C-118/10

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO przedstawiona w dniu 17 stycznia 2013 r. ( ) Sprawa C‑118/10 Komisja Europejska przeciwko Radzie Unii Europejskiej „Pomoc państwa — Kompetencja Rady — Artykuł 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE — Istniejące systemy pomocy — Propozycja stosownych środków — Skutki — Rozporządzenie nr 659/1999 — Pomoc na inwestycje w zakup gruntów rolnych na Łotwie” 1.  W skardze będącej przedmiotem niniejszego postępowania Komisja zwraca się do Trybunału, aby ten stwierdził nieważność decyzji 2009/991/UE Rady z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie przyznania przez władze Republiki Łotewskiej pomocy państwa na zakup gruntów rolnych w okresie od dnia 1 stycznia 2010 r. do dnia 31 grudnia 2013 (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) ( ). 2.  W trzech innych skargach wniesionych równolegle Komisja zaskarżyła decyzje Rady dotyczące pomocy tego samego rodzaju przyznanej przez Republikę Litewską (sprawa C‑111/10), Rzeczpospolitą Polską (sprawa C‑117/10) i Republikę Węgierską (sprawa C‑121/10). 3.  Wszystkie skargi dotyczą tego samego delikatnego problemu: czy sformułowana przez Komisję w ramach stałego badania systemów pomocy istniejących w państwach członkowskich, przeprowadzanego zgodnie z postanowieniami art. 108 ust. 1 TFUE (lub art. 88 ust. 1 WE w sprawie C‑117/10), propozycja stosownych środków stanowi ostateczne stanowisko tej instytucji w sprawie zgodności spornego systemu ze wspólnym rynkiem, mogące zablokować wykonanie przez Radę kompetencji przyznanej jej w art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE (lub w art. 88 ust. 2 akapit trzeci WE) do zatwierdzenia pomocy na zasadzie odstępstwa od art. 107 TFUE (lub art. 87 WE) i innych postanowień mających zastosowanie, w przypadku gdy wyjątkowe okoliczności uzasadniają taką decyzję? I – Ramy prawne 4. Zgodnie z art. 108 ust. 1 TFUE: „Komisja we współpracy z państwami członkowskimi stale bada systemy pomocy istniejące w tych państwach. Proponuje im ona stosowne środki konieczne ze względu na stopniowy rozwój lub funkcjonowanie rynku wewnętrznego”. 5. Artykuł 108 ust. 2 akapity trzeci i czwarty przewidują, co następuje: „Na wniosek państwa członkowskiego Rada, stanowiąc jednomyślnie, może zdecydować, że pomoc, którą to państwo przyznaje lub zamierza przyznać, jest uznana za zgodną z rynkiem wewnętrznym, na zasadzie odstępstwa od postanowień artykułu 107 lub rozporządzeń przewidzianych w artykule 109, jeśli wyjątkowe okoliczności uzasadniają taką decyzję. Jeśli w odniesieniu do danej pomocy Komisja wszczęła procedurę przewidzianą w pierwszym akapicie niniejszego ustępu, wystąpienie zainteresowanego państwa z wnioskiem skierowanym do Rady powoduje zawieszenie tej procedury do czasu zajęcia stanowiska przez Radę. Jednakże jeśli Rada nie zajmie stanowiska w terminie trzech miesięcy od wystąpienia z wnioskiem, Komisja wydaje decyzję w sprawie”. 6. Jeżeli chodzi o prezentację odpowiednich postanowień z rozdziału 4 załącznika IV do aktu dotyczącego przystąpienia Łotwy do Unii Europejskiej (zwanego dalej „aktem przystąpienia z 2003 r.”) ( ), przepisów rozporządzenia (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. 93 traktatu WE ( ), wytycznych Wspólnoty w sprawie pomocy państwa w sektorze rolnictwa (zwanych dalej „wytycznymi dla rolnictwa z roku 2000”) ( ) i wytycznych Wspólnoty w sprawie pomocy państwa w sektorze rolnym i leśnym na lata 2007–2013 (zwanych dalej „wytycznymi dla rolnictwa na lata 2007–2013”) ( ), z uwagi na zasadniczą zbieżność ram prawnych niniejszej sprawy i sprawy C‑117/10 pozwalam sobie odesłać do pkt 5–16 opinii przedstawionej przeze mnie w tejże sprawie w dniu dzisiejszym. 7. W komunikacie opublikowanym w Dzienniku Urzędowym z dnia 15 marca 2008 r. ( ) Komisja przyjęła do wiadomości, zgodnie z art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 659/1999, „wyraźną i bezwarunkową zgodę” Łotwy na przyjęcie zaproponowanych stosownych środków zawartych w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013, udzieloną Komisji na piśmie przez władze łotewskie w dniu 20 lutego 2007 r. II – Okoliczności powstania sporu i zaskarżona decyzja 8. W opublikowanym przez Komisję w 2005 r. komunikacie dotyczącym pomocy zgłoszonej zgodnie z procedurą ustanowioną w rozdziale 4 pkt 4 załącznika IV do traktatu o przystąpieniu z 2003 r., której uznania za istniejącą pomoc państwa członkowskie pragnęły w 2004 r. zgodnie z art. 88 ust. 1 WE do końca trzeciego roku od przystąpienia, wśród środków zgłoszonych przez Łotwę wymieniony jest system pomocy zatytułowany „System udzielania kredytów na zakup gruntów rolnych” ( ). 9. Łotwa wprowadziła powyższy system w 2002 r. Jego stosowanie zawieszono jednak do dnia 1 stycznia 2006 r., ponieważ linia kredytowa przewidziana w tym celu wyczerpała się z końcem 2005 r. Pomoc była przyznawana rolnikom (osobom fizycznym i gospodarczym) w formie dopłat do odsetek od długoterminowych kredytów (do dwudziestu lat) przeznaczonych na finansowanie inwestycji. Dotacja podlegała określonym warunkom dotyczącym stopy procentowej, maksymalnej kwoty kredytu, odsetka dochodu kredytobiorcy odpowiadającego produkcji rolnej, sytuacji podatkowej kredytobiorcy oraz stanu jego własnych środków (które muszą w większości należeć do obywateli Łotwy lub osób mających stałe miejsce zamieszkania w tym państwie). 10. W piśmie z dnia 30 maja 2005 r. Komisja wezwała państwa członkowskie do przedłożenia jej propozycji mających na celu uproszczenia zasad w dziedzinie pomocy w sektorze rolnym. Liczne państwa członkowskie wystąpiły do Komisji o utrzymanie możliwości przyznania pomocy inwestycyjnej na zakup gruntów rolnych, proponując uchylenie art. 4 ust. 8 rozporządzenia nr 1857/2006 i włączenie zakupu gruntów rolnych do wydatków kwalifikujących się do pomocy inwestycyjnej, jak było to przewidziane już w wytycznych dla rolnictwa z roku 2000. Łotwa nie wystąpiła z żadną propozycją w tym zakresie. 11. W piśmie z dnia 17 listopada 2009 r. skierowanym do Rady ds. Rolnictwa i Rybołówstwa władze łotewskie wystąpiły o zatwierdzenie pomocy na nabywanie gruntów rolnych na Łotwie na zasadzie wyjątku na podstawie art. 88 ust. 2 akapit trzeci WE. W dniu 3 grudnia 2009 r. rzeczone państwo członkowskie przekazało Radzie pewne uzupełniające informacje. W dniu 16 grudnia 2009 r. Rada jednogłośnie przyjęła zaskarżoną decyzję (przy czym osiem delegacji wstrzymało się od głosu). Artykuł 1 tejże decyzji stanowi: „Uznaje się, że nadzwyczajna pomoc państwa władz łotewskich przeznaczona na kredyty na zakup gruntów rolnych, która wyniesie maksymalnie 8 mln LVL i zostanie przyznana w okresie od dnia 1 stycznia 2010 r. do dnia 31 grudnia 2013 r., jest zgodna z rynkiem wewnętrznym”. 12. Uznana za zgodną z rynkiem wewnętrznym pomoc został opisana w następujący sposób w motywach 9 i 10 zaskarżonej decyzji: „(9) Pomoc państwa, która ma zostać przyznana, wynosi maksymalnie 8 mln łatów łotewskich (LVL) i powinna umożliwić w latach 2010–2013 zakup łącznie 70000 ha gruntów rolnych przez około 1000 rolników. Zarówno grunty będące własnością państwa lub gminy, jak i grunty będące własnością osób fizycznych kwalifikują się do przedmiotowej pomocy państwa. (10) Pomoc państwa zostanie przyznana w formie dopłat do odsetek od kredytów, pokrywając 4 punkty procentowe rocznej stopy procentowej stosowanej przez bank. Jednak w przypadku gdy roczna stopa procentowa jest niższa niż 4 punkty procentowe, całkowicie refundowana będzie rzeczywista stopa procentowa płacona przez kredytobiorcę”. III – Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron 13. Pismem, które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 26 lutego 2010 r., Komisja wniosła skargę będącą przedmiotem niniejszego postępowania. Postanowieniem z dnia 16 września 2010 r. Republika Litewska została dopuszczona do udziału w sprawie w charakterze interwenienta popierającego żądania Rady. 14. Komisja zwraca się do Trybunału o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji i obciążenie Rady kosztami postępowania. Rada wnosi do Trybunału o oddalenie skargi jako bezzasadnej i obciążenie Komisji kosztami postępowania. Litwa wnosi do Trybunału o oddalenie skargi jako bezzasadnej. IV – W przedmiocie skargi 15. Komisja podnosi cztery zarzuty na poparcie skargi, oparte, odpowiednio, na braku kompetencji Rady do wydania zaskarżonej decyzji, na nadużyciu władzy, na naruszeniu zasady lojalnej współpracy pomiędzy instytucjami i na oczywistym błędzie w ocenie. A – W przedmiocie pierwszego zarzutu skargi, dotyczącego braku kompetencji Rady 16. Komisja w swym pierwszym zarzucie, opartym na braku kompetencji Rady, zasadniczo twierdzi, że propozycja stosownych środków sformułowana w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013 oraz przyjęcie tej propozycji przez Łotwę stanowi „decyzję”, w której Komisja stwierdziła niezgodność ze wspólnym rynkiem systemu pomocy zatwierdzonego w zaskarżonej decyzji w całym okresie stosowania powyższych wytycznych, czyli do dnia 31 grudnia 2013 r. Przypominając wyroki Trybunału z dnia 29 czerwca 2004 r. ( ) i z dnia 22 czerwca 2006 r. ( ), do których analizy w pkt 27–31 przedstawionej przeze mnie w dniu dzisiejszym opinii w sprawie C‑117/10 odsyłam, Komisja twierdzi, iż wedle zasady pierwszeństwa, na której zgodnie z ww. wyrokami opiera się kryterium podziału kompetencji przyznanych Komisji i Radzie w art. 108 ust. 2 TFUE, Rada nie miała w rozpatrywanym przypadku kompetencji do wydania zaskarżonej decyzji. 17. Spór prowadzony przez strony przed Trybunałem zasadniczo dotyczy czterech kwestii. Pierwsza kwestia polega na ustaleniu, czy – jak twierdzi Komisja, wbrew stanowisku Rady – system pomocy na zakup gruntów rolnych zgłoszony przez Łotwę w 2004 r. utrzymał status „pomocy istniejącej” do dnia 31 grudnia 2009 r. i czy może zatem być on przedmiotem propozycji stosownych środków zawartej w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013 (zob. pkt 1 poniżej). Druga kwestia dotyczy statusu systemu pomocy zatwierdzonego w zaskarżonej decyzji i w szczególności wymaga dokonania oceny, czy, jak twierdzi Komisja, system ten jest zbieżny z systemem będącym przedmiotem propozycji stosownych środków zawartej w pkt 196 wspomnianych wytycznych, czy też, jak uważa Rada, stanowi on nową i inną pomoc (zob. pkt 2 poniżej). Trzecia kwestia dotyczy skutków propozycji stosownych środków przyjętej przez zainteresowane państwo członkowskie (zob. pkt 3 poniżej). Natomiast czwarta kwestia wymaga zdefiniowania zakresu propozycji stosownych środków zawartej w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013 i jej przyjęcia przez Łotwę (zob. pkt 4 poniżej). 1. W przedmiocie statusu systemu pomocy na zakup gruntów rolnych realizowanego przez Łotwę do dnia 31 grudnia 2009 r. 18. Argument Komisji opiera się na założeniu, że środki wspierające inwestycje w zakup gruntów rolnych wprowadzone na Łotwie przed przystąpieniem do Wspólnoty nigdy nie przestały stanowić pomocy istniejącej w rozumieniu art. 108 ust. 1 TFUE od daty ich zgłoszenia Komisji w 2004 r. do dnia 31 grudnia 2009 r. 19. Rada uważa, że założenie to jest błędne. Twierdzi ona, po pierwsze, że zgodnie z rozdziałem 4 pkt 4 załącznika IV do aktu przystąpienia z 2003 r. system pomocy zgłoszony przez Łotwę w 2004 r. można uznać za istniejącą pomoc tylko do końca trzeciego roku następującego po roku przystąpienia. Rada uważa, że Komisja nie była uprawniona do przedłużenia stosowania tego systemu poprzez propozycję stosownych środków zgodnie z art. 108 ust. 1 TFUE, co jednak uczyniła w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013. Co więcej, zdaniem Rady propozycja taka nie może powodować zmiany postanowień prawa pierwotnego, w rozpatrywanym przypadku zasady ustanowionej w załączniku IV aktu przystąpienia z 2003 r. W odniesieniu do tej kwestii odsyłam do pkt 44–47 mojej opinii przedstawionej w dniu dzisiejszym w sprawie C‑117/10, w której odrzuciłem tak samo brzmiące argumenty podniesione przez Komisję. 20. Po drugie, Rada twierdzi, że skoro linia kredytowa ustalona dla spornego systemu pomocy wyczerpała się z końcem 2005 r., z uwagi na co od 2006 r. władze łotewskie nie przyznały żadnego nowego kredytu, system ten utracił moc z dniem 31 grudnia 2005 r. Pragnę w tym względzie zaznaczyć, iż z dokumentów przedstawionych przez Komisję, których Rada nie zakwestionowała, wynika, iż system zgłoszony Komisji w 2004 r. przez Łotwę zgodnie z procedurą przewidzianą w rozdziale 4 pkt 4 załącznika IV do aktu przystąpienia z 2003 r. miał być stosowany do 2023 r., że w 2007 r. w systemie tym wprowadzone zostały pewne zmiany techniczne i że przewidziana jest wyraźnie możliwość dalszego finansowania systemu. W tych okolicznościach uważam, że słuszny jest wniosek skarżącej instytucji, zgodnie z którym chociaż system ten nie funkcjonował od 2006 r., to w każdej chwili mógł zostać reaktywowany bez potrzeby zmieniania ram ustawodawczych i bez utraty statusu istniejącego systemu pomocy. 21. Należy zatem uznać, że tak jak twierdzi Komisja, system pomocy na zakup terenów rolnych zgłoszony przez Łotwę w 2004 r. utrzymał status istniejącego systemu pomocy w rozumieniu rozdziału 4 pkt 4 załącznika IV do aktu przystąpienia z 2003 r. do dnia 31 grudnia 2009 r., stanowiącego termin przewidziany w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013 na dostosowanie owego systemu do tychże wytycznych. Z powyższego wynika, iż system ten zdecydowanie mógł być przedmiotem stosownych środków w rozumieniu art. 108 ust. 1 TFUE i art. 18 rozporządzenia nr 659/1999. 2. W przedmiocie systemu pomocy zatwierdzonego w zaskarżonej decyzji 22. Strony zgadzają się, że zarówno system pomocy zatwierdzony przez Radę, jak i system zgłoszony przez Łotwę w 2004 r. polegają na dopłatach do odsetek od kredytów, służących pokryciu czterech punktów procentowych rocznej stopy procentowej stosowanej przez bank. Pragnę ponadto zauważyć, że w różnych fragmentach skierowanego do Rady pisma z dnia 17 listopada 2009 r. władze łotewskie nawiązują wprost do systemu wprowadzonego przez Łotwę w 2002 r. i zgłoszonego Komisji w 2004 r. jako do ram odniesienia dla ich wniosku, a z brzmienia tego pisma wynika wręcz, że wspomniane państwo członkowskie w istocie wystąpiło do Rady, aby ta upoważniła je do „reaktywowania” tego systemu w okresie 2010–2013. Argumenty przedstawione przez Radę w celu wykazania różnicy między tymi dwoma systemami, w których to argumentach twierdzi ona zasadniczo, że zatwierdzony w zaskarżonej decyzji system ma inny zakres czasowy, dotyczy innych beneficjentów i opiera się na nowych okolicznościach faktycznych i prawnych, należy moim zdaniem odrzucić z tych samych względów co zaprezentowane w pkt 53, 54 i 56 opinii przedstawionej przeze mnie w dniu dzisiejszym w sprawie C‑117/10, do której pozwalam sobie odesłać. Jeżeli chodzi o twierdzenie Rady, wedle którego wprowadzenie w życie systemu zatwierdzonego w zaskarżonej decyzji będzie wymagać przyjęcia nowych ram prawnych, pragnę zaznaczyć, że z pisma Rady z dnia 17 listopada 2009 r. wynika w jasny sposób zamiar niedokonywania przez rząd łotewski zasadniczych zmian w istniejącym systemie, innych niż jego refinansowanie. 23. Z drugiej strony w niniejszej sprawie bezsporne jest, iż linia kredytowa określona w 2002 r. przez władze łotewskie w celu finansowania systemu pomocy zgłoszonego Komisji w 2004 r. uległa wyczerpaniu z końcem 2005 r. i że finansowanie systemu nie było kontynuowane, przynajmniej do wydania zaskarżonej decyzji. Tymczasem z orzecznictwa wynika, iż refinansowanie systemu pomocy, dla którego państwo członkowskie przewidziało szczególną dotację i który został zatwierdzony przez Komisję na podstawie zgłoszenia obejmującego tę dotację, stanowi nową pomoc ( ). Wspomniane orzecznictwo znajduje zastosowanie mutatis mutandis w niniejszej sprawie. 24. Uważam więc, że system pomocy uznany w zaskarżonej decyzji za zgodny z rynkiem wewnętrznym stanowi „nową pomoc” w rozumieniu art. 1 lit. c) rozporządzenia nr 659/1999 jako „zmiana istniejącej pomocy” ( ). Konsekwencje takiego zakwalifikowania systemu zostaną zbadane w dalszej części wywodu (pkt 4 poniżej). 3. W przedmiocie skutków propozycji stosownych środków przyjętej przez zainteresowane państwo członkowskie 25. Ze względów zaprezentowanych w pkt 62–72 przedstawionej przeze mnie w dniu dzisiejszym opinii w sprawie C‑117/10, do których odsyłam, jestem zdania, iż propozycja stosownych środków przyjęta przez państwo członkowskie, do którego jest ona skierowana, stanowi ostateczne stanowisko Komisji w sprawie zgodności danego systemu pomocy ze wspólnym rynkiem, wywołujące wiążące skutki prawne analogiczne do skutków wywoływanych przez decyzję. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału przytoczonym w pkt 16 niniejszej opinii akt taki może moim zdaniem zablokować wydanie sprzecznych z nim decyzji na podstawie art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE. 26. Wobec powyższego należy zdefiniować, po pierwsze, zakres stanowiska w sprawie zgodności ze wspólnym rynkiem pomocy na zakup gruntów rolnych przyjętego przez Komisję w ramach propozycji stosownych środków zawartej w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013, a po drugie, zakres obowiązków, jakie wzięła na siebie Łotwa, przyjmując taką propozycję. Ewentualne stwierdzenie braku kompetencji Rady do wydania zaskarżonej decyzji w rzeczywistości zależy od wyniku tej dwojakiej analizy. W niniejszej sprawie należy ponadto zbadać, jaki wpływ ma wniosek, do którego doszedłem w pkt 23 powyżej, zgodnie z którym zatwierdzony przez Radę system stanowi zmianę istniejącego systemu pomocy w rozumieniu art. 1 lit. c) rozporządzenia nr 659/1999. 4. W przedmiocie zakresu stosownych środków zawartych w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013 i przyjęcia tych środków przez Łotwę 27. W pkt 74 przedstawionej w dniu dzisiejszym opinii w sprawie C‑117/10 zauważyłem, że choć prawdą jest, iż wytyczne dla rolnictwa na lata 2007–2013 zawierają stanowisko przewidujące zasadniczą niezgodność pomocy na inwestycje na zakup gruntów rolnych, która jest sprzeczna z art. 4 ust. 8 rozporządzenia nr 1857/2006, to jednak w przypadku nowej pomocy indywidualnej i nowych systemów pomocy nie można uznać takiego stanowiska za ostateczne samo w sobie, ponieważ na podstawie pkt 183 wspomnianych wytycznych Komisja zobowiązana jest do stwierdzenia niezgodności ze wspólnym rynkiem pomocy w ramach procedury kontroli przewidzianej w art. 108 TFUE. Z tego powodu odrzuciłem argument Komisji, ponownie podniesiony przez nią w ramach skargi będącej przedmiotem niniejszego postępowania, zgodnie z którym wytyczne dla rolnictwa na lata 2007–2013 „stwierdzają” niezgodność ze wspólnym rynkiem od dnia 31 grudnia 2007 r. do dnia 31 grudnia 2013 r. wszelkiej – a więc również jeszcze nieustanowionej – pomocy inwestycyjnej na zakup gruntów rolnych, która jest z nimi niezgodna. Jak moim zdaniem słusznie zauważyli Rada i występujący w niniejszej sprawie w charakterze interwenienta rząd litewski, uznanie takiego argumentu oznaczałoby w istocie przyznanie Komisji uprawnień regulacyjnych w odstępstwie od procedur przewidzianych w art. 108 TFUE. 28. W takiej sytuacji, uwzględniając połączony skutek propozycji stosownych środków sformułowanej w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013 i przyjętego przez zainteresowane państwo członkowskie zobowiązania, w ww. opinii uznałem, iż stanowisko Komisji dotyczące istniejących w tymże państwie członkowskim systemów pomocy na zakup gruntów rolnych ma charakter ostateczny i może zablokować kompetencję przysługującą Radzie na podstawie art. 88 ust. 2 akapit trzeci WE (zob. pkt 75 i 76). 29. W niniejszej sprawie Łotwa przekazała na piśmie swoją „wyraźną i bezwarunkową” ( ) zgodę na środki zaproponowane przez Komisję w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013, przyjmując zatem zobowiązanie do zmiany systemu wsparcia zakupu gruntów rolniczych zgłoszonego Komisji w 2004 r. do dnia 31 grudnia 2009 r. Poprzez utrzymanie w mocy tego systemu i niewprowadzenie w nim zmian Łotwa naruszyła to zobowiązanie. 5. Wnioski w przedmiocie kompetencji Rady do wydania zaskarżonej decyzji. 30. W niniejszej sprawie należy jeszcze ustalić, jakie konsekwencje wynikają z okoliczności, że pomoc będąca przedmiotem zaskarżonej decyzji stanowi „nową pomoc” w rozumieniu art. 1 lit. c) rozporządzenia nr 659/1999. 31. Z orzecznictwa przytoczonego w pkt 16 niniejszej opinii wynika, że okoliczność taka nie ma sama w sobie decydującego znaczenia dla wykluczenia kompetencji Rady w rozumieniu art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE. Jak bowiem miałem już okazję wyjaśnić w pkt 50 przedstawionej przeze mnie w dniu dzisiejszym opinii w sprawie C‑117/10, we wspomnianym wyroku z dnia 29 czerwca 2004 r. w sprawie Komisja przeciwko Radzie Trybunał odrzucił analogiczny argument Rady ( ) i opowiadając się za stanowiskiem opartym na analizie skutków spornych środków, wyjaśnił, że kompetencję tej instytucji na mocy art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE można wykluczyć nie tylko w odniesieniu do środka pomocy uznanego już przez Komisję za niezgodny ze wspólnym rynkiem, lecz także w stosunku do innego środka, który może być zakwalifikowany jako „nowa pomoc”, jeżeli te dwa środki są powiązane w taki sposób, że odróżnienie ich byłoby sztuczne. 32. W niniejszej sprawie istnieje moim zdaniem takie powiązanie pomiędzy systemem zgłoszonym Komisji przez władze łotewskie w 2004 r. oraz jego refinansowaniem. Zatwierdzając takie refinansowanie, Rada faktycznie zwolniła Łotwę z przyjętego przez nią w stosunku do Komisji zobowiązania polegającego na zmianie tego systemu, legitymizując w ten sposób naruszenie porozumienia zawartego na podstawie art. 88 ust. 1 WE. Konsekwencją zaskarżonej decyzji było moim zdaniem pozbawienie skutków ostatecznego stanowiska Komisji przyjętego w pkt 196 wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013 w przedmiocie zgodności rzeczonego systemu ze wspólnym rynkiem. 33. W tych okolicznościach proponuję Trybunałowi, aby uwzględnił pierwszy zarzut skargi i w zgodzie z orzecznictwem przypomnianym w pkt 16 niniejszej opinii stwierdził, że Rada nie miała kompetencji do wydania zaskarżonej decyzji. Należy więc moim zdaniem uwzględnić skargę Komisji oraz stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji. Poniżej dokonam pokrótce analizy pozostałych zarzutów podniesionych przez Komisję w skardze, na wypadek gdyby Trybunał nie zgodził się z proponowanym przeze mnie rozwiązaniem. B – W przedmiocie zarzutów drugiego i trzeciego skargi, dotyczących, odpowiednio, nadużycia władzy oraz naruszenia obowiązku lojalnej współpracy 34. Zarzuty drugi i trzeci rozpatrywanej skargi są takie same jak zarzuty drugi i trzeci skargi w sprawie C‑117/10, będące przedmiotem krótkiej analizy w pkt 80–84 przedstawionej przeze mnie w dniu dzisiejszym opinii w tejże sprawie. Jako że w obydwu sprawach proponuję Trybunałowi, aby uwzględnił pierwszy zarzut skargi, uważam, że analizę przeprowadzoną we wspomnianych pkt 80–84 opinii w sprawie C‑117/10 można zastosować w niniejszej sprawie, i w konsekwencji do niej odsyłam. C – W przedmiocie czwartego zarzutu skargi, dotyczącego oczywistego błędu w ocenie w odniesieniu do zaistnienia wyjątkowych okoliczności i naruszenia traktatu oraz ogólnych zasad prawa wspólnotowego 35. W ramach czwartego zarzutu skargi Komisja zasadniczo podnosi dwa argumenty, które zbadam oddzielnie poniżej. Po pierwsze, Komisja twierdzi, że zaskarżona decyzja jest dotknięta oczywistym błędem w ocenie, ponieważ okoliczności powołane w celu uzasadnienia zatwierdzonych środków pomocy nie są wyjątkowe. Po drugie, Komisja uważa, że środki te są nieproporcjonalne do realizowanych celów, w szczególności ze względu na czas trwania udzielonego zezwolenia. 36. Co się tyczy ogólnie pojęcia wyjątkowych okoliczności w rozumieniu art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE, charakteru i zakresu uprawnień dyskrecjonalnych Rady przy wykonywaniu kompetencji przyznanej jej przez to postanowienie oraz granic kontroli Trybunału w stosunku do decyzji wydanych na jego mocy, odsyłam do rozważań przedstawionych w pkt 86 i 87 opinii przedstawionej w dniu dzisiejszym w sprawie C‑117/10. 1. W przedmiocie pierwszego argumentu, dotyczącego oczywistego błędu w ocenie zaistnienia wyjątkowych okoliczności w rozumieniu art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE 37. W ramach rozpatrywanego zarzutu Komisja podnosi, po pierwsze, że w zaskarżonej decyzji niektóre problemy strukturalne sektora rolnego na Łotwie są błędnie przedstawione jako okoliczności wyjątkowe. W tym względzie przede wszystkim zgadzam się z Komisją, że okoliczności, do których Rada odnosi się w motywie 2 zaskarżonej decyzji, dotyczące „niekorzystnej struktury obszarowej gospodarstw rolnych na Łotwie”, „otrzymywania przez Łotwę najniższych płatności bezpośrednich wśród państw członkowskich w ramach mechanizmu stopniowego dochodzenia do pełnych płatności przewidzianego w jej akcie przystąpienia z roku 2003” oraz „niskich dochodów w rolnictwie” ( ), a także wspomniana w motywie 3 tejże decyzji okoliczność, iż określona część gruntów rolnych stanowi własność osób niebędących rolnikami i jest przez nie zarządzana, nie stanowią jako takie wyjątkowych okoliczności w rozumieniu art. 108 ust 2 akapit trzeci TFUE. Okoliczności te bowiem z jednej strony opisują tylko strukturę łotewskiej gospodarki rolnej (małe rozmiary gospodarstw, niskie dochody), a z drugiej strony dotyczą zastosowania bezpośrednich instrumentów wsparcia ( ) określonych w aktach przyjętych w momencie przystąpienia zainteresowanego państwa członkowskiego do Unii. Brak koniunkturalności tych okoliczności powoduje, że są one pozbawione koniecznego charakteru wyjątkowego. 38. Wbrew jednak twierdzeniom skarżącej instytucji w systematyce zaskarżonej decyzji okoliczności te nie są przedstawione jako okoliczności wyjątkowe, lecz właśnie jako czynniki cechujące strukturę łotewskiej gospodarki rolnej, do których odniesienie służy ocenie gospodarczych i społecznych następstw recesji stanowiącej główną okoliczność, w świetle której – zgodnie z brzmieniem motywów 3 i 4 tejże decyzji – uzasadnione są zatwierdzone środki. To samo można powiedzieć o braku kapitału własnego rolników wspomnianym w motywie 7 zaskarżonej decyzji, na którego strukturalny charakter Komisja tylko powołuje się, nie przedstawiając jednak dowodów. Po drugie, z wyroku z dnia 29 lutego 1996 r. w sprawie Komisja przeciwko Radzie jasno wynika, że przy wykonywaniu kompetencji, o której mowa w art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE, Rada może oprzeć się na utrzymywaniu się lub nasileniu problemów strukturalnych danego sektora gospodarki w celu oceny wpływu niekorzystnej koniunktury na ten sektor ( ). 39. Jeżeli chodzi o argument Komisji, zgodnie z którym spadek poziomu dochodów w 2009 r., wspomniany w motywie 2 zaskarżonej decyzji, „pogłębiająca się w 2009 r. recesja w gospodarce światowej” wskazana w motywie 4, a także wzrost cen środków do produkcji rolnej w 2008 r., o którym mowa w motywie 5, dotyczyły wszystkich państw członkowskich, pragnę przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem okoliczność, iż określona sytuacja może dotyczyć jednocześnie wielu państw członkowskich lub ewentualnie różnych sektorów gospodarki, nie wyklucza tego, aby mogła ona mieć znaczenie dla celów stosowania art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE ( ), również biorąc pod uwagę szczególne konsekwencje, jakie sytuacja ta mogła wywołać w danym państwie członkowskim. W tym względzie sama Komisja podkreśla w swych pismach procesowych, iż Łotwę ciężko dotknął kryzys gospodarczy, stanowiący, jak już wspomniano powyżej, główny czynnik, na którym oparła się Rada w zaskarżonej decyzji. Komisja nie wyklucza ponadto, że ogólny kryzys gospodarczy może teoretycznie stanowić wyjątkową okoliczność. 40. Wreszcie co się tyczy twierdzenia Komisji, zgodnie z którym dane zawarte w motywie 8 zaskarżonej decyzji dotyczące rozmiarów recesji na rynku gruntów rolnych nie mogą być uwzględnione, ponieważ przyjmują za poziom odniesienia liczbę transakcji w 2007 r., w którym to roku tak zwana bańka na rynku nieruchomości osiągnęła swoje największe rozmiary, to nawet gdyby było ono poparte dowodami ( ), nie wystarcza, aby podważyć wyjątkowy charakter recesji – którego zresztą nie kwestionuje sama Komisja – i jej konsekwencje dla łotewskiego sektora rolnego. 41. W świetle powyższego uważam, że Komisja nie wykazała istnienia oczywistego błędu w ocenie w odniesieniu do wystąpienia okoliczności mogących uzasadnić wydanie decyzji na mocy art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE. 2. W przedmiocie nieodpowiedniego i nieproporcjonalnego charakteru środków zatwierdzonych w zaskarżonej decyzji 42. Komisja twierdzi przede wszystkim, że systemy wspierania zakupu gruntów nie umożliwiają rozwiązania ani zmniejszenia strukturalnych problemów przywołanych w motywie 2 zaskarżonej decyzji, w szczególności jeżeli chodzi o niewielkie rozmiary łotewskich gospodarstw rolnych. W oparciu o dane opracowane przez Eurostat Komisja zauważa, że średni rozmiar gospodarstw rolnych na Łotwie wzrastał na przestrzeni lat w sposób zasadniczo niezależny od faktu przyznania pomocy na zakup gruntów rolnych. W tym względzie pragnę zaznaczyć, że dane statystyczne przedstawione przez Komisję ukazują większe zmiany w strukturze gospodarstw rolnych w okresie pomiędzy 2003 r. a 2005 r., kiedy to funkcjonował system wspierania zakupu gruntów rolnych (wzrost średnich rozmiarów gospodarstwa rolnego o 5,2 ha), aniżeli w okresie pomiędzy 2005 r. a 2007 r. (3,2 ha), i nie pozwalają zatem wykluczyć, że omawiany system bezpośrednio przyczynił się do większego wzrostu w latach jego funkcjonowania. W każdym razie nawet gdyby w oparciu o te dane należało przyjąć, że działaniu tego systemu może być przypisany jedynie niewielki wzrost średnich rozmiarów łotewskich gospodarstw rolnych, nie może to moim zdaniem samo w sobie wystarczyć do wykazania, iż Rada w oczywisty sposób przekroczyła granice przysługujących jej uprawnień w zakresie oceny, przyjmując, że zatwierdzone w zaskarżonej decyzji środki były odpowiednie do realizacji zwłaszcza celów wspomnianych w motywie 6 zaskarżonej decyzji, a mianowicie do zachęcania bezrobotnych do zajęcia się rolnictwem, ułatwienia osobom zajmującym się produkcją rolną częściowo na własne potrzeby i niezatrudnionym już w sektorach poza rolnictwem poprawy struktury obszarowej ich gospodarstw oraz ułatwienia sprzedaży gruntów rolnych będących własnością bezrobotnych, którym potrzebny jest kapitał do przejścia na samozatrudnienie. 43. Po drugie, Komisja zaznacza, że w celu sprostania konsekwencjom kryzysu wydała ona w 2009 r. szczególny komunikat wprowadzający tymczasowe wspólnotowe ramy prawne w zakresie pomocy państwa ułatwiające dostęp do finansowania w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego ( ) (zwane dalej „tymczasowymi ramami prawnymi”), na podstawie którego, dzięki niektórym późniejszym zmianom ( ), zostały zatwierdzone różne formy interwencji państw członkowskich na rzecz gospodarstw rolnych, w tym w szczególności tymczasowa pomoc w maksymalnej wysokości 15000 EUR do końca 2010 r. Komisja uważa, że poprzez nieuwzględnienie tej pomocy, której celem było właśnie rozwiązanie problemów związanych z kryzysem, oraz w szczególności poprzez niezbadanie, czy wspomniana pomoc umożliwiała rozwiązanie tych problemów, Rada naruszyła zasadę proporcjonalności. Komisja uważa również, że Rada powinna była wziąć pod uwagę inne instrumenty przyjęte przez Radę i Komisję, zmierzające do rozwiązania problemów wymienionych w zaskarżonej decyzji, lub instrumenty, które mogły być wykorzystane przez Łotwę do tego celu. 44. Argumenty Komisji wymagają oceny, czy i w jakich granicach Rada jest zobowiązana do uwzględnienia środków już przyjętych na szczeblu Unii w celu poprawy sytuacji określonych przez wnioskujące państwo członkowskie jako okoliczności wyjątkowe. W tym względzie, w oparciu o rozważania przeprowadzone w pkt 96 przedstawionej w dniu dzisiejszym w opinii w sprawie C‑117/10, do której odsyłam, uważam, że w ramach oceny przeprowadzanej zgodnie z art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE Rada ma obowiązek przynajmniej rozważenia istniejących środków, których celem jest właśnie poprawa sytuacji uzasadniających zatwierdzenie omawianej pomocy ( ), przy czym nie powoduje to obowiązku zbadania ani wskazania przez Radę w swojej decyzji zbioru zasad prawnych regulujących daną dziedzinę. 45. W niniejszej sprawie z zaskarżonej decyzji nie wynika, iż Rada zbadała, czy Łotwa skorzystała z możliwości oferowanych przez tymczasowe ramy prawne, i jakie skutki wywołały ewentualne działania podjęte na jej podstawie ( ). Pragnę jednak zaznaczyć, że mimo iż, po pierwsze, funkcją bezpośredniej dotacji o ograniczonej wysokości, do której odnosi się Komisja, było łagodzenie skutków gospodarczych kryzysu, to jednak jej celem nie było właśnie zachęcanie do inwestycji przeznaczonych na poprawę struktury gospodarstw rolnych, a po drugie, dotacja ta mogła być przyznawana tylko do dnia 31 grudnia 2010 r. W tych okolicznościach moim zdaniem Rada słusznie miała prawo uznać, że bardziej ukierunkowane działanie o szerszym zakresie czasowym mogło zarówno dążyć, być może w połączeniu z innymi instrumentami, do złagodzenia następstw kryzysu finansowego, w szczególności trudności związanych z dostępnością kredytów dla rolników, jak i stanowić właściwszą odpowiedź na problemy strukturalne gospodarki rolnej na Łotwie. Uważam także, że chociaż Rada powinna była uwzględnić w zaskarżonej decyzji działania na rzecz walki z bezrobociem na wsi ustanowione w ramach wspólnotowej polityki rozwoju obszarów wiejskich zgodnie z rozporządzeniem nr 1698/2005 ( ), to jednak moim zdaniem pominięcie takie nie jest jednak samo w sobie wystarczające do zakwestionowania zgodności z prawem wspomnianej decyzji, biorąc pod uwagę fakt, że jest ona oparta na różnorakich powodach i na ogólnej ocenie sytuacji w rozpatrywanym sektorze w określonej koniunkturze czasowej. Pragnę ponadto zaznaczyć, że w piśmie z dnia 3 grudnia 2009 r. wystosowanym przez władze łotewskie do Rady władze te wskazały częściowo powody, dla których uważają, iż działania takie nie mogą zastąpić systemu mającego na celu zachęcanie do nabywania własności gruntów rolnych przez rolników. Nie wydaje mi się natomiast, aby – jak twierdzi Komisja – Rada miała szczególny obowiązek uwzględnienia rozporządzenia nr 1535/2007 ( ), ponieważ jest to instrument służący nie tylko do realizacji celów określonych w decyzji. W każdym razie system zatwierdzony w zaskarżonej decyzji ma na celu zachęcanie do inwestowania w zakup gruntów rolnych, a zatem działa na poziomie innym niż wspomniane rozporządzenie. 46. Komisja twierdzi wreszcie, że przedłużenie w czasie zatwierdzonych środków i wywoływane przez te środki długotrwałe skutki (chodzi bowiem o finansowanie kredytów długoterminowych) powodują, że środki te są nieproporcjonalne. 47. Z wyjątkowego charakteru kompetencji Rady na podstawie art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE wynika moim zdaniem, że odstępstwo przyznane na podstawie tego postanowienia musi być ograniczone w czasie i może obejmować tylko okres ściśle konieczny do poprawy okoliczności wymienionych w uzasadnieniu decyzji ( ). Oznacza to, że gdy decyzja w rozumieniu art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE dotyczy systemów pomocy, które mają mieć zastosowanie przez stosunkowo długi czas, jak ma to miejsce w niniejszym przypadku, Rada jest zobowiązana wskazać powody, dla których uważa, iż jest to konieczne w świetle okoliczności powołanych na poparcie stwierdzenia, że są one zgodne ze wspólnym rynkiem. Jakkolwiek w niniejszej sprawie prawdą jest, iż pismo władz łotewskich skierowane do Rady w dniu 27 listopada 2009 r. i zaskarżona decyzja dostarczają jedynie powierzchownych wyjaśnień powodów, dla których uznano, iż konieczne jest zatwierdzenie omawianego systemu na okres czterech lat, to jednak powody te można wysnuć z kontekstu, w jaki wpisuje się zaskarżona decyzja, oraz z charakteru zatwierdzonych środków, z problemów, do jakich rozwiązania powinny one się przyczynić, oraz z realizowanych celów. Dodatkowych wyjaśnień Rada dostarczyła ponadto w swych pismach. 48. Jeżeli chodzi o istotę argumentu podniesionego przez Komisję, pragnę zauważyć, iż opiera się on zasadniczo na stwierdzeniu zbieżności pomiędzy czasem trwania odstępstwa przyznanego w zaskarżonej decyzji i zakresem stosowania w czasie wytycznych dla rolnictwa na lata 2007–2013, która to zbieżność zdaniem skarżącej instytucji ukazuje, w jaki sposób wybór Rady odpowiada bardziej woli zablokowania stosowania wytycznych aniżeli ograniczenia odstępstwa w stopniu niezbędnym do skorygowania stwierdzonej nierównowagi. W związku z powyższym, choć przyjmuję do wiadomości wspomnianą zbieżność, uważam, że w świetle długoterminowych celów, do jakich realizacji zmierza decyzja, oraz potencjalnie długoterminowych następstw kryzysu gospodarczego i finansowego, wskazanych jako wyjątkowe okoliczności na poparcie tejże decyzji, Komisja nie wykazała, że dokonując zatwierdzenia omawianego systemu na okres od dnia 1 stycznia 2010 r. do dnia 31 grudnia 2013 r., Rada w oczywisty sposób przekroczyła granice uprawnień dyskrecjonalnych przysługujących jej przy wykonywaniu kompetencji wskazanej w art. 108 ust. 2 akapit trzeci TFUE. V – Wnioski 49. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał: — uwzględnił pierwszy zarzut skargi, dotyczący braku kompetencji Rady; — stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji; — obciążył Radę kosztami postępowania i — orzekł, że państwo członkowskie występujące w charakterze interwenienta pokrywa własne koszty. ( ) Język oryginału: włoski. ( ) Dz.U. L 339, s. 34. ( ) Akt dotyczący warunków przystąpienia do Unii Europejskiej Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej, Dz.U. L 236, w szczególności s. 798. ( ) Dz.U. L 83, s. 1. ( ) Dz.U. 2000, C 28, s. 2. ( ) Dz.U. 2006, C 319, s. 1. ( ) Dz.U. C 70, s. 11. ( ) Dz.U. C 147 z dnia 17 czerwca 2005 r., s. 2. W przypadku Łotwy tytuł omawianego systemu znajduje się w pkt 23. W skardze Komisja wskazuje, że zgłoszenia tego dokonano zgodnie z procedurą przewidzianą w rozdziale 3 lit. f) załącznika IV do traktatu o przystąpieniu, która to procedura nie ma jednak zastosowania do „działalności związanej z produkcją, przetwarzaniem lub wprowadzaniem do obrotu produktów wymienionych w załączniku I do traktatu WE” (produktów, do których mają zastosowanie postanowienia traktatu dotyczące wspólnej polityki rolnej). ( ) Wyrok w sprawie C-110/02 Komisja przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I-6333. ( ) Wyrok w sprawie C-399/03 Komisja przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I-5629. ( ) Wyrok Sądu z dnia 3 lutego 2011 r. w sprawie T-3/09 Włochy przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-95, potwierdzony postanowieniem Trybunału z dnia 22 marca 2012 r. w sprawie C‑200/11 P Włochy przeciwko Komisji. Zobacz także art. 4 ust. 1 i art. 4 ust. 2 lit. a) rozporządzenia Komisji (WE) nr 794/2004 z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999. ( ) Zmiana ta jest odrębna od systemu, do którego ma zastosowanie, i w konsekwencji nie pociąga ona za sobą przekształcenia samego systemu w nową pomoc. ( ) Zobacz komunikat opublikowany w Dzienniku Urzędowym C 70 w dniu 15 marca 2008 r. ( ) Rada, wspierana przez rząd portugalski, twierdziła, że sporna pomoc stanowiła „nową pomoc”, ponieważ obejmowała nową płatność, była przewidziana w akcie prawa krajowego innym niż dekrety ustawowe, które wprowadziły system pomocy uznany przez Komisję za niezgodny ze wspólnym rynkiem, i odpowiadała wymogom kwalifikowalności i płatności innym niż mające zastosowanie do pomocy przyznanej na podstawie tego systemu (pkt 21). ( ) Wszystkie wyróżnienia moje. ( ) System stopniowego wprowadzania bezpośrednich płatności wspólnotowych, wprowadzony przez akt przystąpienia z 2003 r. (s. 369 i 370), został dostosowany decyzją Rady 2004/281/WE z dnia 22 marca 2004 r. zmieniającą Akt dotyczący warunków przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej w następstwie reformy wspólnej polityki rolnej (Dz.U. L 93, s. 1). Decyzja ta była przedmiotem wniesionej przez Polskę skargi o stwierdzenie nieważności, która została oddalona przez Trybunał w wyroku z dnia 23 października 2007 r. w sprawie C-273/04 Polska przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I-8925. System i jego funkcjonowanie zostały opisane w opinii rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura przedstawionej w ww. sprawie z dnia 21 czerwca 2007 r. ( ) Wyrok w sprawie C-122/94, Rec. s. I-881, pkt 21. ( ) Analogiczny argument Komisji został odrzucony w pkt 22 ww. wyroku z dnia 29 lutego 1996 r. w sprawie Rada przeciwko Komisji. ( ) Dane, do których odsyła Komisja, zawarte w artykule Center for Economic and Policy Research z lutego 2010 r. zatytułowanym Latvia’s Recession: the Cost of Adjustement With An „Internal Devaluation” nie odnoszą się szczegółowo do rynku gruntów rolnych. ( ) Dz.U. C 83, s. 1. ( ) Komunikat Komisji zmieniający tymczasowe wspólnotowe ramy prawne w zakresie pomocy państwa ułatwiające dostęp do finansowania w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego (Dz.U. C 261, s. 2). ( ) Zobacz podobnie także opinię rzecznika generalnego G. Cosmasa przedstawioną w ww. sprawie C‑122/94, w szczególności pkt 85. ( ) Zaznaczam jednak, że powierzchowne nawiązanie do tymczasowych ram prawnych i do faktu, że nie wystarczają one, by sprostać trudnościom wywołanym przez kryzys gospodarczy i finansowy, zawarte jest w pkt 9 pisma z dnia 3 grudnia 2009 r. skierowanego do Rady przez władze Łotwy. ( ) Rozporządzenie Rady (WE) z dnia 20 września 2005 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz.U. L 277, s. 1). ( ) Rozporządzenie Komisji (WE) z dnia 20 grudnia 2007 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 traktatu WE w odniesieniu do pomocy de minimis w sektorze produkcji rolnej (Dz.U. L 337, s. 35). ( ) Zobacz podobnie ww. wyrok z dnia 29 stycznia 1996 r. Komisja przeciwko Radzie, pkt 25.