu(56). 94.      W ramach procedury sprawdzającej państwo członkowskie może uwzględnić obiektywne różnice dotyczące zarówno ram prawnych odnoszących się do rozpatrywanego zawodu w państwie członkowskim pochodzenia, jak i dotyczące zakresu czynności objętych danym zawodem. W przypadku zawodu adwokata państwo członkowskie może zdaniem Trybunału przeprowadzić porównawcze badanie dyplomów, uwzględniając różnice stwierdzone pomiędzy rozpatrywanymi krajowymi porządkami prawnymi(57). 95.      Jeśli to porównawcze badanie dyplomów prowadzi do stwierdzenia, że wiedza i kwalifikacje potwierdzone zagranicznym dyplomem odpowiadają wiedzy i kwalifikacjom wymaganym na podstawie przepisów krajowych, państwo członkowskie jest zobowiązane uznać, że dyplom ten spełnia przesłanki ustanowione w tych przepisach. Jeśli natomiast porównanie wykazuje jedynie częściową zbieżność pomiędzy wiedzą i kwalifikacjami, przyjmujące państwo członkowskie ma prawo żądać, aby zainteresowany wykazał, że zdobył brakującą wiedzę i kwalifikacje(58). W tym zakresie na właściwych władzach krajowych spoczywa obowiązek oceny, czy wiedza zdobyta w przyjmującym państwie członkowskim czy to w ramach cyklu studiów, czy też doświadczenia praktycznego wystarcza, aby stwierdzić uzyskanie brakującej wiedzy(59). b)      Wyrok z dnia 10 grudnia 2009 w sprawie Peśla 96.      Zgodność z prawem wspólnotowym takiego porównawczego badania uzyskanych w innym państwie członkowskim kwalifikacji zawodowych, dokonywanego przez władze państwa przyjmującego, została ostatnio wyraźnie potwierdzona w odniesieniu do kwalifikacji do zawodu adwokata w wyroku w sprawie Peśla(60). 97.      Postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte wnioskiem obywatela polskiego Krzysztofa Peśli o dopuszczenie do prawniczej służby przygotowawczej na terenie Niemiec. K. Peśla ukończył studia prawnicze w państwie swojego pochodzenia, a następnie uzyskał w ramach niemiecko‑polskiego kształcenia prawniczego zarówno stopień akademicki „Master of German and Polish Law”, jak i tytuł akademicki „Bachelor of German and Polish Law”. Wniosek K. Peśli o stwierdzenie równoważności został oddalony przez właściwe władze niemieckie z uzasadnieniem, że znajomość prawa obcego nie może zostać uznana za równorzędną w świetle jego różnic w porównaniu z prawem niemieckim. Ponadto właściwe władze niemieckie wskazały, że poziom wymagań odnoszących się do uzyskanych przez K. Peślę zaliczeń w ramach studiów prowadzących do uzyskania stopnia Master of German and Polish Law jest znacznie niższy od poziomu wymaganego na egzaminach pisemnych w ramach pierwszego egzaminu państwowego z zakresu przedmiotów obowiązkowych. W decyzji oddalającej wniosek poinformowano jednak K. Peślę o możliwości złożenia wniosku o przeprowadzenie testu umiejętności(61). 98.      Trybunał w swoim wyroku zasadniczo potwierdził stanowisko prawne władz niemieckich. I tak stwierdził on między innymi, że „oceny wiedzy potwierdzonej dyplomem wydanym w innym państwie członkowskim i kwalifikacji i/lub doświadczenia zawodowego uzyskanego w innych państwach członkowskich, jak również doświadczenia zdobytego w państwie członkowskim, w którym kandydat składa wniosek o wpis, należy dokonywać w świetle kwalifikacji zawodowych wymaganych w przepisach przyjmującego państwa członkowskiego”(62). 99.      Trybunał słusznie stwierdził, że jeżeli chodzi o dostęp do zawodów prawniczych w państwie przyjmującym, to decydujące znaczenie ma znajomość prawa tego państwa członkowskiego. Trybunał dał do zrozumienia, że wiedza ta nie może automatycznie zostać zastąpiona przez wiadomości z zakresu prawa państwa pochodzenia, i to również w tym przypadku, jeżeli studia prawnicze w obu państwach członkowskich są porównywalne w zakresie poziomu nauczania oraz czasu ich trwania. W celu wskazania na absurdalność przeciwnej argumentacji podniesionej przez K. Peślę Trybunał stwierdził, że prowadziłaby ona do wniosku „że kandydat mógłby zostać dopuszczony do aplikacji, nie mając jakiejkolwiek znajomości ani prawa niemieckiego, ani języka niemieckiego”(63). 100. Dalej Trybunał stwierdził, że „gdy władze państwa członkowskiego badają wniosek obywatela innego państwa członkowskiego o dostęp do okresu praktycznego szkolenia w celu późniejszego wykonywania regulowanego zawodu prawniczego, jak w przypadku aplikacji prawniczej, art. 39 WE jako taki nie przewiduje obowiązku, by władze te wymagały od kandydata – w ramach badania równoważności wymaganego przez prawo wspólnotowe – jedynie poziomu wiedzy prawniczej niższego niż potwierdzona przez kwalifikacje wymagane w tym państwie członkowskim do uzyskania dostępu do takiego okresu praktycznego szkolenia”(64). c)      Wnioski końcowe 101. Z wyżej wymienionego orzecznictwa Trybunału wynika dla celów niniejszego postępowania prejudycjalnego, że uznanie dyplomu w państwie przyjmującym nie musi następować automatycznie(65). Przeciwnie, państwo przyjmujące jest upoważnione do sprawdzania w ramach procedury porównawczej równoważności zagranicznego dyplomu z odpowiednim dyplomem w państwie przyjmującym(66). W przypadku dyplomów prawniczych należy przyjmować istnienie różnic pomiędzy porządkami prawnymi państw członkowskich z takim skutkiem, że państwo przyjmujące może w zgodzie z prawem wspólnotowym wymagać od posiadacza dyplomu dokładnej znajomości prawa państwa przyjmującego(67). Prawo wspólnotowe dopuszcza, ale nie wymaga, w interesie swobody przepływu pracowników, możliwość zastosowania wobec kandydata niższych wymagań odnoszących się do wiedzy prawniczej niż te, które zaświadcza się w dokumencie, który w tym państwie członkowskim stanowi przesłankę uzyskania dostępu do praktycznego etapu kształcenia(68). 102. Trybunał wypracował te zasady w ramach wykładni przepisów wspólnotowego prawa pierwotnego, a mianowicie art. 39 WE oraz art. 43 WE odnoszących się do swobody przepływu pracowników oraz swobody przedsiębiorczości. Zasada pierwszeństwa stosowania wtórnego prawa wspólnotowego nakazuje, aby przy badaniu drugiego pytania prejudycjalnego w pierwszej kolejności uwzględnić dyrektywę 89/48. Jednakże okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie dokonaniu wykładni dyrektywy 89/48 z uwzględnieniem wyżej wskazanych zasad, gdyż dyrektywa ta została przyjęta właśnie w celu realizacji tych swobód podstawowych, na co wskazuje wybór jej podstaw prawnych oraz treść jej pierwszego motywu(69). 2.      Podstawa prawna w art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 89/48 103. Z przytoczonego powyżej orzecznictwa Trybunału wynikają ważne wskazówki dla wykładni art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 89/48, ponieważ przepis ten dotyczy środków, jakie państwo przyjmujące może podjąć w kwestii uznania zagranicznego dyplomu po zakończeniu porównawczego badania kwalifikacji wnioskodawcy. Do środków tych należy prawo do żądania pod pewnymi warunkami od wnioskodawcy, aby odbył on staż adaptacyjny o długości nieprzekraczającej trzech lat lub przystąpił do testu umiejętności. 104. Zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. b) akapit drugi dyrektywy wnioskodawcy przysługuje co do zasady prawo wyboru. Odstępując od tej zasady dla grup zawodów, których wykonywanie wymaga dokładnej znajomości prawa krajowego i w odniesieniu do których udzielanie porad lub pomocy prawnej związanej z prawem krajowym jest zasadniczą i trwałą cechą działalności zawodowej, przyjmujące państwo członkowskie może wskazać staż adaptacyjny lub test umiejętności. Powyższe dotyczy też bez wątpienia zawodu adwokata, do którego obowiązków należy doradztwo oraz pomoc prawna w zakresie prawa krajowego(70). Tak więc Austria może wymagać zdania egzaminu adwokackiego, jeżeli egzamin ten odpowiada definicji pojęcia „test umiejętności”. a)      Egzamin adwokacki jako „test umiejętności“ w rozumieniu art. 1 lit. g) 105. Egzamin adwokacki przewidziany w § 1 RAPG odpowiada definicji „testu umiejętności” w rozumieniu art. 1 lit. g) dyrektywy 89/48, ponieważ jego przedmiotem jest wyłącznie wiedza zawodowa wnioskodawcy. Poprzez ten egzamin sprawdzane są kwalifikacje wnioskodawcy do wykonywania zawodu adwokata zgodnie z wymaganiami obowiązującymi w Austrii. Wymagania te zostały zapisane w § 1 RAPG, zgodnie z którym kandydat powinien wykazać „sprawność przy wszczynaniu i prowadzeniu przekazanych adwokatowi spraw publicznych i cywilnych, a także umiejętność formułowania dokumentów prawnych i opinii prawnych oraz uporządkowanego przedstawienia stanu prawnego i faktycznego pisemnie i ustnie”. Austria jako państwo przyjmujące ma zgodnie z zasadami rozwiniętymi w orzecznictwie Trybunału prawo do ustalenia takich wymogów(71). Również art. 1 lit. g) dyrektywy 89/48 uprawnia Austrię do przyjęcia rozwiązań dotyczących „szczegółowego stosowania” takiego „testu umiejętności”. b)      Okoliczności, w których państwo przyjmujące może żądać przystąpienia do testu umiejętności 106. Z art. 4 ust. 1 lit. b) tiret drugie dyrektywy 89/48 wynika, że przyjmujące państwo może wymagać testu umiejętności, jeżeli na zawód regulowany w przyjmującym państwie członkowskim składają się jedna lub więcej regulowanych działalności zawodowych, które w państwie członkowskim pochodzenia lub przybycia wnioskodawcy nie wchodzą w skład zawodu podlegającego regulacjom, i gdy ta różnica ma związek ze specyficznym programem kształcenia i szkolenia wymaganym w przyjmującym państwie członkowskim oraz obejmuje materiał zasadniczo różniący się od tego, którego opanowanie jest warunkiem otrzymania dyplomu przedkładanego przez wnioskodawcę. i)      Działalność zawodowa nieprzewidziana w państwie pochodzenia lub przybycia wnioskodawcy 107. Za „działalność zawodową”, „która w państwie przybycia wnioskodawcy, nie wchodzi w skład zawodu podlegającego regulacjom”, należy uważać „praktykę zawodową” wymaganą w Austrii na podstawie § 1 ust. 2 lit. d) RAO, która nie występuje w procesie kształcenia adwokatów w Hiszpanii. ii)    Istotna różnica w kształceniu i szkoleniu 108. Istotna różnica, która zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. b) tiret drugie ma związek ze specyficznym programem kształcenia i szkolenia wymaganym w przyjmującym państwie członkowskim, polega na tym, że w Austrii dostęp do zawodu adwokata mają ostatecznie tylko osoby, które obok podstawowych studiów uniwersyteckich zdały egzamin adwokacki i odbyły pięcioletnią praktykę zawodową. Zgodnie z § 1 ust. 1 i 2 RAO wymogi te są przesłankami wpisu na listę adwokatów, który umożliwia wykonywanie zawodu adwokata. Tymczasem w Hiszpanii wystarczają w tym celu uzyskanie tytułu „Licenciado en Derecho”, ukończenie studiów uniwersyteckich oraz wpis do jednej z izb adwokackich. Uwzględniając, że kształcenie i szkolenie w celu wykonywania zawodu adwokata w Hiszpanii nie przewiduje zdobycia doświadczenia praktycznego, należy tę różnicę zakwalifikować jako istotną. iii) Materiał nieobjęty zakresem dyplomu w państwie pochodzenia 109. Wreszcie państwo przyjmujące może żądać przystąpienia do testu umiejętności tylko w przypadku, jeżeli różnica dotyczy materiału zasadniczo różniącego się od tego, którego opanowanie jest warunkiem otrzymania dyplomu lub dyplomów przedkładanych przez wnioskodawcę. –       Kwalifikacje nabyte w Hiszpanii 110. Zarówno z dyrektywy 89/48, jak i z orzecznictwa Trybunału(72) wynika, iż należy w tym względzie również wziąć pod uwagę wiedzę już posiadaną przez wnioskodawcę, na przykład z zakresu prawa państwa przyjmującego. W tej kwestii okoliczność, że R. Koller nie tylko odbył studia w Hiszpanii, ale ukończył też podstawowe studia prawnicze w Austrii, powinna odgrywać istotną rolę, zwłaszcza że – jak wskazano powyżej – „dyplom” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 może składać się z zestawu dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji(73), Dlatego też jego tytuł „Magister der Rechtswissenschaften” może co do zasady zostać uznany za taki dodatkowy dokument potwierdzający kwalifikacje. Jednakże zasadnicze różnice występujące pomiędzy porządkami prawnymi poszczególnych państw członkowskich nie pozwalają na traktowanie studiów odbytych przez R. Kollera w Hiszpanii jako uzupełnienia jego podstawowych studiów odbytych w Austrii, lecz z punktu widzenia ich istoty muszą zostać potraktowane jako zupełnie inne studia. Studia te mogą zatem tylko częściowo zostać ze sobą porównane. Ponadto przy porównywaniu kwalifikacji zawodowych należy uwzględnić, że profil zawodu adwokata może kształtować się w poszczególnych państwach członkowskich odmiennie(74). Jednakże zadanie szczegółowego zbadania, jakie dziedziny prawa wymagane w procesie kształcenia w państwie przyjmującym nie są warunkiem otrzymania dyplomu przedłożonego przez wnioskodawcę, należy ostatecznie zgodnie z art. 1 lit. g) akapit drugi dyrektywy 89/48 do zadań właściwych władz państwa przyjmującego. –       Relacja pomiędzy studiami podstawowymi a kształceniem adwokatów 111. Moim zdaniem wyraziściej kształtuje się w Austrii stosunek pomiędzy kształceniem adwokatów a studiami podstawowymi. Koncepcja kształcenia adwokatów w tym państwie członkowskim bazuje na studiach podstawowych, ponieważ posiadanie wiedzy, którą uzyskuje się podczas studiów, jest założeniem dalszego toku kształcenia. Kształcenie adwokatów jest w tym względzie uzupełniającym kształceniem i szkoleniem, ponieważ jego celem jest umożliwienie kandydatom uzyskania niezbędnych kwalifikacji zawodowych i doświadczenia zawodowego. W przeciwieństwie do czysto akademickiego charakteru studiów prawniczych na uniwersytecie, kształcenie adwokatów jest nakierunkowane na praktykę. Jak wyjaśnia rząd austriacki(75), ustawową legitymacją dla tego kształcenia, obejmującego pięcioletni okres praktyki zawodowej oraz egzamin adwokacki, jest dążenie do zapewnienia osobom poszukującym pomocy prawnej usług adwokackich na wysokim poziomie, które zaspokoją praktyczne potrzeby. 112. Obok praktycznego ukierunkowania kształcenia adwokatów w Austrii należy uwzględnić, że kształcenie to obejmuje dziedziny, które nie były w ogóle lub były w niewystarczającym zakresie przedmiotem studiów podstawowych, do których należy obliczanie kosztów adwokackich oraz zasady etyki zawodowej adwokatów. Jak przyznaje sam R. Koller w swoich pisemnych wywodach(76), prawo kosztów adwokackich było tylko po części przedmiotem wykładów w ramach postępowania cywilnego i postępowania karnego podczas kształcenia uniwersyteckiego poprzedzającego egzamin dyplomowy. Nie posiada on również praktycznego doświadczenia w tym zakresie. Znajomość prawa kosztów adwokackich jest jednak istotną przesłanką wykonywania zawodu adwokata. Z tego też powodu zasady etyki zawodowej zostały w art. 1 lit. g) dyrektywy 89/48 wspomniane jako dopuszczalny przedmiot testu umiejętności. Argumentacja R. Kollera, iż po ponadczteroletnich doświadczeniach w pracy adwokata można przyjąć, że jest on w stanie samodzielnie nauczyć się prawa kosztów adwokackich, nie podważa potrzeby państwowego sprawdzenia jego kwalifikacji. 113. W końcu należy wskazać, że przy wykładni art. 4 ust. 1 lit. b) tiret drugie dyrektywy 89/48 należy uwzględnić jej motyw piąty, w którym stwierdza się, że odnośnie do tych zawodów, do wykonywania których Wspólnota nie ustanowiła wymaganego minimalnego poziomu kwalifikacji, państwa członkowskie zachowują możliwość ustalenia tego poziomu w celu zagwarantowania odpowiedniej jakości usług świadczonych na ich terytorium. Wobec faktu, że ani dyrektywa 89/48, ani prawo wspólnotowe w pozostałym zakresie nie regulują ogólnych wymagań dotyczących dostępu do zawodu adwokata, i z tego powodu, że państwom członkowskim nadal przysługuje prawo do samodzielnego ustalania wymagań, a co za tym idzie, również minimalnego poziomu kształcenia adwokatów, prawo wspólnotowe nie stoi na przeszkodzie zobowiązaniu wnioskodawcy do przystąpienia do testu umiejętności. c)      Wniosek wstępny 114. Zgodnie z powyższym Austria może powołać się na podstawę zawartą w art. 4 ust. 1 lit. b) tiret drugie dyrektywy 89/48, aby zażądać od R. Kollera zdania egzaminu adwokackiego. 3.      Zobowiązanie do odbycia pięcioletniego okresu praktyki zawodowej 115. Od tego obowiązku należy jednak odróżnić zobowiązanie wnioskodawcy do odbycia pięcioletniej praktyki zawodowej. 116. Z uwagi na brak zawarcia w nim odpowiedniego upoważnienia art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 89/48 nie może stanowić podstawy prawnej do zobowiązania do odbycia praktycznego kształcenia. 117. Zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. a) państwo przyjmujące może co prawda żądać od wnioskodawcy przedstawienia dowodu o doświadczeniu zawodowym, jednakże tylko wtedy, jeżeli okres trwania kształcenia i szkolenia, który wnioskodawca wykazał zgodnie z art. 3 lit. a), jest przynajmniej o rok krótszy od tego, który jest wymagany w przyjmującym państwie członkowskim. Tymczasem brak jest jakichkolwiek wskazówek, które pozwoliłyby przyjąć, że zwyczajny okres studiów w Hiszpanii w takim wymiarze odbiega od czasu studiów prawniczych w Austrii, stanowiącego w tym względzie punkt odniesienia. Jak stwierdzono powyżej(77), w przypadku będącym przedmiotem postępowania przed sądem krajowym należy uwzględnić, że R. Koller odbył jedynie dwa lata dodatkowego kształcenia prawniczego, które według prawa hiszpańskiego odpowiada studiom prawniczym, których zwyczajny okres trwania w Hiszpanii wynosi cztery lata. 118. Jednakże nawet gdyby wziąć pod uwagę wyłącznie trwającą około dwóch lat procedurę uznania równoważności dyplomu, byłoby bardzo wątpliwe, czy art. 4 ust. 1 lit. a) zezwala na tak długi okres kształcenia i szkolenia jak pięcioletnie kształcenie praktyczne w Austrii, zwłaszcza że zgodnie z tiret pierwszym okres wymaganego doświadczenia zawodowego nie może być dwukrotnie dłuższy niż okres brakującego kształcenia i szkolenia. Poza tym art. 4 ust. 1 lit. a) akapit czwarty stanowi jednoznacznie, że wymagane doświadczenie zawodowe nie może w żadnym wypadku przekroczyć czterech lat. Zatem stosowane w Austrii obligatoryjne, pięcioletnie kształcenie praktyczne przekraczałoby w każdym razie maksymalne ramy czasowe dopuszczone przez dyrektywę 89/48. 119. W końcu należy wskazać na art. 4 ust. 2 dyrektywy 89/48, który stanowi wprost, że przyjmujące państwo członkowskie nie może stosować przepisów ust. 1 lit. a) oraz b) łącznie. Przepis ten należy rozumieć jako zakaz kumulatywnego stosowania obu mechanizmów wyrównawczych(78). W odniesieniu do przypadku będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym oznacza to, że Austria nie ma prawa, aby obok żądania przystąpienia do testu umiejętności żądać również przedstawienia dowodu doświadczenia zawodowego. 120. Z powyższych wywodów wynika zatem, że w dyrektywie 89/48 brak jest – w konkretnych okolicznościach przypadku będącego przedmiotem postępowania przed sądem krajowym – podstawy prawnej do zobowiązania do odbycia pięcioletniej praktyki zawodowej. 4.      Wniosek 121. Reasumując, można stwierdzić, że Austria może co prawda żądać od R. Kollera przystąpienia do testu umiejętności, jednakże nie może wymagać od niego dodatkowo odbycia pięcioletniej praktyki zawodowej. 122. Na drugie pytanie prejudycjalne należy zatem udzielić odpowiedzi, że dyrektywa 89/48 stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym posiadacz dyplomu opisanego w pierwszym pytaniu prejudycjalnym nie może zostać dopuszczony do testu umiejętności bez wykazania praktyki wymaganej w prawie krajowym. VII – Wnioski 123. Mając na uwadze powyższe rozważania, proponuję Trybunałowi, by na zadane przez Oberste Berufungs‑ und Disziplinarkommission pytania prejudycjalne odpowiedział w następujący sposób: 1)         Pojęcie „dyplomu” w rozumieniu art. 1 lit. a) dyrektywy 89/48 obejmuje wystawione przez władze innego państwa członkowskiego dokumenty potwierdzające kwalifikacje, z których wynika, że wnioskodawca posiada kwalifikacje zawodowe umożliwiające dostęp do regulowanego zawodu, które jednak nie zaświadczają odbycia przynajmniej trzyletnich studiów uniwersyteckich, lecz wynikają z uznania świadectwa ukończenia studiów uzyskanego w przyjmującym państwie członkowskim, jeżeli u podstaw tego uznania leżą dodatkowe kwalifikacje uzyskane w wystawiającym państwie członkowskim, takie jak kształcenie w formie programów zajęć i egzaminów uzupełniających. 2)         Dyrektywa 89/48 stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym posiadacz dyplomu opisanego w pkt 1 nie może zostać dopuszczony do testu umiejętności bez wykazania praktyki wymaganej w prawie krajowym. 1 –      Język oryginału: niemiecki. 2 –      Postępowanie prejudycjalne jest obecnie uregulowane w art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zgodnie z traktatem lizbońskim zmieniającym Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską z dnia 13 grudnia 2007 r., Dz.U. C 306, s. 1. 3 –      Dz.U. 1989, L 19, s. 16. 4 –      Dyrektywa 2005/36 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych, Dz.U. L 255, s. 22. Dyrektywa 2005/36 konsoliduje stan prawny w zakresie uznawania kwalifikacji zawodowych. Połączono w niej trzy dyrektywy horyzontalne dotyczące przepisów ogólnych oraz dwanaście dyrektyw szczegółowych. Znajduje ona zastosowanie wobec wszystkich obywateli państw członkowskich, którzy pragną wykonywać na własny rachunek lub jako pracownik najemny regulowany zawód w innym państwie członkowskim niż to, w którym zdobyli kwalifikacje zawodowe. 5 –      Z akt wynika, że uznania dokonano na podstawie Dekretu Królewskiego 86/1987 z dnia 16 stycznia 1987 r., BOE z dnia 23 stycznia 1987 r., zastąpionego obecnie przez Dekret Królewski 285/2004 z dnia 20 lutego 2004 r., BOE z dnia 4 marca 2004 r. 6 –      Zobacz wyrok z dnia 29 stycznia 2009 r. w sprawie C‑311/06, Rec. s. I‑415. 7 –      Zobacz wyrok z dnia 23 października 2008 r. w sprawie C‑274/05, Zb.Orz., s. I‑7969, pkt 31, 35. 8 –      Zobacz ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Cavallera, pkt 55. 9 –      Zobacz odnośnie do systemu dyrektyw koordynujących i dotyczących zagadnień uznawalności oraz przyjęcia dyrektywy 89/48 N. Görlitz, Gemeinschaftsrechtliche Diplomanerkennungspflichten und Zugang zum deutschen Vorbereitungsdienst – Die primär‑ und sekundärrechtliche Verpflichtung der EU‑Staaten zur Äquivalenzüberprüfung von den Ersten Staatsexamina vergleichbaren ausländischen Hochschulabschlüssen, Europarecht, 2000, Heft 5, s. 840; A. Bianchi Conti, Considerazioni sul riconoscimento delle qualifiche e dei titoli professionali, w: La libera circolazione dei lavoratori, 1998, s. 205; J. Pertek, La reconnaissance mutuelle des diplômes d’enseignement supérieur, Revue trimestrielle dedroit européen, 1989, nr 4, s. 629, 637; A. Boixareu, Las profesiones jurídicas en la directiva relativa a un sistema general de reconocimiento de los títulos de enseñanza superior, Gaceta jurídica de la C.E.E., 1999, nr 44, s. 3, 4; C. Zilioli, L’apertura delle frontiere intracomunitarie ai professionisti: la direttiva CEE n 89/48, Diritto comunitario e degli scambi internazionali, 1989, Jahrgang XXVIII, nr 3, s. 422, którzy objaśniają, jak prawodawca wspólnotowy początkowo preferował wzajemne dostosowanie treści i przesłanek przyjmowania na poszczególne krajowe kierunki kształcenia, aby odejść od tej metody i wraz z dyrektywą 89/48, bazując na tak zwanej zasadzie zaufania, wprowadzić dla państw członkowskich obowiązek uznawania dyplomów uzyskanych na podstawie przepisów – w tym zakresie niezharmonizowanych – poszczególnych państw pochodzenia. 10 –      Podobnie J. Pertek, La reconnaissance des diplômes, un acquis original rationalisé et développé par la directive n° 2005/36 du 7 octobre 2005, Europe, 2006, nr 3, s. 7, w odniesieniu do art. 3 dyrektywy 89/48 tudzież późniejszego przepisu art. 13 ust. 1 dyrektywy, które w opinii autora zawierają wzruszalne domniemanie równoważności zagranicznych dyplomów. 11 –      Według J.M. Visée, L’application de la directive 89/48/CEE (système général de reconnaissance des diplômes) aux avocats, w: La reconnaissance des qualifications dans un espace européen des formations et des professions, 1998, s. 212, środki przewidziane w art. 4 dyrektywy 89/48 (staże adaptacyjne i testy umiejętności) mają wyrównywać częściowo merytoryczne różnice, które występują pomiędzy formami kształcenia. 12 –      Zobacz m.in. wyroki z dnia 17 września 1997 r. w sprawie C‑54/96 Dorsch Consult, Rec. s. I‑4961, pkt 23; z dnia 31 maja 2005 r. w sprawie C‑53/03 Syfait i in., Zb.Orz. s. I‑4609, pkt 29; z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie C‑246/05 Häupl, Zb.Orz. s. I‑4673, pkt 16. 13 –      Zobacz wyrok z dnia 4 marca 1999 r. w sprawie C‑258/97 Hospital Ingenieure, Rec. s. I‑1405. 14 –      Słuszna jest zatem wykładnia dokonana przez austriacki trybunał konstytucyjny w wyroku z dnia 30 września 2003 r., sygnatura B614/01 ua. 15 –      Zobacz odnośnie do zawodu adwokata jako zawodu regulowanego wyroki: z dnia 13 listopada 2003 r. w sprawie C‑313/01 Morgenbesser, Rec. s. I‑13467, pkt 60; z dnia 10 grudnia 2009 r. w sprawie C‑345/08 Peśla, Zb.Orz. s. I‑11677, pkt 27. 16 –      Zobacz ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Cavallera, pkt 47; wyrok z dnia 23 października 2008 r. w sprawie C‑286/06 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. s. I‑8025, pkt 55. 17 –      Zobacz s. 13 i nast. postanowienia odsyłającego. 18 –      Zobacz s. 4, pkt 4 pisma procesowego R. Kollera. 19 –      Zobacz wyrok z dnia 31 marca 1993 r. w sprawie C‑19/92, Rec. s. I‑1663, pkt 19. 20 –      Rzecznik generalny M. Poiares Maduro słusznie stwierdził w swojej opinii z dnia 28 lutego 2008 r. w sprawie C‑311/06 Cavallera, Rec. s. I‑415, pkt 23, że M. Cavallera nie studiował w Hiszpanii ani tam nie pracował, a więc dokładniej mówiąc, nie nabył tam żadnego wykształcenia zawodowego czy też akademickiego. Słusznie więc rzecznik generalny wywiódł z tej okoliczności, że uzyskany w Hiszpanii dyplom inżyniera budowy maszyn wynika z „prostego uznania” równoważności włoskiego kształcenia akademickiego. 21 –      Zobacz s. 14 postanowienia odsyłającego. 22 –      Zobacz ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Cavallera, pkt 56–59. 23 –      Zobacz ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Cavallera, pkt 57. 24 –      Zobacz wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑102/02, Rec. s. I‑5405. 25 –      Ibidem, pkt 42. W punkcie tym Trybunał odsyła do przedstawionego w dniu 15 lutego 1996 r. przez Komisję Sprawozdania dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie stanu stosowania powszechnego systemu uznawania dyplomów szkół wyższych, sporządzonego na podstawie art. 13 dyrektywy 89/48/EWG [KOM(1996) 46 wersja ostateczna]. 26 –      Zobacz wyrok ww. w przypisie 16, pkt 16. 27 –      Zobacz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 61. 28 –      Zobacz pkt 47 niniejszej opinii. 29 –      Zobacz wyrok z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C‑149/05 Price, Zb.Orz. s. I‑7691, pkt 54. 30 –      Trybunał stwierdził, że państwa członkowskie mogą tak długo ustalać, jaka wiedza i umiejętności są konieczne do wykonywania zawodu, oraz żądać przedstawienia dyplomu zaświadczającego tą wiedzę i umiejętności, jak długo nie dokonano harmonizacji przesłanek dostępu do danego zawodu. Zobacz wyroki z dnia 15 października 1987 r. w sprawie 222/86 Heylens i in., Rec. s. 4097, pkt 10; z dnia 7 maja r. 1991 w sprawie C‑340/89 Vlassopoulou, Rec. s. I‑2357, pkt 9; z dnia 7 maja 1992 r. w sprawie C‑104/91 Aguirre Borrell i in., Rec. s. I‑3003, pkt 7; ww. w przypisie 15 w sprawie Peśla, pkt 34. Tak również P. Mengozzi, La direttiva del Consiglio 89/48/CEE relativa ad un sistema generale dei diplomi di istruzione superiore, Le nuove leggi civili commentate, rok XIII/1990, nr 3–4, s. 1014. 31 –      Zobacz ww. w przypisie 20 opinię rzecznika generalnego M Poiaresa Madury w sprawie Cavallera, pkt 34. 32 –      Zobacz ww. w przypisie 29 wyrok w sprawie Price, pkt 54 33 –      Konsekwencją stanowiącego nadużycie prawa powołania się na prawo wspólnotowe jest odmowa zastosowania prawa wspólnotowego do określonego stanu faktycznego. Trybunał stwierdził m.in. w wyrokach z dnia 14 grudnia 2000 r. w sprawie C‑110/99 Emsland‑Stärke, Rec. s. I‑11569, pkt 51; z dnia 11 października 1977 r. w sprawie 125/76 Cremer, Rec. s. 1593, pkt 21, że rozporządzenia wspólnotowe nie znajdują zastosowania w przypadku nadużywających praktyk uczestników obrotu gospodarczego. 34 –      Zobacz wyrok ww. w przypisie 16, pkt 69. 35 –      Zobacz s. 3 postanowienia odsyłającego. Niezależnie od tego, czy w przypadku będącym przedmiotem postępowania przed sądem krajowym występuje nadużycie prawa, co może zostać ustalone jedynie w drodze obiektywnego sprawdzenia tej okoliczności przez sąd, sąd krajowy nie jest odosobniony w swoim przypuszczeniu. Na istniejące podobno ryzyko, że różnice w kształceniu prawników mogą prowadzić do „turystyki” kandydatów na adwokatów, wskazują m.in. A. Mannino, Anerkennung von Berufsqualifikationen: Anmerkung zu EuGH, C‑313/01, 13.11.2003 – Morgenbesser, Zeitschrift für Gemeinschaftsprivatrecht, 2004, nr 5, s. 282, i odnosząc się wprost do niniejszego postępowania prejudycjalnego, J. Goldsmith, Fancy a little law qualification forum shopping?, Law Society Gazette (artykuł dostępny w Internecie, zamieszczony w dniu 4 sierpnia 2009 r.), który nie pisze jednak wprost o nadużyciu prawa. 36 –      W odniesieniu do ryzyka nadużywającego powoływania się na uznane w ramach prawa wspólnotowego w art. 7 dyrektywy 2003/88 roszczenie o płatny urlop w okresie choroby zobacz moją opinię z dnia 24 stycznia 2008 r. w sprawie C‑520/06 Stinger i in., dotychczas niepublikowaną w Zbiorze, pkt 80. W pkt 53 tej opinii zdefiniowałam nadużycie prawa jako celowe korzystanie z pozycji prawnej w sposób sprzeczny z jej przeznaczeniem, które ogranicza możliwość wykonywania istniejącego prawa. Oznacza to, że korzystanie z formalnie istniejącego uprawnienia jest ograniczone przez zasadę dobrej wiary. Także ten, kto posiada prawo, którego może dochodzić przed sądem, nie może tego prawa nadużywać. Podobnie Creifelds, Rechtswörterbuch (Hrsg. K. Weber), 17. Aufl., München 2002, s. 1109, wedle którego wykonywanie prawa podmiotowego stanowi nadużycie prawa, jeżeli co prawda odpowiada formalnie ustawie, ale z uwagi na szczególne okoliczności jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. 37 –      Zobacz wyroki z dnia 7 lutego 1979 r. w sprawie 115/78 Knoors, Rec. s. 399, pkt 25; z dnia 3 października 1990 r. w sprawie C‑61/89 Bouchoucha, Rec. s. I‑3551, pkt 14; z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C‑370/90 Singh, Rec. s. 4265, pkt 24; z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C‑367/96 Kefalas i in., Rec. s. I‑2843, pkt 20; z dnia 9 marca 1999 r. w sprawie C‑212/97 Centros, Rec. s. I‑1459, pkt 24; z dnia 23 marca 2000 r. w sprawie C‑373/97 Diamantis, Rec. s. I‑1705, pkt 33; z dnia 21 listopada 2002 r. w sprawie C‑436/00 X i Y, Rec. s. 10829, pkt 41, 45; z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑167/01 Inspire Art, Rec. s. I‑10155, pkt 136; z dnia 21 lutego 2006 r. w sprawie C‑255/02 Halifax i in., Zb.Orz. s. I‑1609, pkt 68; z dnia 12 września 2006 r. w sprawie C‑196/04 Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, Zb.Orz. s. I‑7995, pkt 35; z dnia 21 lutego 2008 r. w sprawie C‑425/06 Part Service, Zb.Orz. s. I‑897, pkt 42; z dnia 25 lipca 2008 r. w sprawie C‑127/08 Metock i in., Rec. s .I‑6241, pkt 75. 38 –      Podobnie rzecznik generalny M. Poiares Maduro w ww. w przypisie 20 opinii w sprawie Cavallera, pkt 43 i nast. W ocenie L.M. Baudenbacher, Außer Spesen nicht gewesen – Die Spanienreise des italienischen Ingenieurs Cavallera, European Law Reporter, 6/2009, s. 213 i nast. i Überlegungen zum Verbot des Rechtsmissbrauchs im Europäischen Gemeinschaftsrecht, Zeitschrift für Europarecht, internationales Privatrecht und Rechtsvergleichung, 2008, s. 205 i nast., nie można wykluczyć, że Trybunał w przyszłości dalej rozwinie swoje orzecznictwo dotyczące pojęcia nadużycia prawa i uzna je za ogólną zasadę prawa wspólnotowego. Autorka dzieli orzecznictwo dotyczące nadużycia prawa na dwie grupy: w pierwszej z nich podmiot powołuje się na prawo wspólnotowe, aby uniknąć stosowania prawa krajowego. W drugim przypadku występuje nadużycie w wykonywaniu praw wynikających z prawa wspólnotowego, a niekiedy nawet oszustwo. 39 –      Zobacz ww. w przypisie 37 wyroki w sprawach Kefalas i in., pkt 20; Diamantis, pkt 33; Halifax i in., pkt 68; Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, pkt 35. 40 –      Zobacz ww. w przypisie 33 wyrok w sprawie Emsland‑Stärke, pkt 52, 53; wyrok z dnia 21 lipca 2005 r. w sprawie C‑515/03 Eichsfelder Schlachtbetrieb, Zb.Orz. s. I‑7355, pkt 39. Zobacz również moją opinię z dnia 10 lutego 2010 r. w sprawie C‑569/08 Internetportal, dotychczas niepublikowaną w Zbiorze, pkt 113. 41 –      Zobacz ww. w przypisie 40 wyrok w sprawie Eichsfelder Schlachtbetrieb, pkt 40; ww. w przypisie 37 wyrok w sprawie Halifax i in., pkt 76. Co prawda austriacki trybunał konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 13 marca 2008 r. w sprawie o sygnaturze akt B 1098/06 nie doszukał się w zachowaniu R. Kollera nadużycia prawa. Zobacz pkt 2.3.8 tego wyroku: „Z powyższych wywodów oraz przy uwzględnieniu okoliczności, że skarżący wykonuje zawód »abogado« (adwokata) wynika – tak samo jak z przedłożonego przez skarżącego zaświadczenia izby adwokackiej w Madrycie – że zarzucenie mu nadużycia prawa byłoby całkowicie nieuzasadnione”. Jednakże należy uwzględnić, że w niniejszym postępowaniu chodzi o pojęcie nadużycia prawa w znaczeniu prawa wspólnotowego, które ma specyficzne cechy i dlatego należy ustalać jego treść w drodze autonomicznej wykładni na gruncie prawa wspólnotowego. Ustalenie, czy w przypadku będącym przedmiotem postępowania przed sądem krajowym doszło do nadużycia prawa, musi zostać przez sędziego krajowego dokonane na podstawie kryteriów wynikających z prawa wspólnotowego. 42 –      Zobacz wyroki z dnia 17 października 2002 r. w sprawie C‑79/01 Payroll i in., Rec. s. I‑8923, pkt 29;  ww. w przypisie 37 wyrok w sprawie Halifax i in., pkt 76, 77. 43 –      Zobacz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt. 70. 44 –      Ibidem, pkt 72; wyrok z dnia 4 grudnia 2008 r. w sprawie C‑151/07 Chatzithanasis, Rec. s. I‑9013, pkt 32. 45 –      Zobacz U. Goll, Anerkennung der Hochschuldiplome in Europa: Wunsch und Wirklichkeit, w: Europäische Integration und globaler Wettbewerb, s. 196, w opinii którego prawnik z innego państwa członkowskiego, który pragnie złożyć w państwie przyjmującym test umiejętności, nie osiedla się tam, aby zajmować się wypadkami komunikacyjnymi czy też prowadzić spory sądowe z zakresu robót budowlanych dotyczących domów jednorodzinnych. Raczej interesować go będzie zajmowanie się specjalnymi gałęziami prawa mającymi znaczenie w międzynarodowym obrocie prawnym, w których istotna jest znajomość obcego porządku prawnego, którą posiada ten prawnik. 46 –      Podobnie też D. Kraus, Diplomas and the recognition of professional qualifications in the case law of the European Court of Justice, w: A true European, 2003, s. 248, według którego prawo obywatela Unii do pracy w innym państwie członkowskim, do osiedlenia się tam lub też do wykonywania usług transgranicznych byłoby pozbawione znaczenia, gdyby jego dyplomy i kwalifikacje zawodowe nie zostały uznane za granicą. 47 –      Zobacz ww. w przypisie 20 opinię rzecznika generalnego M. Poiaresa Madury w sprawie Cavallara, pkt 51. 48 –      Tak już w ww. w przypisie 20 opinii rzecznika generalnego M. Poiaresa Madury, pkt 56. 49 –      Zobacz pkt 68 niniejszej opinii. 50 –      Zobacz J. Pertek, op.cit. w przypisie 9, s. 637, według którego zasada wzajemnego zaufania wynika także z art. 3 ust. 1 dyrektywy 89/48. 51 –      Zobacz wyrok ww. w przypisie 15. 52 –      Ibidem, pkt 44. 53 –      Zobacz wyrok ww. w przypisie 30. 54 –      Zobacz wyrok z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑234/97, Rec. s. I‑4773. 55 –      Zobacz ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Morgenbesser, pkt 67. 56 –      Ibidem, pkt 68. Zobacz też ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Peśla, pkt 39. 57 –      Zobacz ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Morgenbesser, pkt 69. 58 –      Ibidem, pkt 70. Zobacz też ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Peśla, pkt 40. 59 –      Zobacz ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Morgenbesser, pkt 71. Zobacz też ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Peśla, pkt 41. 60 –      Zobacz wyrok ww. w przypisie 15, pkt 41. 61 –      Ibidem, pkt 12–15. 62 –      Ibidem, pkt 45, tekst w kursywie tylko w niniejszej opinii. 63 –      Ibidem, pkt 46, tekst w kursywie tylko w niniejszej opinii. 64 –      Ibidem, pkt 65, tekst w kursywie tylko w niniejszej opinii. 65 –      Zobacz pkt 92 niniejszej opinii. Tak też P. Mengozzi, op.cit. w przypisie 30, s. 1015; J. Pertek, op.cit. w przypisie 9, s. 638, według których dyrektywa 89/48 koordynuje wzajemne uznawanie równoważnych dyplomów, ale wyklucza jakikolwiek automatyzm. Podobnie D. Kraus, op.cit. w przypisie 46, s. 253, który wskazuje na to, że ani z traktatu WE, ani z dyrektywy 89/48 nie wynika zobowiązanie państwa członkowskiego do automatycznego i bezwarunkowego uznawania zagranicznych dyplomów. 66 –      Zobacz pkt 92–95 oraz 98–100 niniejszej opinii. 67 –      Zobacz pkt 99 niniejszej opinii. 68 –      Zobacz pkt 100 niniejszej opinii. 69 –      Podobnie także N. Görlitz, op.cit. w przypisie 9, s. 845, który z wyboru podstawy prawnej oraz motywu pierwszego dyrektywy 89/48 wyciąga wniosek, że stanowi ona akt prawa wtórnego służący realizacji swobód podstawowych, a w tych ramach w szczególności pełniejszemu urzeczywistnieniu swobody przemieszczania się. Zdaniem autora preambuła tworzy normatywne łącze pomiędzy zawodami, do których stosują się swobody podstawowe, oraz zawodami, do których stosuje się dyrektywa. Zobacz też A Carnelutti, L’Europe des professions libérales: la reconnaissance mutuelle des diplômes d’enseignement supérieur, Revue du marché unique européen, 1991, nr 1, s. 35, według którego dyrektywa 89/48 jest „podręcznikiem” zasad wypracowanych w orzecznictwie Trybunału w zakresie wzajemnego uznawania dyplomów. 70 –      Tak też J.M. Visée, op.cit. w przypisie 11, s. 212, który uważa, że art. 4 ust. 1 lit. b) akapit drugi dyrektywy 89/48 należy stosować do zawodów prawniczych, a w szczególności do zawodu adwokata. R. Baldi, La liberalizzazione della professione forense nel quadro della direttiva comunitaria 21 dicembre 1988 (89/48 CEE), Rivista di diritto internazionale privato e processuale, 1991, Jahrgang XXVII, nr 2, s. 349, nie ma żadnych wątpliwości, że ten przepis dyrektywy odnosi się wprost do zawodu adwokata. W swoim Sprawozdaniu dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie stanu stosowania powszechnego systemu uznawania dyplomów szkół wyższych, sporządzonym na podstawie art. 13 dyrektywy 89/48/EWG [KOM(1996) 46 wersja ostateczna], s. 25, Komisja wskazuje, że zgodnie z wykładnią stosowaną przez państwa członkowskie przepis ten obejmuje adwokatów, sędziów, innych przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, urzędników z wykształceniem prawniczym, rzeczników patentowych, doradców podatkowych, biegłych rewidentów i rewidentów księgowych. 71 –      Zobacz pkt 101 niniejszej opinii. 72 –      Zobacz ww. w przypisie 15 wyrok w sprawie Morgenbesser, pkt 57, 62, 67; wyrok z dnia 19 stycznia 2006 r. w sprawie C‑330/03 Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos, Rec. s. I‑801, pkt 36. 73 –      Zobacz pkt 58 niniejszej opinii. 74 –      Zobacz A. Carnelutti, op.cit. w przypisie 69, s. 35, który wskazuje na różnice w zakresie ukształtowania zawodu adwokata w poszczególnych państwach członkowskich. Jako przykład autor wskazuje na uprawnienia angielskiego solicitor, który może przejąć zadania niedające się pogodzić z zawodem adwokata we Francji lub które należy przyporządkować innym grupom zawodowym (adwokat lub doradca prawny oraz pośrednik w obrocie nieruchomościami). 75 –      Zobacz pkt 16, s. 6, 7 pisma procesowego rządu austriackiego. 76 –      Zobacz s. 24 pisma procesowego R. Kollera. 77       Zobacz pkt 72 niniejszej opinii. 78       Zobacz A. Boixareu, op.cit. w przypisie 9, s. 7, który wskazuje, że art. 4 ust. 2 dyrektywy 89/48 nie zezwala przyjmującemu państwu na kumulatywne stosownie mechanizmów kontroli wskazanych w art. 4 ust. 1 lit. a) i b). J. Pertek, op.cit. w przypisie 10, s. 8, przyjmuje również istnienie zakazu kumulatywnego stosowania mechanizmów wyrównawczych, jednakże w związku z regulacją kwestii następczych zawartą w art. 14 dyrektywy 2005/36.