C-12/08

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO przedstawiona w dniu 21 stycznia 2009 r.(1) Sprawa C‑12/08 Mono Car Styling SA przeciwko Dervis Odemis i in. (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour du Travail de Liège, Belgia) Dyrektywa 89/59/WE – Ochrona pracowników – Zwolnienia grupowe –Prawidłowość procedury rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę – Brak zgłoszenia zastrzeżeń przez przedstawicieli pracowników I –    Wprowadzenie 1.        Niniejsze postępowanie daje Trybunałowi możliwość wyjaśnienia określonych aspektów prawa wspólnotowego z dziedziny zwolnień grupowych. W szczególności pytanie główne wymaga ustalenia, czy dyrektywa Rady 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych(2) bezpośrednio przyznaje prawa pracownikom, a jeżeli tak – czy prawa te mają charakter indywidualny, czy zbiorowy. Trzeba będzie ponadto zbadać, czy wspomniana dyrektywa dopuszcza wprowadzenie w drodze przepisów krajowych ograniczeń w odniesieniu do prawa wniesienia do sądu skargi przeciwko zwolnieniu grupowemu w sytuacji naruszenia jej przepisów. Wreszcie będzie także konieczne przeanalizowanie ewentualnych ograniczeń, które w tej materii mogą wynikać bezpośrednio z zasad ogólnych prawa wspólnotowego, a w szczególności z prawa do skutecznej ochrony sądowej. 2.        Okazja do dokonania tych wyjaśnień została stworzona przez Cour du Travail de Liège (Belgia), który rozpatrując całą serię spraw wniesionych przez pracowników dotkniętych zwolnieniem grupowym, przedłożył Trybunałowi kilka pytań prejudycjalnych. II – Ramy prawne A –    Prawo wspólnotowe 3.        Uregulowania wspólnotowe stanowiące przedmiot niniejszego postępowania zawarte są w dyrektywie Rady nr 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych (zwanej dalej „dyrektywą”). 4.        Motywy pierwszy i drugi dyrektywy sformułowane są w sposób następujący: „1. Ze względów jasności i racjonalności należy ujednolicić dyrektywę Rady 75/129/EWG z dnia 17 lutego 1975 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych; 2.      Należy zwiększyć stopień ochrony pracowników w przypadku zwolnień grupowych uwzględniając potrzebę zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego we Wspólnocie.” 5.        Artykuł 2 dyrektywy stanowi, że: „1. W przypadku gdy pracodawca ma zamiar dokonać zwolnień grupowych, jest on zobowiązany, we właściwym czasie, do przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników w celu osiągnięcia porozumienia. 2. Takie konsultacje obejmują przynajmniej sposoby i możliwości uniknięcia zwolnień grupowych lub ograniczenia liczby dotkniętych nimi pracowników, jak również możliwości złagodzenia ich konsekwencji poprzez wykorzystanie towarzyszących im środków socjalnych, mających na celu, między innymi, pomoc w przeszeregowaniu lub przekwalifikowanie zwalnianych pracowników. Państwa członkowskie mogą dopuścić możliwość korzystania przez przedstawicieli pracowników z pomocy biegłych, zgodnie z ustawodawstwem i/lub praktykami krajowymi. 3. Aby umożliwić przedstawicielom pracowników przedstawienie konstruktywnych propozycji, pracodawca, we właściwym czasie w trakcie trwania konsultacji, zobowiązany jest do: a) dostarczenia im wszystkich istotnych informacji i b) notyfikowania im, w każdym przypadku, na piśmie: i)      przyczyn zamierzonego zwolnienia; ii)      liczby i kategorii pracowników przewidzianych do zwolnienia; iii)      liczby i kategorii pracowników zwykle zatrudnionych; iv)      okres[u], w którym przewidywane są zwolnienia; v)      przewidzian[ych] kryteri[ów] selekcji pracowników, którzy mają zostać zwolnieni, o ile ustawodawstwo i/lub praktyka krajowa dają taką możliwość pracodawcy; vi)      przewidzianą metodę obliczeń odszkodowań za zwolnienia, niewynikającą z prawodawstwa i/lub praktyki krajowej [przewidywanej metody obliczania ewentualnych odszkodowań z tytułu zwolnienia, które nie wynikają z przepisów ustawy i/lub praktyki krajowej]. Pracodawca zobowiązany jest do przesyłania właściwemu organowi władzy publicznej kopii, przynajmniej tych danych zawartych w pisemnym komunikacie, o których mowa w akapicie pierwszym lit. b) ppkt i)–v). […].” 6.        Artykuły 3‑6 dyrektywy stanowią: „Artykuł 3 „1. Pracodawca zobowiązany jest do notyfikowania na piśmie właściwemu organowi władzy publicznej o każdym zamiarze zwolnienia grupowego. […] 2. Pracodawca przesyła przedstawicielom pracowników kopię notyfikacji przewidzianej w ust. 1. Przedstawiciele pracowników mogą przekazać swoje ewentualne uwagi do właściwego organu władzy publicznej. Artykuł 4 1. Zamierzone zwolnienia grupowe, notyfikowane właściwemu organowi władzy publicznej, stają się skuteczne najwcześniej trzydzieści dni po notyfikacji określonej w art. 3 ust. 1, nie naruszając postanowień dotyczących indywidualnych praw w odniesieniu do terminu wypowiedzenia. Państwa członkowskie mogą upoważnić właściwy organ władzy publicznej do skracania terminu przewidzianego w poprzednim akapicie. […] Artykuł 5 Niniejsza dyrektywa nie ma wpływu na prawo państw członkowskich do stosowania lub wprowadzania przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, które są korzystniejsze dla pracowników lub na dopuszczanie bądź wspieranie zastosowania korzystniejszych dla pracowników przepisów umów zbiorowych. Artykuł 6 Państwa członkowskie zapewniają, że przedstawiciele pracowników i/lub pracownicy mogą korzystać z procedur administracyjnych i/lub sądowych w celu [zapewnienia] przestrzegania wykonywania obowiązków przewidzianych niniejszą dyrektywą.” B –    Prawo krajowe 7.        Przepisy dyrektywy 75/129 (i w konsekwencji dyrektywy 98/59) zostały transponowane do prawa belgijskiego w drodze układu zbiorowego nr 24 z dnia 2 października 1975 r., który uzyskał moc obowiązującą na podstawie dekretu królewskiego z dnia 21 stycznia 1976 r. (zwanego dalej układem zbiorowym nr 24). Artykuł 6 układu zbiorowego nr 24 stanowi, że: „W przypadku gdy pracodawca ma zamiar dokonać zwolnienia grupowego, jest on zobowiązany do uprzedniego poinformowania o tym przedstawicieli pracowników i do przeprowadzenia z nimi konsultacji. Informacja ta przekazywana jest na forum rady przedsiębiorstwa, a w jej braku podaje się ją do wiadomości delegacji związkowej […]. W braku rady przedsiębiorstwa i delegacji związkowej informacje przekazywane są załodze lub jej przedstawicielom. Konsultacje dotyczą możliwości uniknięcia zwolnienia grupowego lub ograniczenia jego zakresu, a także złagodzenia konsekwencji takiego zwolnienia poprzez zastosowanie towarzyszących programów socjalnych mających w szczególności na celu pomoc w przeszeregowaniu lub przekwalifikowaniu zwalnianych pracowników. W tym celu pracodawca ma obowiązek dostarczyć przedstawicielom pracowników wszelkich stosownych informacji, a w każdym razie powiadomić ich na piśmie o przyczynach planowanych zwolnień, przewidywanych kryteriach wyboru zwalnianych pracowników, liczbie i kategorii zwalnianych pracowników, liczbie i kategoriach pracowników zwykle zatrudnionych, o przewidywanym sposobie obliczania ewentualnych odszkodowań z tytułu zwolnienia, które nie wynikają z przepisów ustawy ani z układu zbiorowego pracy, oraz o okresie, w którym zwolnienia mają być przeprowadzone, tak by umożliwić przedstawicielom pracowników sformułowanie uwag i sugestii, aby móc wziąć je pod uwagę.” 8.        Dalsze postanowienia prawa belgijskiego odnoszące się do ochrony pracowników w sytuacji zwolnień grupowych zawarte są w ustawie z dnia 13 lutego 1998 r. w sprawie przepisów promujących zatrudnienie, której art. 66‑69 stanowią co następuje: Artykuł 66 „§ 1. Pracodawca, który ma zamiar dokonać zwolnienia grupowego, jest zobowiązany zastosować się do procedury informacji i konsultacji przewidzianej na wypadek zwolnień grupowych, zgodnie z układem zbiorowym pracy zawartym w ramach Krajowej Rady Pracy. W tym kontekście pracodawca powinien spełnić następujące wymogi: 1      powinien przedstawić radzie przedsiębiorstwa, a w jej braku – delegacji związkowej, a w jej braku – pracownikom, pisemne sprawozdanie, w którym wyraża on swój zamiar dokonania zwolnienia grupowego; 2      powinien być w stanie przedstawić dowód na to, że w celu omówienia zamiaru dokonania zwolnienia grupowego zwołał on zebranie rady przedsiębiorstwa, a w jej braku – spotkał się z delegacją związkową, a w jej braku – przeprowadził spotkanie z pracownikami; 3      powinien umożliwić członkom rady przedsiębiorstwa reprezentującym personel lub, w braku rady przedsiębiorstwa – członkom delegacji związkowej, lub w braku tej ostatniej – pracownikom, przedstawienie argumentów lub kontrpropozycji w tej kwestii; 4      powinien przeanalizować pytania, argumenty i kontrpropozycje, o których mowa w pkt 3 powyżej, i odpowiedzieć na nie. Pracodawca ma obowiązek przedstawić dowody spełnienia przezeń wymogów, o których mowa w poprzednim akapicie. § 2.      Pracodawca powinien zgłosić zamiar dokonania zwolnienia grupowego urzędnikowi wyznaczonemu przez Króla. Zgłoszenie to powinno potwierdzać, że wymogi wymienione w § 1 akapit 2 zostały spełnione. Kopia zgłoszenia przedstawiana jest w dniu jego wysłania urzędnikowi, o którym mowa w akapicie pierwszym, radzie przedsiębiorstwa, lub w jej braku – delegacji związkowej. Zgłoszenie ogłasza się także w przedsiębiorstwie. Ponadto, kopia zgłoszenia przesyłana jest w dniu jego ogłoszenia listem poleconym pracownikom, którzy objęci zostali zwolnieniem grupowym i których umowa o pracę wygasła w dniu ogłoszenia. Artykuł 67 Zwolniony pracownik może kwestionować prawidłowość zastosowania procedury informacji i konsultacji tylko na tej podstawie, że pracodawca nie zastosował się do wymogów określonych w art. 66 § 1 akapit drugi. Zwolniony pracownik nie może kwestionować prawidłowości zastosowania procedury informacji i konsultacji, jeśli przedstawiciele personelu w łonie rady przedsiębiorstwa, a w jej braku – członkowie delegacji związkowej, a w jej braku – pracownicy, których należało poinformować i z którymi należało przeprowadzić konsultacje, nie powiadomili pracodawcy o zastrzeżeniach co do zastosowania się przez niego do jednego lub większej liczby wymogów przewidzianych w art. 66 § 1 akapit drugi w terminie 30 dni od dnia ogłoszenia, o którym mowa w art. 66 ust. 2 akapit drugi. W terminie 30 dni od dnia zwolnienia lub od dnia, w którym zwolnienia nabrały charakteru zwolnienia grupowego, zwolniony pracownik może powiadomić pracodawcę listem poleconym, że kwestionuje on prawidłowość zastosowanej procedury informacji i konsultacji. Artykuł 68  § 1. Jeśli wobec zwolnionego pracownika, który kwestionuje prawidłowość zastosowanej procedury informacji i konsultacji rozpoczął się lub dopiero się rozpocznie bieg okresu wypowiedzenia, okres ten ulega zawieszeniu od dnia przypadającego na trzeci dzień roboczy po wysłaniu listu poleconego w rozumieniu art. 67 akapit trzeci, pod warunkiem że wspomniane zakwestionowanie jest zasadne. […] Artykuł 69 § 1.      Jeśli umowa o pracę zwolnionego pracownika, który kwestionuje prawidłowość zastosowanej procedury informacji i konsultacji, uległa już rozwiązaniu, pracownik ten może ponadto wnosić o przywrócenie do pracy w drodze listu poleconego w rozumieniu art. 67 akapit trzeci. […]”. III – Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne 9.        Okoliczności leżące u podstaw niniejszego sporu zostały przedstawione nad wyraz szczegółowo w obszernym postanowieniu odsyłającym. Pomijając szczegółowy opis, spór można podsumować następująco. 10.      Rok 2004 był dla spółki Mono Car Styling (zwanej dalej „Mono Car”), działającej w sektorze produkcji części samochodowych, okresem szczególnie trudnym ze względu na wyraźne zmniejszenie liczby otrzymywanych zamówień. W tych okolicznościach spółka podjęła decyzję o zmniejszeniu zatrudnienia, przystępując do zwolnienia grupowego. 11.      Spółka zawarła w tej kwestii porozumienie z przedstawicielami pracowników. W porozumieniu ustalono, iż zwolnionych zostanie 30 pracowników i ustanowiono specjalne środki o charakterze kompensującym i pomocowym dla personelu przeznaczonego do zwolnienia. Zarówno przedstawiciele pracowników jak i miejscowe urzędy pracy uznały, iż wspomniane przedsiębiorstwo dopełniło wymogów odnoszących się do procedury informacji i konsultacji przewidzianej w przepisach dotyczących zwolnień grupowych. 12.      U podstaw sprawy przed sądem krajowym leży indywidualna skarga 21 pracowników, których dotyczy postępowanie w przedmiocie zwolnienia grupowego. Podstawę skargi stanowi zarzut naruszenia przez spółkę Mono Car określonych wymogów proceduralnych przewidzianych w przepisach dotyczących zwolnień grupowych. Uważam, że szczegóły zarzutów podniesionych przed sądem krajowym można pominąć na niniejszym etapie, ponieważ nie mają one bezpośredniego znaczenia dla pytań, o udzielenie odpowiedzi na które został poproszony Trybunał. 13.      W każdym razie sąd odsyłający powinien rozpoznać odwołanie złożone przez spółkę Mono Car w następstwie uzyskania przez pracowników w niższej instancji odszkodowania (pieniężnego) za szkody poniesione w związku z nieprawidłowościami procedury rozwiązania umowy o pracę. 14.      Stwierdzając, że rozstrzygnięcie sporu wymaga uprzedniej odpowiedzi na określone pytania dotyczące wykładni prawa wspólnotowego, sąd odsyłający przedłożył Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne: „1)      Czy art. 6 dyrektywy 98/59 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisowi krajowemu, takiemu jak art. 67 ustawy z dnia 13 lutego 1998 r. […] –        jeśli stanowi on, że pracownik może kwestionować prawidłowość procedury informacji i konsultacji tylko ze względu na niespełnienie przez pracodawcę wymogów wymienionych w art. 66 § 1 akapit 2 tej ustawy; –        i o ile przedstawiciele personelu w radzie przedsiębiorstwa, a w jej braku – członkowie delegacji związkowej, a w jej braku – pracownicy, których należy poinformować i przeprowadzić z nimi konsultacje, zgłosili pracodawcy zastrzeżenia dotyczące spełnienia jednego lub większej liczby wymogów ustanowionych w art. 66 § 1 akapit drugi w terminie trzydziestu dni od dnia ogłoszenia, o którym mowa w art. 66 § 2 akapit drugi, –        i o ile zwolniony pracownik powiadomił pracodawcę listem poleconym, że kwestionuje on prawidłowość zastosowanej procedury informacji i konsultacji i domaga się przywrócenia do pracy [w terminie trzydziestu dni od dnia jego zwolnienia] lub od dnia, w którym zwolnienia nabrały charakteru zwolnienia grupowego? 2)      Przy założeniu, że art. 6 dyrektywy 98/59 można rozumieć w ten sposób, że dopuszcza on wydanie przez państwo członkowskie przepisu, takiego jak art. 67 ustawy z dnia 13 lutego 1998 r. […] w zakresie, w jakim stanowi on, że pracownik może kwestionować prawidłowość procedury informacji i konsultacji, tylko ze względu na niespełnienie przez pracodawcę wymogów wymienionych w art. 66 § 1 akapit 2 tej ustawy i o ile przedstawiciele personelu w łonie rady przedsiębiorstwa, a w jej braku – członkowie delegacji związkowej, a w jej braku – pracownicy, których należy poinformować i przeprowadzić z nimi konsultacje, zgłosili pracodawcy zastrzeżenia dotyczące spełnienia jednego lub większej liczby wymogów ustanowionych w art. 66 § 1 akapit drugi w terminie trzydziestu dni od dnia ogłoszenia, o którym mowa w art. 66 ust. 2 akapit i o ile zwolniony pracownik powiadomił pracodawcę listem poleconym, że kwestionuje on prawidłowość zastosowanej procedury informacji i konsultacji i domaga się przywrócenia do pracy w terminie trzydziestu dni od dnia jego zwolnienia lub od dnia, w którym zwolnienia nabrały charakteru zwolnienia grupowego, czy taki system prawny zgodny jest z podstawowymi prawami jednostek, stanowiącymi integralną część ogólnych zasad prawa, których poszanowanie sąd wspólnotowy ma obowiązek zapewnić, a w szczególności z art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności? 3)      Czy sąd krajowy, przed którym toczy się spór między dwiema jednostkami – w niniejszej sprawie są nimi pracownik i były pracodawca – może odmówić stosowania przepisu prawa krajowego sprzecznego z uregulowaniami dyrektywy wspólnotowej, takiego jak art. 67 ustawy z dnia 13 lutego 1998 r. […] celem zapewnienia skuteczności innym przepisom prawa wewnętrznego, które w sposób prawidłowy transponują dyrektywę wspólnotową, takim jak przepisy zawarte w układzie zbiorowym nr 24 z dnia 2 października 1975 r., […] którego skuteczne zastosowanie uniemożliwia przepis krajowy niezgodny z dyrektywą wspólnotową – w niniejszej sprawie jest to art. 67 ustawy z dnia 13 lutego 1998 r.? 4) 1.      Czy art. 2 dyrektywy 98/59/WE a w szczególności ust. 1, 2 i 3 tego artykułu, należy rozumieć w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, takiemu jak art. 66 § 1 ustawy z dnia 13 lutego 1998 r. […] w zakresie, w jakim ten ostatni stanowi iż pracodawca chcący spełnić ciążące na nim obowiązki w zakresie zwolnienia grupowego, jest jedynie zobowiązany przedstawić dowód na to, że zastosował się do następujących wymogów: 1      przedstawił radzie przedsiębiorstwa, a w jej braku – delegacji związkowej, lub w jej braku – pracownikom, pisemne sprawozdanie, w którym wyraża on swój zamiar dokonania zwolnienia grupowego; 2      jest w stanie przedstawić dowód na to, że w celu omówienia zamiaru dokonania zwolnienia grupowego zwołał on zebranie rady przedsiębiorstwa, a w jej braku – spotkał się z delegacją związkową, a w jej braku – przeprowadził spotkanie z pracownikami; 3      umożliwił członkom rady przedsiębiorstwa reprezentującym personel lub, w braku rady przedsiębiorstwa – członkom delegacji związkowej, lub w braku tej ostatniej – pracownikom, przedłożenie pytań odnoszących się do przewidywanego zwolnienia grupowego i przedstawienie argumentów lub kontrpropozycji w tej kwestii; 4      przeanalizował pytania, argumenty i kontrpropozycje, o których mowa w pkt 3 i odpowiedział na nie. 2.      Czy ten sam przepis [dyrektywy] należy rozumieć w ten sposób, że stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, takiemu jak art. 67 akapit drugi ustawy z dnia 13 lutego 1998 r. w zakresie, w jakim ten ostatni stanowi, że zwolniony pracownik może kwestionować prawidłowość zastosowania procedury informacji i konsultacji tylko na tej podstawie, że pracodawca nie zastosował się do wymogów określonych w art. 66 § 1 akapit drugi, o którym mowa w pytaniu 1 powyżej?” IV – Wykładnie prawa krajowego i dopuszczalność pytań prejudycjalnych 15.      Uważam, że przed przystąpieniem do analizy pytań prejudycjalnych niezbędne jest odniesienie się do wykładni prawa krajowego i związanych z tym problemów dotyczących dopuszczalności wniosku odsyłającego. 16.      Bowiem na podstawie tego, co wynika z postanowienia odsyłającego i z uwag przedstawionych przez strony, art. 67 ustawy z 1998 r., który ustanawia szereg ograniczeń prawa pojedynczego pracownika do zakwestionowania zwolnienia grupowego, można interpretować na dwa całkowicie odmienne sposoby. 17.      Zgodnie z pierwszą możliwą interpretacją, ograniczenia możliwości złożenia indywidualnej skargi ustanowione w przywołanym art. 67 znajdowałyby zastosowanie tylko do skarg mających na celu uzyskanie określonych środków, jakie ustawa z 1998 r. przewiduje w sytuacji niezgodnego z prawem zwolnienia grupowego. Innymi słowy, ograniczenia te stosowałyby się tylko do skarg o przywrócenie do pracy zwolnionego pracownika lub zawieszenia biegu okresu wypowiedzenia. Wynika to z faktu, że środki te są charakterystyczne dla ustawy z 1998 r.(3). 18.      Na podstawie drugiej z możliwych interpretacji, ograniczenia możliwości indywidualnej skargi zawarte w art. 67 ustawy z 1998 r. stosowałyby się nie tylko do określonych środków przewidzianych w tej ustawie, lecz w sposób bardziej ogólny do wszystkich indywidualnych skarg składanych przez pracowników przeciwko zwolnieniom grupowym w celu zaskarżenia nieprzestrzegania procedury informacji i konsultacji. Zgodnie z tą interpretacją, w szczególności ograniczenia, o których mowa w przywołanym art. 67 stosowałyby się także do postępowań wszczętych przez poszczególnych pracowników, przykładowo w celu uzyskania naprawienia szkody. Sąd odsyłający, nie przyjmując jednoznacznego stanowiska, wydaje się przychylać do drugiej interpretacji. 19.      Jest oczywiste, że gdyby przyjąć pierwszą interpretację, niniejsze postępowanie prejudycjalne straciłoby jakiekolwiek znaczenie. Gdyby ją bowiem przyjąć, ograniczenia ustanowione w art. 67 ustawy z 1998 r. mogłyby co najwyżej uniemożliwić pracownikowi skorzystanie z określonych środków, ale nie stanowiłyby dlań przeszkody dla wszczęcia postępowania sądowego w celu zakwestionowania zwolnienia grupowego na podstawie przepisów innych niż te zawarte w ustawie z 1998 r. i do ewentualnego otrzymania odpowiedniej satysfakcji przykładowo w drodze naprawienia szkody. Zatem sądzę, że jest całkowicie oczywiste, że nie można by wtedy odnaleźć sprzeczności czy to z art. 6 dyrektywy 98/59 czy też z zasadą prawa do skutecznej ochrony sądowej lub europejską konwencją praw człowieka, dlatego iż postanowienia te wymagają zapewnienia odpowiednich instrumentów ochronnych, a nie określonych środków. 20.      Co najmniej część orzecznictwa belgijskiego przyjmuje pierwszą interpretację. Tak uczynił przykładowo sąd zajmujący się sprawą główną w pierwszej instancji, którego orzeczenie zostało następnie zaskarżone przed sądem odsyłającym. Ten sam Cour du Travail de Liège w innym składzie sędziowskim wydał w dniu 30 kwietnia 2007 r. orzeczenie idące w tym samym kierunku, zauważając w szczególności, że interpretacja, zgodnie z którą warunki, o których mowa w art. 67 ustawy z 1998 r., stosowałyby się do wszystkich skarg a nie tylko do skarg mających na celu uzyskanie określonych środków dodatkowych wprowadzonych przez tę ustawę „stanowiłaby […] bardzo daleko idące pozbawienie praw i roszczeń przysługujących pracownikom na podstawie układu zbiorowego nr 24”(4). 21.      Z akt sprawy – co zostało potwierdzone podczas rozprawy – wynika między innymi, że przed sądem odsyłającym kwestia ewentualnego przywrócenia pracowników do pracy w spółce Mono Car nie została w ogóle podniesiona, co sprawia, że gdyby pójść za pierwszą interpretacją, wszystkie wątpliwości sądu odsyłającego byłyby podwójnie pozbawione znaczenia. 22.      Pamiętając o tym, że wykładnia prawa krajowego nie jest zadaniem Trybunału, muszę przyznać, że trudno jest mi zrozumieć, dlaczego sąd krajowy miałby preferować bardziej rygorystyczną interpretację art. 67. I to w szczególności przy uwzględnieniu faktu – przypomnianego także podczas rozprawy – iż ustawa z 1998 r. zawierająca ten artykuł została uchwalona w celu wzmocnienia ochrony pracowników w sytuacji zwolnień grupowych w następstwie traumatycznego zwolnienia grupowego dokonanego w zakładzie Renault. Już choćby tylko z tego powodu wydaje się, iż trudno byłoby przyjąć, że ustawa wydana w takim kontekście doprowadziła w rzeczywistości do umniejszenia w konkretnym przypadku praw przyznanych zwolnionym pracownikom. 23.      Zauważam ponadto, że art. 68 i 69 ustawy z 1998 r. ograniczają się do uregulowania odpowiednio zawieszenia biegu okresu wypowiedzenia (art. 68) i żądania przywrócenia pracownika do pracy (art. 69). Te dwa stany faktyczne w kontekście struktury ustawy z 1998 r. wydają się wyczerpywać zakres środków, do których ustawa ta się odnosi, co znajdowałoby potwierdzenie w fakcie, że zakres zastosowania ustawy z 1998 r. jest ograniczony do tych konkretnych i wyjątkowych środków (zawieszenie okresu wypowiedzenia i przywrócenie do pracy). Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 68 zawieszenie biegu okresu wypowiedzenia stosuje się automatycznie, a jeśli nie są spełnione jego wymogi stosuje się art. 69, który wymaga, aby pracownik złożył żądanie przywrócenia go do pracy: „pracownik ponadto żąda […] przywrócenia do pracy”. 24.      W szczególności rząd belgijski utrzymuje w swoich uwagach na piśmie, iż pytania prejudycjalne nie są dopuszczalne, gdyż art. 67 ustawy z 1998 r. nie stosuje się w niniejszym przypadku. 25.      Należy w istocie przyznać, że tok rozumowania sądu odsyłającego w odniesieniu do zwrócenia się do Trybunału nie jest pozbawiony błędów. W szczególności sąd ten po wskazaniu dwóch możliwych interpretacji prawa krajowego i bez jednoznacznego opowiedzenia się za jedną z nich, skierował do Trybunału szereg pytań mających sens jedynie po wcześniejszym opowiedzeniu się za jedną z dwóch interpretacji. Zatem Trybunał został w niniejszej sprawie wezwany do wypowiedzenia się w kwestii, która może stać się całkowicie nieistotna, jeśli sąd krajowy ostatecznie zdecyduje opowiedzieć się za drugą interpretacją właściwego dlań prawa wewnętrznego. 26.      Mimo to uważam jednak, że niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie spełnia przesłanek – dosyć rygorystycznych – określonych przez orzecznictwo Trybunału jako niezbędne dla odmowy udzielenia odpowiedzi na pytania sądu krajowego. 27.      Bowiem z jednej strony utrwalone jest stanowisko Trybunału, zgodnie z którym na sądzie krajowym spoczywa ocena kontekstu prawa wewnętrznego i użyteczności orzeczenia Trybunału dla wydania rozstrzygnięcia przez sąd krajowy.(5) 28.      Z drugiej strony uważam, że pytania skierowane do Trybunału przez Cour du travail de Liège można interpretować jako ogólną prośbę o wyjaśnienie określonych aspektów dyrektywy 98/59 w celu umożliwienia sądowi krajowemu dokonania wykładni własnego prawa krajowego w taki sposób, aby nie było ono sprzeczne z przepisami prawa wspólnotowego. 29.      Uważam zatem, że zarzut niedopuszczalności zgłoszony przez Królestwo Belgii nie może zostać uwzględniony. V –    W przedmiocie dyrektywy 98/59 30.      Sądzę, że przed przejściem do analizy poszczególnych pytań prejudycjalnych użytecznym będzie przytoczenie pewnych ogólnych rozważań na temat dyrektywy 98/59. W szczególności po wyjaśnieniu pewnych charakterystycznych dla niej kwestii łatwiej będzie udzielić odpowiedzi na pytania. A –    Geneza, cel i cechy charakterystyczne dyrektywy 31.      Pierwszym aktem wspólnotowym zajmującym się kwestią zwolnień grupowych była dyrektywa 75/129/EWG(6). W szczególności zasadniczym powodem przyjęcia dyrektywy było stwierdzenie, że duże grupy przemysłowe w momencie dokonywania zwolnień grupowych decydowały się na zwalnianie pracowników zatrudnionych w tych państwach członkowskich Wspólnoty, w których ochrona przed zwolnieniami była szczególnie słaba. 32.      Zatem od początku przepisy wspólnotowe z dziedziny rozwiązywania umów o pracę przez pracodawcę mają podwójną naturę. Z jednej strony bowiem, prawodawca od razu przypomniał istnienie celów społecznych leżących u podstaw systemu wspólnotowego, wskazując „wzmocnienie ochrony pracowników” jako decydujący powód przyjęcia dyrektywy 75/129.(7) Jednak z drugiej strony, dyrektywa ta została przyjęta przy zastosowaniu jako podstawy prawnej obecnego art. 94 traktatu (dawnego art. 100 traktatu), który przewiduje wydanie dyrektyw w celu zbliżenia przepisów krajowych mających „bezpośredni wpływ na ustanowienie lub funkcjonowanie wspólnego rynku”. 33.      Ta podwójna natura jest łatwo dostrzegalna w motywach dyrektywy 75/129. Jak wskazano, jej motyw 1 mówi o potrzebie wzmocnienia ochrony pracowników, w drugim odnotowuje się wciąż występujące różnice między państwami członkowskimi w odniesieniu do dziedziny zwolnień grupowych, wreszcie w trzecim zauważa się, że „różnice te mogą mieć bezpośredni wpływ na funkcjonowanie wspólnego rynku”. 34.      Dyrektywa 75/129 została po raz pierwszy zmieniona dyrektywą 92/56(8). W następstwie tych zmian materia ta, mimo iż nie została zmieniona dogłębnie, przyjęła bardziej „socjalny” charakter (przynajmniej teoretycznie), na co wskazuje motyw1 dyrektywy z 1992 r., który odnosi się do przyjętej w 1989 r. wspólnotowej karty podstawowych praw socjalnych pracowników. 35.      Dyrektywa 98/59 stanowi, jak wyjaśniono w jej motywie 1, kodyfikację dyrektywy 75/129 i zasadniczo jest zatem jej tekstem ujednoliconym z uwzględnieniem zmian wprowadzonych dyrektywą 92/56. 36.      Jest zatem możliwe traktowanie dyrektywy 98/59 w całości jako aktualnie obowiązującej wersji dyrektywy 75/129. W szczególności pozwala to na odwołanie się do orzecznictwa odnoszącego się do tamtej dyrektywy, na które będę się zatem powoływał w razie potrzeby bez przypominania, że z formalnego punktu widzenia orzecznictwo to odnosi się do dyrektywy 75/129. 37.      Dyrektywa 98/59 zasadniczo zmierza do ustanowienia szeregu ograniczeń o charakterze proceduralnym dla przypadków zwolnienia grupowego. Innymi słowy, dyrektywa nie ma na celu ograniczenia pod względem merytorycznym wyborów, których przedsiębiorca może dokonywać w ramach zarządzania przedsiębiorstwem. W szczególności, jak podkreślono w orzecznictwie Trybunału, dyrektywa pozostawia nietkniętym prawo przedsiębiorcy do przystąpienia do zwolnień(9) i bardziej ogólnie prawo do takiej organizacji własnej działalności gospodarczej, jaką uzna za najbardziej odpowiednią dla swoich potrzeb.(10) 38.      Jest poza tym oczywiste – co wynika w szczególności z art. 5 dyrektywy – że jest ona środkiem harmonizującym, ustalającym minimalne wymogi, pozostawiając państwom członkowskim możliwość wprowadzenia bardziej korzystnych dla pracowników przepisów prawnych(11). Z tego względu dokonana przez dyrektywę harmonizacja przepisów odnoszących się do zwolnień grupowych ma charakter częściowy i ograniczony.(12) 39.      Jest ponadto znamienne, że orzecznictwo Trybunału odnoszące się do tych przepisów koncentruje się przede wszystkim na zakresie ich zastosowania. W szczególności przedmiotem analizy były pojęcia zakładu(13) i zwolnienia(14), stosowanie dyrektywy w sytuacji całkowitego zaprzestania działalności przedsiębiorstwa(15) i wobec pracodawców prowadzących działalność niezmierzającą do osiągania zysku(16). Trybunał zajmował się także kwestiami wykładni wyjątków od zakresu zastosowania dyrektywy(17), obliczania progu dla jej stosowania(18) oraz momentu, w którym zwolnienie można uważać za dokonane(19). B –    Czy dyrektywa przyznaje prawa? 40.      Na wstępie należy zmierzyć się ze specyficznym problemem polegającym na ustaleniu, czy dyrektywa 98/59 przyznaje prawa i w razie odpowiedzi twierdzącej – czy prawa te mają charakter indywidualny (co oznaczałoby, że przysługują poszczególnym pracownikom), czy też zbiorowy (co oznaczałoby, że przysługują przedstawicielom pracowników). 41.      W szczególności pracownicy, których dotyczy zwolnienie, utrzymują ze zrozumiałych powodów, iż dyrektywa przyznaje prawa każdemu pracownikowi, którego dotyczy zwolnienie grupowe. W przeciwieństwie do tego Komisja uważa, że dyrektywa 98/59 przyznaje prawa o charakterze zbiorowym. 42.      Uważam, że pytanie ukształtowane w taki sposób, w jaki przedstawiono je w ramach przywołanych uwag stron, jest źle sformułowane. 43.      Dyrektywa w szczególności nie tworzy i nie przyznaje praw czy to o charakterze indywidualnym, czy też zbiorowym. Stanowi ona, że państwa członkowskie powinny w sytuacji zwolnień grupowych uznać istnienie określonych gwarancji o charakterze proceduralnym. Stanowi ona ponadto w art. 6, iż państwa członkowskie powinny wprowadzić odpowiednie instrumenty dla „przestrzegania wykonywania obowiązków przewidzianych przez niniejszą dyrektywę” (podkreślenie moje). 44.      Jak widać, w jedynym artykule poświęconym warunkom zapewnienia konkretnej skuteczności postanowień dyrektywy prawodawca wspólnotowy uniknął użycia pojęcia „prawa” opowiadając się za odwołaniem się do „obowiązków”. Zagadnienie zostało więc ujęte raczej z perspektywy zbioru obowiązków ciążących na pracodawcach podejmujących decyzję o zwolnieniu grupowym niż zbioru praw przyznanych podmiotom dotkniętym takim zwolnieniem. 45.      Nawet jeśli przedstawione uwagi można z pewnością traktować jako wskazówkę co do podejścia prawodawcy, który zresztą – w dziedzinie takiej jak zwolnienia grupowe, z definicji bardzo delikatnej i nacechowanej skrajnie oddalonymi od siebie tradycjami państw członkowskich – zmierzał do znalezienia kompromisu między tymi rozbieżnymi stanowiskami, faktem jest iż z punktu widzenia logiki odpowiednikiem obowiązku jest prawo. Zatem kto jest beneficjentem, a więc posiadaczem prawa w rozumieniu art. 6 dyrektywy? 46.      Moim zdaniem podmiot ten nie jest wskazany w dyrektywie, która pozostawia jego ustalenie swobodnemu wyborowi państw członkowskich. W szczególności należy tu przypomnieć brzmienie przywołanego art. 6. Na jego podstawie państwa członkowskie powinny postępować w taki sposób, iż „przedstawiciele pracowników i/lub pracownicy mieć będą do dyspozycji procedury administracyjne i/lub sądowe dla przestrzegania wykonywania obowiązków przewidzianych przez niniejszą dyrektywę” (podkreślenie moje). 47.      Brzmienie art. 6 jest jednoznaczne. W szczególności państwa członkowskie mogą przy pełnym poszanowaniu art. 6 przewidzieć, że legitymacja procesowa w razie zwolnienia grupowego będzie przysługiwać a) przedstawicielom pracowników b) poszczególnym pracownikom c) zarówno przedstawicielom pracowników jak i poszczególnym pracownikom(20). 48.      Uważam, że uwagi sformułowane przeze mnie w odniesieniu do źródeł i cech charakterystycznych dyrektywy 98/59 całkowicie uzasadniają dokonanie takiej wykładni art. 6 tej dyrektywy, która byłaby zbieżna ze wspomnianym brzmieniem. W szczególności sądzę, że byłoby całkowicie nieuzasadnione i poza tym zbędne użycie dodatkowych kryteriów interpretacyjnych w celu nadania temu przepisowi znaczenia szerszego niż to, które chciał mu nadać prawodawca. Jest oczywiste, że prawodawca wspólnotowy zmierzał do pozostawienia państwom członkowskim znacznego zakresu uznania w tej materii, a tym co miało dla niego znaczenie było zapewnienie, że w razie zwolnienia grupowego zostaną zagwarantowane skuteczne środki niezależnie od okoliczności, iż te ostatecznie będą wynikiem przyznania przez państwa członkowskie prawa zwrócenia się do sądu, mającego charakter indywidualny, zbiorowy lub mieszany. 49.      Ponadto Karta Praw Podstwowych Unii Europejskiej, proklamowana w Nicei w dniu 7 grudnia 2000 r.(21), stanowi w art. 27, że „pracownikom [lub] ich przedstawicielom należy zagwarantować, na właściwych poziomach, informację i konsultację we właściwym czasie, w przypadkach i na warunkach przewidzianych w prawie Unii oraz ustawodawstwach i praktykach krajowych” (podkreślenie moje) [uwaga tłumacza: w polskiej wersji językowej użyto spójnika „i”]. Tak więc także i przy tej okazji prawodawca potwierdził poprzez użycie spójnika „lub” istnienie możliwości, że prawo do informacji i konsultacji zostanie przyznane raczej na poziomie zbiorowym niż indywidualnym. 50.      W ramach tego samego porządku myślowego także dyrektywa 2002/12(22), nakreślająca ogólne ramy w materii informowania pracowników i konsultacji z nimi, pozostawiając poza tym na podstawie art. 9 w mocy przepisy dyrektywy 98/59, traktuje przedstawicieli pracowników jako jedyne podmioty biorące udział w procedurach informacji i konsultacji, a w jej motywie 15 wyjaśnia się, że „niniejsza dyrektywa nie narusza systemów krajowych dotyczących wykonywania tego prawa w praktyce, w przypadku, gdy uprawnieni do jego wykonywania są zobowiązani do wyrażania swoich żądań zbiorowo”. 51.      Należy ponadto wyjaśnić, iż cała dyskusja mająca miejsce w niniejszej opinii dotyczy wyłącznie ewentualnych naruszeń jedynego uprawnienia materialnego, które – jak można uznać – wynika z dyrektywy 98/59, czyli prawa do informacji i konsultacji. Wszelkie inne prawa ewentualnie przyznane pracownikom i/lub ich przedstawicielom w ramach krajowych porządków prawnych nie dotyczą rozpatrywanego przypadku. 52.      Po wyjaśnieniu tych kwestii wstępnych przejdę teraz do analizy pytań podniesionych przez sąd odsyłający. VI – W przedmiocie pytań prejudycjalnych A –    W przedmiocie pytań pierwszego i czwartego 1.      W przedmiocie indywidualnego lub zbiorowego charakteru prawa (pytanie pierwsze, część pierwsza) 53.      W drodze pierwszego pytania sąd odsyłający pyta Trybunał zasadniczo o zgodność z art. 6 dyrektywy 98/59 przepisu krajowego uzależniającego prawo pojedynczego pracownika do zakwestionowania zwolnienia grupowego: a)      od faktu powołania się na dokonanie konkretnych naruszeń (brak poszanowania warunków przewidzianych w art. 66 ustawy belgijskiej z 1998 r.); b)      przede wszystkim od faktu formalnego zarzucenia pracodawcy przez przedstawicieli pracowników podnoszonych naruszeń. 54.      W ramach roztrząsania pierwszego pytania strony zasadniczo skupiły się na problemie wyłaniającym się w ppkt b) poprzedniego punktu, czyli na indywidualnym lub zbiorowym charakterze prawa do zakwestionowania zwolnienia grupowego. Zacznę zatem od analizy tej pierwszej kwestii. Ograniczenia możliwości składania skarg związanych z koniecznością zakwestionowania tylko określonych naruszeń (pkt a) poprzedniego punktu) zostaną z kolei zbadane łącznie z analizą czwartego pytania prejudycjalnego. a)      Stanowiska stron 55.      Dervis Odemis i in., czyli pracownicy, których dotyczy zwolnienie grupowe zauważają przede wszystkim, iż interpretacja przepisów belgijskich obowiązujących w materii zwolnień grupowych dokonana przez sąd odsyłający w celu sformułowania pierwszego pytania prejudycjalnego jest daleka od tej, która jest jednolicie stosowana. W szczególności, jak zresztą zauważyłem już wyżej, istnieje także inna interpretacja, na pierwszy rzut oka w sposób bardziej wierny odpowiadająca duchowi ustawy z 1998 r., zgodnie z którą brak poszanowania warunków ustanowionych w art. 67 tej ustawy uniemożliwiałby poszczególnym pracownikom jedynie wniesienie o przywrócenie do pracy lub zawieszenie okresu wypowiedzenia, lecz w żaden sposób nie stanowiłby dla nich przeszkody dla, przykładowo, możliwości wnoszenia o naprawienie szkody wynikającej z nieprzestrzegania procedury informacji i konsultacji(23). 56.      Zatem odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne, którą proponują te strony, kształtuje się w pewnym sensie jako argument posiłkowy, gdyż w pierwszej kolejności obrona pracowników, mimo iż nie została bezpośrednio w taki sposób przedstawiona przed Trybunałem, zdaje się opierać na wskazanej wyżej interpretacji prawa belgijskiego. W każdym razie, strony te utrzymują, że dyrektywa ustanawia prawo do informacji i konsultacji odnoszące się także do poszczególnych pracowników, a nie tylko do ich przedstawicieli, a zatem art. 6 dyrektywy nakazuje uznanie, że prawo do składania skarg przysługuje także poszczególnym pracownikom. 57.      Królestwo Belgii, które odnosi się do istoty pytań prejudycjalnych jedynie subsydiarnie, po podniesieniu ich niedopuszczalności(24), uważa, że wybór środków mających zagwarantować prawa wynikające z dyrektywy zależy – w sytuacji braku bardziej konkretnych wskazówek w dyrektywie – od uprawnień dyskrecjonalnych przyznanych każdemu państwu członkowskiemu. Zatem pod warunkiem, że ustanowione środki pozwalają na skuteczne zagwarantowanie praw, ich wybór dokonany przez dane państwo członkowskie nie może stanowić przedmiotu krytyki. Ponadto, jako że prawo belgijskie ustanawia zespół środków będących w stanie zapewnić odpowiednie stosowanie przepisów dyrektywy 98/59, nie istnieją sprzeczności między tą dyrektywą i przepisami prawa belgijskiego. 58.      Komisja uważa, że dyrektywa 98/59 przyznaje prawa o charakterze zbiorowym a nie indywidualnym i zatem, jej zdaniem, nie zachodzi problem zgodności [wspomnianych przepisów] z dyrektywą. 59.      Wreszcie Rząd Zjednoczonego Królestwa utrzymuje, że rozłączny charakter sformułowania „i/lub” zawartego w art. 6 dyrektywy 98/59 nie może ulec obejściu w drodze interpretacji, także dlatego, że w przeciwnym wypadku funkcjonowanie systemu ukształtowanego przez dyrektywę zostałoby w znacznym stopniu utrudnione. b)      Ocena 60.      Logiczną konsekwencją uwag, które przedstawiłem wyżej w odniesieniu do ogólnego charakteru dyrektywy 98/59(25) jest stwierdzenie, że sama w sobie nie wymaga ona przyznania poszczególnym pracownikom autonomicznego prawa do zakwestionowania zwolnienia grupowego w razie naruszenia prawa do informacji i konsultacji. 61.      Wynika to w sposób oczywisty w szczególności z dosłownego brzmienia art. 6 dyrektywy, który wymaga, aby państwa członkowskie udostępniły przedstawicielom pracowników i/lub pracownikom odpowiednie procedury administracyjne i/lub sądowe w celu zapewnienia wykonania obowiązków przewidzianych w dyrektywie. 62.      Belgijska ustawa z 1998 r. – jeśli interpretować ją tak, jak zdaje się chce uczynić to sąd odsyłający – tworzy specyficzny typ, w którym prawo do indywidualnego złożenia skargi przez pojedynczego pracownika jest utrzymane, jednak uzależnione od uprzedniego „zakwestionowania” zwolnienia grupowego przez przedstawicieli pracowników. W praktyce ustawodawca belgijski zdaje się tutaj tworzyć prawa o charakterze zbiorowym, a nie indywidualnym. Okoliczność bowiem, iż skarga została jednakże wniesiona indywidualnie, nie może prowadzić do zignorowania faktu, że uprawnionymi do podjęcia podstawowej decyzji o zakwestionowaniu bądź niezakwestionowaniu zwolnienia są przedstawiciele pracowników. Nie jest to sprzeczne z dyrektywą 98/59, która wskazuje właśnie raczej na przedstawicieli pracowników niż na poszczególnych pracowników jako stronę przeciwną wobec pracodawcy zamierzającego przystąpić do zwolnienia grupowego (zob. przykładowo art. 2 dyrektywy). 63.      Zatem ustawa ta zdaje się nie być sprzeczna z art. 6 dyrektywy, który dopuszcza możliwość stworzenia przez państwa członkowskie, dla przypadków zwolnień grupowych, prawa do informacji i konsultacji będącego prawem o charakterze zbiorowym. 64.      Już przy innej okazji – co prawda w odniesieniu do innej kwestii – Trybunał odrzucił stosowanie wykładni teleologicznej do dyrektywy w zakresie zwolnień grupowych, dokonując wykładni jej przepisów za pomocą wykładni językowej.(26) 65.      Sądzę, że wykładnia językowa art. 6 dyrektywy 98/59 jest, między innymi, całkowicie zgodna z jej cechą charakterystyczną, polegającą na wprowadzeniu kompromisowych regulacji zmierzających do odnalezienia równowagi między zarówno rozbieżnymi interesami pracodawców i pracowników, jak i różnymi tradycjami w dziedzinie związkowej w poszczególnych państwach członkowskich Wspólnoty. 2.      W przedmiocie zgodności z dyrektywą ograniczeń możliwości wnoszenia skarg do przypadków popełnienia określonych naruszeń (pytanie pierwsze, część druga i pytanie czwarte) 66.      Jeśli chodzi o drugą kwestię podniesioną w drodze pierwszego pytania prejudycjalnego, czyli kwestię odnoszącą się do zgodności z art. 6 dyrektywy 98/59 uregulowań krajowych ograniczających możliwość zakwestionowania zwolnienia grupowego do przypadków określonych naruszeń, to wiąże się ona z problemem przedstawionym w czwartym pytaniu prejudycjalnym, dotyczącym zgodności art. 66 i 67 belgijskiej ustawy z art. 2 dyrektywy 98/59. 67.      Podchodząc do tych kwestii bardziej konkretnie, chodzi tutaj o zbadanie, czy system, który w razie zwolnienia grupowego faktycznie ogranicza obowiązki pracodawcy dotyczące spełnienia określonych warunków, które jednakże nie wyczerpują zakresu obowiązków przewidzianych przez dyrektywę 98/59, może być z tą dyrektywą zgodny. W ten sam sposób należy ustalić, czy okoliczność, że wniesienie skargi skierowanej przeciwko zwolnieniu grupowemu jest możliwe tylko w sytuacji niespełnienia wspomnianych warunków, niesie ze sobą problem zgodności tych rozwiązań z dyrektywą. 68.      Problem ten wynika konkretnie z faktu, że – jak zauważono wyżej – art. 66 i 67 belgijskiej ustawy z 1998 r. kształtują system, w którym pracodawca ma obowiązek udowodnienia tylko tego, że spełnił cztery warunki wyliczone w art. 66 § 1 akapit drugi: udostępnienie przedstawicielom pracowników pisemnego sprawozdania, zwołanie ich spotkania, umożliwienie im zadawania pytań i formułowania kontrpropozycji, przedstawienie odpowiedzi na ewentualne pytania i kontrpropozycje. Ponadto w rozumieniu art. 67 wspomnianej ustawy tylko ewentualne naruszenie tych czterech warunków umożliwia wniesienie skargi przeciwko zwolnieniu grupowemu. 69.      Także i w tym miejscu – tak jak w odniesieniu do pierwszego pytania – przypominam, że wykładnia prawa krajowego, za którą zdaje się opowiadać sąd odsyłający, okazuje się rzeczywiście dyskusyjna. Jeśli faktycznie – jak słusznie przypomina rząd belgijski w swoich uwagach dotyczących także czwartego pytania prejudycjalnego – przyjąć wykładnię, zgodnie z którą zawarte w ustawie z 1998 r. przepisy ograniczające możliwość skargi przeciwko zwolnieniu grupowemu odnoszą się jedynie do środków polegających na przywróceniu do pracy i zawieszenia biegu okresu wypowiedzenia, problem zgodności prawa belgijskiego z dyrektywą 98/59 nie pojawiłby się, gdyż pozostawałaby możliwość skorzystania z wszystkich innych środków przewidzianych w belgijskim prawie pracy, a w szczególności ze skargi o odszkodowanie(27). 70.      Niesporne jest, że w prawie belgijskim całość obowiązków ustanowionych w dyrektywie 98/59, a obciążających pracodawcę, została prawidłowo transponowana przez układ zbiorowy nr 24. Jeśli zatem interpretować ustawę z 1998 r. jako zwyczajny instrument wzmocnienia pozycji pracowników, to oczywiste jest, że uregulowania pozostającego w mocy układu zbiorowego nr 24 stanowią prawidłową transpozycję tej dyrektywy. 71.      Pozostawiając także i w tym miejscu sądowi krajowemu zadanie interpretacji prawa krajowego państwa członkowskiego, należy jednakże spojrzeć z perspektywy interpretacji, za którą zdaje się opowiadać sąd odsyłający, zgodnie z którą zawarte w ustawie z 1998 r. ograniczenia możliwości wniesienia skargi znajdowałyby zastosowanie do wszystkich skarg pracowników, których dotyczy zwolnienie grupowe i w których podnosi się naruszenie procedury informacji i konsultacji. 72.      Tak więc, jeśli stwierdzić, że ustawa z 1998 r. znacznie zmniejszyła zakres obowiązków pracodawcy – i co za tym idzie, możliwości wnoszenia skarg przez pracowników – ograniczając go jedynie do obowiązków przewidzianych w art. 66 § 1 akapit drugi tej ustawy, sądzę że jest oczywiste, iż mamy do czynienia z niezgodnością z prawem wspólnotowym. 73.      Nie ulega wątpliwości, że obowiązki wskazane w art. 66 § 1 akapit drugi ustawy z 1998 r. nie wyczerpują zakresu obowiązków nałożonych przez dyrektywę 98/59. Przykładowo, jak słusznie zauważyli uczestniczący pracownicy, brakuje wyraźnego wskazania na niezbędność tego aby kontakt między pracodawcą i przedstawicielami pracowników zasadniczo miał na celu przynajmniej osiągnięcie porozumienia. Właśnie taki brak wyraźnego wskazania tego celu doprowadził do wydania wyroku stwierdzającego uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego przez Wielką Brytanię w 1994 r.(28) Tytułem dalszego przykładu art. 66 ustawy z 1998 r. nie stanowi, że pisemne sprawozdanie pracodawcy powinno zawierać wskazane w art. 2 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy szczegóły przewidywanego zwolnienia. 74.      Ponadto rząd belgijski przyznaje w sposób dorozumiany, że warunki ustanawiane wobec pracodawcy przez art. 66 ustawy z 1998 r. nie wyczerpują zakresu warunków nałożonych przez dyrektywę 98/59. Rząd ten jednakże utrzymuje, że ustawa z 1998 r. ograniczyła się do ustanowienia dalej idącej ochrony pracowników, których dotyczy zwolnienie grupowe bez jakiegokolwiek działania na szkodę systemu wprowadzonego przez układ zbiorowy nr 24. W tym samym tonie wypowiedziała się Komisja. 3.      Wnioski w przedmiocie pytań pierwszego i czwartego 75.      Uważam zatem, że na pierwsze i czwarte pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć, że dyrektywa 98/59 nie stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisu krajowego, który w razie naruszenia procedury informacji i konsultacji ogranicza możliwość korzystania z prawa do zakwestionowania zwolnienia grupowego tylko do przedstawicieli pracowników lub który uzależnia indywidualne prawo do zakwestionowania zwolnienia grupowego od zgłoszenia zastrzeżeń przez przedstawicieli pracowników. Z drugiej strony, dyrektywa ta stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisów krajowych umożliwiających zakwestionowanie zwolnienia grupowego tylko w sytuacji popełnienia określonych naruszeń obowiązków ustanowionych przez dyrektywę, lecz nie wszelkich ich naruszeń. B –    W przedmiocie pytania drugiego 1.      Wprowadzenie 76.      W drodze pytania drugiego, sformułowanego jako pytanie subsydiarne, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy gdyby przywołane przepisy krajowe nie były sprzeczne z dyrektywą 98/59, nie mogłyby one stać jednak w sprzeczności z prawami podstawowymi, a bardziej konkretnie z art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC). 77.      Jako że, jak przed chwilą wskazałem, proponuję Trybunałowi stwierdzenie niezgodności z dyrektywą 98/59 jednej z dwóch sytuacji przedstawionych przez sąd krajowy, czyli tej polegającej na ograniczeniu ewentualnych podstaw do wniesienia skargi, problem zgodności z prawami podstawowymi, moim zdaniem, odnosi się w szczególności do wymogu uprzedniego zgłoszenia zastrzeżeń przez przedstawicieli pracowników jako przesłanki dopuszczalności skargi indywidualnej. 78.      Zauważam ponadto, że ewentualne braki w odniesieniu do ochrony praw o charakterze zbiorowym mogą oddziaływać na zgodność z prawem samej dyrektywy 98/59, gdyż, jak można było zobaczyć, jej art. 6 zasadniczo dopuszcza możliwość, że prawo wniesienia skargi zostanie w sytuacji naruszenia procedury informacji i konsultacji przyznane jedynie w formie zbiorowej. 2.      Argumenty stron 79.      Dervis Odemis i in. utrzymują w tym kontekście, że nawet jeśli uznać, iż przepisy krajowe, ograniczające możliwość korzystania z prawa do zakwestionowania zwolnienia grupowego wyłącznie do przedstawicieli pracowników i zatem wyłączające możliwość wniesienia skargi indywidualnej przez pracownika, są zgodne z dyrektywą 98/59, to naruszają one w każdym razie prawo do skutecznej ochrony sądowej. 80.      Komisja, podtrzymując przedstawioną przez siebie interpretację, zgodnie z którą dyrektywa 98/59 przyznaje prawo o charakterze zbiorowym a nie indywidualnym, kwestionuje istnienie jakiejkolwiek sprzeczności z prawem do skutecznej ochrony sądowej i EKPC. Zasadniczo podobne jest stanowisko Zjednoczonego Królestwa. 81.      Królestwo Belgii ze swej strony wychodzi dalej z założenia, że belgijska ustawa z 1998 r. w żaden sposób nie ograniczyła praw pracowników przyznanych wcześniej przez układ zbiorowy nr 24. Zatem uwagi przedstawione przez rząd belgijski ograniczają się do zauważenia, że okoliczność, iż poszczególnym pracownikom nie zostało umożliwione żądanie konkretnego środka polegającego na przywróceniu do pracy, jeśli przedstawiciele pracowników uprzednio nie zgłosili zastrzeżeń, nie stanowi naruszenia prawa podstawowego do skutecznej ochrony sądowej, gdyż pojedynczy pracownicy zachowują w każdym razie możliwość skorzystania z licznych innych środków. 3.      Ocena 82.      Oczywiście także i w tej sytuacji pytanie ma sens tylko, gdy patrzy się z perspektywy tej wykładni belgijskiej ustawy z 1998 r., zgodnie z którą jej przepisy ostatecznie stanowią ograniczenie praw przyznanych pracownikom przez wcześniejsze przepisy, a w szczególności przez układ zbiorowy nr 24. 83.      Jak wiadomo Trybunał stwierdził, że prawo do skutecznej ochrony sądowej stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego(29), wynikającą ze wspólnych tradycji konstytucyjnych państw członkowskich i która uznana została także w art. 6 i 13 EKPC oraz w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej. 84.      Prawo to oznacza w pierwszej kolejności, że osoby zainteresowane mogą dochodzić praw przyznanych im przez prawo wspólnotowe przed sądami krajowymi w trybie ustalonym ewentualnie przez państwa członkowskie(30). 85.      Jednakże prawo do skutecznej ochrony sądowej w możliwie najszerszym rozumieniu znajduje zastosowanie nie tylko do praw przyznanych przez prawo wspólnotowe, lecz może także wpisywać się w bardziej ogólną perspektywę, odnosząc się do wszystkich praw gwarantowanych w wewnętrznych porządkach prawnych poszczególnych państw członkowskich. Takie specyficzne rozumienie tej zasady można badać w szczególności w odniesieniu do EKPC. 86.      Jeśli chodzi o konkretne postanowienia EKPC, które należy uwzględnić w niniejszym postępowaniu, sąd odsyłający przywołuje – moim zdaniem słusznie – wyłącznie jej art. 6 uznający prawo do rzetelnego procesu i co za tym idzie także prawo dostępu do sądu zarówno w zakresie prawa cywilnego jak i karnego. 87.      Nie wydaje się, by można było tutaj powołać się na art. 13 w sposób wyraźny poświęcony prawu do skutecznej ochrony sądowej, gdyż założeniem dla jego zastosowania jest zarzut naruszenia gwarantowanego przez konwencję uprawnienia materialnego. Jednakże w niniejszym przypadku żadna ze stron nie utrzymuje, że ma miejsce naruszenie prawa podstawowego uznanego przez EKPC. 88.      Jak wiadomo art. 6 EKPC stanowi, że „każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej”. 89.      W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dokonano wykładni art. 6 EKPC stwierdzając, że gwarantuje on przede wszystkim „prawo do sądu” czyli prawo do przedstawienia sądowi własnych zarzutów(31). Jednakże również w orzecznictwie sądu w Strasburgu stwierdza się, że aby zastosować badany przepis, niezbędne jest żądanie odnoszące się do „prawa”, co do którego można w sposób rozsądny utrzymywać, że jest ono uznane w prawie wewnętrznym zainteresowanego państwa(32). 90.      Tak więc, jak widać, wydaje się, że w prawie belgijskim uznaje się prawo do informacji i konsultacji będące nie prawem indywidualnym lecz zbiorowym(33). Jednocześnie w ustawie z 1998 r. prawu temu towarzyszą specyficzne instrumenty ochrony, które zasadniczo przysługują przedstawicielom pracowników. 91.      Okoliczność, iż w prawie belgijskim to prawo podmiotowe traktowane jest jako prawo o charakterze zbiorowym, nie wywołuje sama w sobie problemu sprzeczności z EKPC, gdyż prawo to nie jest przewidziane w konwencji. 92.      Jeśli prawo to, w świetle EKPC i praw podstawowych w ogóle, może być zgodnie z prawem ukształtowane jako prawo zbiorowe, wydaje się, iż jest całkowicie dopuszczalne, aby także jego ochrona miała charakter zbiorowy i wykonywana była za pośrednictwem ewentualnych działań podjętych przez przedstawicieli pracowników. Sądzę zatem, że w tym kontekście można uważać za podstawę zasadę symetrii między posiadaniem prawa podmiotowego i możliwością podjęcia działań zmierzających do roztoczenia nad nim ochrony. Na podstawie tej zasady, jeśli prawo ma charakter zbiorowy, to także jego ochrona może mieć taki charakter. 93.      W odniesieniu do prawa zbiorowego nie ma znaczenia powołanie się przez panów Odemis i in. na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydany w sprawie Philis, w którym stwierdzono niezgodność przepisu greckiego zastrzegającego dla stowarzyszenia zawodowego prawo dostępu do sądu w celu uzyskania opłat należnych osobie wykonującej wolny zawód(34). W tamtym przypadku nie było bowiem wątpliwości, iż osoba ta miała prawo indywidualne do otrzymania zapłaty, a więc miała miejsce nieuzasadniona asymetria między posiadaniem prawa i możliwością jego dochodzenia przed sądem. Natomiast w niniejszym przypadku zbiorowemu charakterowi prawa odpowiada zbiorowy charakter środka. 94.      Jeśli jednakże w przeciwieństwie do tego, co zdaje się wynikać z postanowienia odsyłającego, trzeba będzie uznać, że prawo belgijskie przyznaje indywidualne prawo do informacji i konsultacji, przykładowo na podstawie art. 23 belgijskiej konstytucji(35), to dojdzie do radykalnej zmiany perspektywy i będzie miała miejsce sytuacja analogiczna do tej, z którą zetknął się w kontekście wyroku w sprawie Philis Europejski Trybunał Praw Człowieka. W takiej sytuacji niezgodność z art. 6 EKPC byłaby, moim zdaniem, oczywista, gdyż przyznanie ochrony wyłącznie o charakterze zbiorowym w odniesieniu do prawa indywidualnego jest oczywiście sprzeczne z art. 6 EKPC. W każdym razie do sądu krajowego, będącego wyłącznie właściwym do dokonywania wykładni prawa wewnętrznego, należy zbadanie, czy prawo belgijskie przyznaje prawo do informacji i konsultacji, mające charakter indywidualny, czy też nie. 95.      Ostatnia kwestia, którą należy wziąć pod uwagę, dotyczy ewentualnego zastosowania w niniejszym przypadku art. 30 karty praw podstawowych, na podstawie którego „każdy pracownik ma prawo do ochrony w przypadku nieuzasadnionego zwolnienia z pracy, zgodnie z prawem wspólnotowym oraz ustawodawstwami i praktykami krajowymi”. 96.      Można by zadać sobie pytanie, czy przepis ten może odegrać jakąś rolę w niniejszej sprawie, w szczególności poprzez nałożenie obowiązku uznania indywidualnego prawa do wniesienia skargi w razie naruszenia procedury informacji i konsultacji przez pracodawcę. Uważam jednakże, że odpowiedź na nie powinna być negatywna. 97.      W tym kontekście nie można zignorować wyboru, który został dokonany w ramach tego artykułu poprzez stwierdzenie, że ochrona jest przyznana każdemu pracownikowi w odniesieniu do każdego „nieuzasadnionego” rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę. To wyjaśnienie wskazuje na to, że ochrona w postaci indywidualnego prawa podstawowego nie przysługuje w stosunku do każdego rodzaju nieprawidłowości mogącej mieć związek z rozwiązaniem umowy o pracę(36). Wskazuje ono w sposób oczywisty, że musi mieć miejsce poważna nieprawidłowość, przykładowo odnoszącą się do aspektów merytorycznych decyzji o rozwiązaniu umowy o pracę przez pracodawcę. W przeciwieństwie do tego, naruszenia dyrektywy 98/59 nie zdają się wystarczać do zastosowania art. 30 karty, jako że, biorąc pod uwagę zawartość dyrektywy, prowadzą one do nieprawidłowości o charakterze formalnym/proceduralnym. 98.      Zatem brak jest wystarczających dowodów na stwierdzenie, że późniejszy rozwój prawa wspólnotowego w jakikolwiek sposób rozszerzył zakres dyrektywy 98/59 czy też, że dyrektywa ta jest – w zakresie w jakim dopuszcza możliwość ukształtowania prawa do informacji i konsultacji jako prawa zbiorowego –niezgodna z prawem w świetle ogólnych zasad. W ramach transpozycji obowiązków przewidzianych przez dyrektywę, na podstawie zasady skutecznej ochrony sądowej, wymaga się jednakże od państw członkowskich ustanowienia ochrony odpowiadającej rodzajowi prawa materialnego, które przyznają, o charakterze czy to indywidualnym, czy też zbiorowym. 99.      Proponuję zatem Trybunałowi, jako odpowiedź na drugie pytanie prejudycjalne, stwierdzenie, że prawo do skutecznej ochrony sądowej nie stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisów, które w razie zwolnienia grupowego kształtują prawo do informacji i konsultacji jako prawo zbiorowe i co za tym idzie zezwalają na podjęcie działań w sytuacji naruszenia tego prawa wyłącznie przedstawicielom pracowników, a nie poszczególnym pracownikom. Jeśli jednak prawo do informacji i konsultacji zostanie w prawie wewnętrznym ukształtowane jako prawo indywidualne, prawo do skutecznej ochrony sądowej stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisów zezwalających na jego dochodzenie tylko przedstawicielom pracowników lub uzależniającego wniesienie indywidualnej skargi od uprzedniego zgłoszenia zastrzeżeń przez przedstawicieli pracowników. C –    W przedmiocie pytania trzeciego 100. W drodze pytania trzeciego sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy w ramach sporu między podmiotami prywatnymi sąd krajowy może odmówić zastosowania wewnętrznego przepisu (w niniejszym przypadku art. 67 ustawy z 1998 r.) stojącego w sprzeczności ze wspólnotową dyrektywą. Miałoby to w konkretnym przypadku nastąpić w celu zastosowania innego krajowego przepisu, który jest zgodny ze wspomnianą dyrektywą (w niniejszym przypadku układ zbiorowy nr 24 z 1975 r.). 101. Naturalnie pytanie to może mieć znaczenie tylko wtedy, jeśli Trybunał uzna, iż może istnieć problem zgodności prawa belgijskiego z dyrektywą 98/59. 102. Sądzę jednakże, że sformułowanie pytania jako odnoszącego się do ewentualnej odmowy zastosowania i zatem bezpośredniej skuteczności horyzontalnej dyrektywy niepotrzebnie komplikuje problem, który może zostać rozwiązany w znacznie łatwiejszy sposób. 103. Jak już poprzednio wyraźnie wskazałem, nie nasuwają się wątpliwości co do faktu, że w badanej sprawie prawo krajowe może być interpretowane na dwa różne sposoby. Zgodnie z pierwszą z możliwych interpretacji, czyli jedynej, która może stwarzać problemy zgodności z prawem wspólnotowym, ustawa z 1998 r. zasadniczo zmniejszyła zakres ochrony przyznanej poszczególnym pracownikom w razie zwolnienia grupowego. W przeciwieństwie do tego, zgodnie z drugą z możliwych interpretacji, ustawa z 1998 r. nie ograniczyła w żaden sposób praw uprzednio przyznanych pracownikom na podstawie wcześniejszych przepisów, a w szczególności na podstawie układu zbiorowego nr 24. Ta druga interpretacja nie stwarza żadnych problemów w odniesieniu do zgodności z prawem wspólnotowym. 104. Zatem, jako że ewentualna kwestia niezgodności prawa belgijskiego z prawem wspólnotowym wiąże się z tylko jedną z dwóch możliwych interpretacji prawa krajowego, oczywiste jest, że ewentualne stwierdzenie takiej niezgodności przez Trybunał może co najwyżej zobowiązać sąd krajowy do zastosowania drugiej interpretacji. Innymi słowy, chodziłoby nie o odmowę zastosowania przepisu krajowego, lecz po prostu o dokonanie wykładni prawa krajowego w taki sposób, aby było ono zgodne z prawem wspólnotowym, przy oparciu się o utrwalone orzecznictwo Trybunału w tym kontekście(37). 105. Zatem zauważam, że strony niniejszego postępowania włącznie z zainteresowanymi pracownikami faktycznie zaproponowały Trybunałowi rozwiązanie zgodne z tym, które tutaj przedstawiam(38). 106. Jako że, jak wskazałem powyżej, uważam, że wykładnia ustawy z 1998 r., zgodnie z którą ta ustanawiałaby ograniczenia i warunki w stosunku do wszystkich skarg indywidualnych przeciwko zwolnieniom grupowym (a nie tylko w stosunku do tych zmierzających do przywrócenia do pracy i zawieszenia okresu wypowiedzenia) jest sprzeczna z prawem wspólnotowym, stwierdzam, że sąd odsyłający powinien w niniejszym przypadku dokonać innej wykładni, zgodnie z którą warunki wskazane w art. 67 ustawy z 1998 r. stosuje się tylko do skarg zmierzających do skorzystania ze specyficznych środków zawartych w tej ustawie. 107. Tak więc na pytanie sądu odsyłającego, w takim brzmieniu, w jakim zostało przedstawione, w odniesieniu do ewentualnej odmowy zastosowania przepisu krajowego, odpowiedź nie powinna nawet zostać udzielona. Jednakże w związku z przeformułowaniem pytania w celu dostarczenia sądowi krajowemu użytecznych wskazówek, proponuję Trybunałowi stwierdzenie, że jeśli z dwóch możliwych interpretacji prawa wewnętrznego, czyli w niniejszym przypadku ustawy z dnia 13 lutego 1998 r. zawierającej przepisy zmierzające do ochrony zatrudnienia, jedna stoi w sprzeczności z prawem wspólnotowym, to sąd krajowy ma obowiązek zastosowania tej, która nie jest z prawem wspólnotowym niezgodna. VII – Wnioski 108. Na podstawie przedstawionych rozważań proponuję Trybunałowi udzielenie następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez Cour du Travail w Liège. „Dyrektywa 98/59 nie stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisu krajowego, który w razie naruszenia procedury informacji i konsultacji ogranicza możliwość korzystania z prawa do zakwestionowania zwolnienia grupowego tylko do przedstawicieli pracowników lub który uzależnia indywidualne prawo do zakwestionowania zwolnienia grupowego od zgłoszenia zastrzeżeń przez przedstawicieli pracowników. Z drugiej strony dyrektywa ta stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisów krajowych umożliwiających zakwestionowanie zwolnienia grupowego tylko w sytuacji popełnienia określonych naruszeń obowiązków ustanowionych przez dyrektywę, lecz nie wszelkich ich naruszeń. Prawo do skutecznej ochrony sądowej nie stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisów, które w razie zwolnienia grupowego kształtują prawo do informacji i konsultacji jako prawo zbiorowe i co za tym idzie zezwalają na podjęcie działań w sytuacji naruszenia tego prawa wyłącznie przedstawicielom pracowników, a nie poszczególnym pracownikom. Jeśli jednak prawo do informacji i konsultacji zostanie w prawie wewnętrznym ukształtowane jako prawo indywidualne, prawo do skutecznej ochrony sądowej stoi na przeszkodzie ustanowieniu przepisów zezwalających na jego dochodzenie tylko przedstawicielom pracowników lub uzależniającego wniesienie indywidualnej skargi od uprzedniego zgłoszenia zastrzeżeń przez przedstawicieli pracowników. Jeśli z dwóch możliwych interpretacji prawa wewnętrznego, czyli w niniejszym przypadku ustawy z dnia 13 lutego 1998 r. zawierającej przepisy zmierzające do ochrony zatrudnienia, jedna stoi w sprzeczności z prawem wspólnotowym, to sąd krajowy ma obowiązek zastosowania tej, która nie jest z prawem wspólnotowym niezgodna.” 1 – Język oryginału: włoski. 2 – Dz.U L 225, s. 16. 3 – Ponadto zauważam, że także zawieszenie biegu okresu wypowiedzenia i przywrócenie do pracy stanowiące środki dosyć drastyczne w rzeczywistości mają na celu jedynie przedłużenie (lub przywrócenie) stosunku pracy aż do momentu przeprowadzenia wszystkich prawidłowych procedur odnoszących się do zwolnienia grupowego. Zobacz postanowienie odsyłające, s. 22. 4 – „constituerait […] un vertigineux recul des droits et actions que les travailleurs puisent dans la C.C.T. n° 24”: Cour du Travail de Liège, wyrok z dnia 30 kwietnia 2007 r. R.G. 32.872/04, s 34. 5 – Zobacz przykładowo wyrok z dnia 17 lipca 2008 r. w sprawie C-500/06 Corporación Dermoestética (Zb.Orz. s. I‑5785, pkt 23 i cytowane tam orzecznictwo). 6 – Dyrektywa Rady nr 75/129/EWG z dnia 17 lutego 1975 r. o zbliżeniu ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych (Dz. U. L 48 s. 29). 7 – Motyw 1 dyrektywy 75/129. 8 – Dyrektywa Rady nr 92/56/EWG z dnia 24 czerwca 1992 r. zmieniająca dyrektywę 75/129/EWG o zbliżeniu ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych (Dz.U. L 245 s. 3). 9 – Wyroki z dnia 12 lutego 1985 r. w sprawie 284/83, Nielsen & Søn (Rec. s. 553, pkt 10) oraz z dnia 7 września 2006 r. w sprawach połączonych C‑187/05 do C‑190/05 Agorastoudis i in. (Zb.Orz. s. I‑7775, pkt 35). 10 – Wyrok z dnia 7 grudnia 1995 r. w sprawie C‑449/93 Rockfon (Rec. s. I‑4291, pkt 21). 11 – Zobacz także wyrok z dnia 8 czerwca 1982 r. w sprawie 91/81 Komisja przeciwko Włochom (Rec. s. 2133, pkt 11). 12 – Zobacz wyrok z dnia 8 czerwca 1994 r. w sprawie C‑383/92 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (Rec. s. I‑2479, pkt 25). 13 – Wyrok w sprawie Rockfon, przywołany w przypisie 10 i wyrok z dnia 15 lutego 2007 r. w sprawie C‑270/05 Athinaïki Chartopoïïa AE (Zb.Orz. s. I‑1499). 14 – Wyrok w sprawie Nielsen & Søn, ww. w przypisie 9 i wyrok z dnia 12 października 2004 r. w sprawie C‑55/02 Komisja przeciwko Portugalii (Zb.Orz. s. I‑9387). 15 – Wyrok z dnia 28 marca 1985 r. w sprawie 215/83 Komisja przeciwko Belgii (Rec. s. 1039) i wyrok w sprawie Agorastoudis i in., ww. w przypisie 9. 16 – Wyrok z dnia 16 października 2003 r. w sprawie C‑32/02 Komisja przeciwko Włochom (Rec. s. I‑12063). 17 – Wyrok z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑250/97 Lauge i in. (Rec. s. I‑8737) i wyrok w sprawie Agorastoudis i in., ww. w przypisie 9 (pkt 29). 18 – Wyrok z dnia 18 stycznia 2007 r. w sprawie C‑385/05 Confédération générale du travail i in. (Zb.Orz. s. I‑611). 19 – Wyrok z dnia 27 stycznia 2005 r. w sprawie C‑188/03 Junk (Zb.Orz. s. I‑885). 20 – W tym kontekście porównanie różnych wersji językowych nie pozwala na znalezienie rozbieżności między nimi. W szczególności, jeśli chodzi o pierwszą część zdania, która jest najistotniejsza w niniejszym kontekście, zob. przykładowo wersję francuską „les représentants des travailleurs et/ou les travailleurs”, wersję angielską „the workers' representatives and/or workers”, wersję niemiecką „Arbeitnehmervertreter […] und/oder […] Arbeitnehmer […]” oraz wersję niderlandzką „de vertegenwoordigers van de werknemers en/of de werknemers”. Wyjątek stanowi wersja hiszpańska, w której pojawia się tylko spójnik „lub” i w której mowa o uznaniu prawa „los representantes de los trabajadores o los trabajadores”. Uważam ponadto, że także opierając się tylko na wersji hiszpańskiej uznanie prawa do wniesienia skargi jako przysługującego zarówno poszczególnym pracownikom jak i ich przedstawicielom nie stwarza żadnego problemu: zob. wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. w sprawie C-304/02 Komisja przeciwko Francji (Zb.Orz. s. I‑6263, pkt 83). 21 – Dz.U.  C 364, s. 1. 22 – Dyrektywa 2002/14/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 marca 2002 r. ustanawiająca ogólne ramowe warunki informowania i przeprowadzania konsultacji z pracownikami we Wspólnocie Europejskiej (Dz.U. L 80, s. 29). 23 – Zobacz powyżej, pkt 17. 24 – Zobacz powyżej, pkt 24. 25 – Zobacz powyżej, pkt 30 i następne. 26 – Wyrok w sprawie Nielsen & Søn, ww. w przypisie 9, pkt 8‑10. 27 – Zobacz powyżej pkt 19 i nast. 28 – Wyrok w sprawie Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, ww. w przypisie 12, pkt 34 i nast. 29 – Zobacz przykładowo wyrok z dnia 15 maja 1986 r. w sprawie 222/84 Johnston (Rec. s. 1651, pkt 18), wyrok z dnia 13 marca 2007 r. w sprawie C‑432/05 Unibet (Zb.Orz. s. I‑2271, pkt 37) oraz wyrok z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑268/06 Impact (Zb.Orz. s. I‑2483, pkt 43). 30 – Wyrok w sprawie Unibet, ww. w przypisie 29, pkt 38‑40. 31 – Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok w sprawie Golden przeciwko Zjednoczonemu Królestwu z dnia 21 lutego 1975 r., seria A nr 18 (pkt 35). 32 – Zobacz przykładowo Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok w sprawie Zander przeciwko Szwecji z dnia 25 listopada 1993 r., seria A nr 279B (pkt 22 i przywołane tam orzecznictwo). 33 – Zobacz powyżej, pkt 62. 34 – Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok w sprawie Philis przeciwko Grecji z dnia 27 sierpnia 1991 r., seria A nr 209. 35 – Wspomniany w tym kontekście w wyroku sądu odsyłającego ww. w przypisie 4, s 19. Artykuł 23 wśród praw podstawowych przysługujących każdemu wymienia „prawo do informacji, konsultacji i zbiorowych negocjacji”. 36 – Poszczególne wersje językowe karty potwierdzają taką interpretację. Zobacz przykładowo w wersji francuskiej „licenciement injustifié”, w wersji angielskiej „unjustified dismissal”, w wersji niemieckiej „ungerechtfertigte Entlassung”, w wersji hiszpańskiej „despido injustificado”, w wersji niderlandzkiej „kennelijk onredelijk ontslag” i w wersji portugalskiej „despedimentos sem justa causa”. 37 – Zobacz przykładowo wyrok z dnia 11 stycznia 2007 r. w sprawie C‑208/05 ITC Innovative Technology Center GmbH (Zb.Orz. s. I‑181, pkt 68 i przywołane tam orzecznictwo). 38 – Królestwo Belgii w sposób spójny ze swoim stanowiskiem, zgodnie z którym jedyną możliwą wykładnią prawa belgijskiego jest ta korzystniejsza dla pracowników, uważa, że nie trzeba udzielać odpowiedzi na pytanie w sytuacji braku jakiejkolwiek sprzeczności między prawem krajowym i prawem wspólnotowym.