C-136/24

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO RIMVYDASA NORKUSA przedstawiona w dniu 10 kwietnia 2025 r. ( ) Sprawa C‑136/24 P Alaa Hamoudi przeciwko Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) Odwołanie – Odpowiedzialność pozaumowna – Szybka interwencja na granicy prowadzona przez Frontex w celu wsparcia organów greckich w regionie Morza Egejskiego – Wydalenia zbiorowe („pushbacki”), które jakoby były zarządzone lub wspomagane przez Frontex – Rozporządzenie (UE) 2019/1896 – Niezasięgnięcie przez Frontex opinii urzędnika ds. praw podstawowych – Niedokonanie przez Frontex oceny możliwości zastosowania art. 46 ust. 4 i 5 rozporządzenia 2019/1896 – Oczywisty błąd w ocenie – Naruszenie art. 1, 2, 3, 4, 18, 21 oraz art. 19 ust. 1 i 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo do azylu – Zasada non-refoulement – Rzeczywista i pewna szkoda – Ciężar dowodu – Przeniesienie ciężaru dowodu – Warunki – Dowód prima facie – Zasada równości stron I. Wprowadzenie 1. W ramach niniejszego postępowania wszczętego odwołaniem od postanowienia Sądu z dnia 13 grudnia 2023 r., Hamoudi/Frontex ( ), Trybunał musi ocenić, w kontekście zarzucanego wydalenia zbiorowego, które miało miejsce na Morzu Egejskim w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. i w którym brały udział organy greckie oraz Europejską Agencję Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) ( ), czy skarżący, który miał paść ofiarą tego wydalenia, powinien przedstawić „jednoznaczne dowody rzeczywistego charakteru […] zarzucanej szkody” w postępowaniu zainicjowanym skargą o ustalenie odpowiedzialności pozaumownej Unii Europejskiej ( ). 2. Ze względu na bezprawny ( ), a nierzadko niejawny charakter takich wydaleń ( ), sytuację skrajnej bezradności, w jakiej mogą się znajdować osoby padające jakoby ich ofiarą, jak również asymetrię dowodową i informacyjną ( ) między stronami postępowania, powstaje zasadnicza kwestia dotycząca tego, czy skuteczna ochrona w szczególności prawa do azylu oraz zakazu wydaleń zbiorowych i zawracania na granicy, zagwarantowanych odpowiednio w art. 18 i 19, a także prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu, chronione na mocy art. 47 Karty, mogą wymagać, w niektórych okolicznościach, modyfikacji ciężaru dowodu, który zwykle spoczywa na stronie skarżącej. Jednocześnie zachodzi konieczność dopilnowania, aby na stronę pozwaną nie zostało nałożone nadmierne lub niewspółmierne obciążenie, co naruszyłoby jej prawo do rzetelnego procesu sądowego. 3. Należy ponadto zachować ostrożność przy zmianie zasad dotyczących ciężaru dowodu, ponieważ – jak zauważył ETPC – każdy obywatel państwa trzeciego mógłby twierdzić, że padł ofiarą wydalenia zbiorowego, tak kształtując swoje wyjaśnienia, aby odpowiadały one relacjom zawartym między innymi w sprawozdaniach krajowych lub międzynarodowych ( ). W wielu przypadkach podstawowym pytaniem nie jest to, czy doszło do wydalenia zbiorowego, lecz to, czy skarżący padł jego ofiarą. 4. W rozpatrywanym odwołaniu Alaa Hamoudi (zwany dalej „wnoszącym odwołanie”), będący obywatelem syryjskim, wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia, którym oddalono ( ) jego opartą na art. 268 TFUE i art. 340 akapit drugi TFUE skargę o zadośćuczynienie za krzywdę, jakiej miał doznać z powodu bezprawnych działań i zaniechań zarzucanych Frontexowi w kontekście szybkiej interwencji na granicy na podstawie rozporządzenia 2019/1896 ( ), przeprowadzonej w kwietniu 2020 r. w celu wsparcia organów greckich w regionie Morza Egejskiego. Wnoszący odwołanie twierdzi w szczególności, że w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. padł ofiarą wydalenia zbiorowego, którego dopuściły się organy greckie. Podnosi on między innymi, że Frontex jest autorem lub współautorem ( ) tego wydalenia, które stanowiło źródło wyrządzonej mu krzywdy. II. Terminologia 5. Wnoszący odwołanie w pismach procesowych ( ) wspomina o wydaleniach zbiorowych ( ) i posługuje się potocznym terminem „pushbacki” ( ). Takie wydalenia charakteryzują się w szczególności brakiem indywidualnej oceny przysługującego jednostce prawa do azylu oraz prawa do tego, by nie być zawróconą na granicy. W tym względzie Trybunał stwierdził, że praktyka „pushbacków” na granicach zewnętrznych Unii, która polega na usuwaniu z terytorium Unii osób zamierzających wystąpić z wnioskiem o udzielenie ochrony międzynarodowej lub usuwaniu z tego terytorium osób, które wystąpiły z takim wnioskiem, zanim zostanie on rozpatrzony, narusza art. 6 dyrektywy 2013/32/UE ( ). Ponadto praktyka „pushbacków” może naruszać zasadę non-refoulement zagwarantowaną w art. 18 Karty w związku z art. 33 konwencji genewskiej ( ) i art. 19 ust. 2 Karty, jeśli polega na odsyłaniu osób, które pragną złożyć w Unii wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, do państwa trzeciego, na którego terytorium są one narażone na ryzyko prześladowania. Trybunał stwierdził również, że „pushbacki” stanowią poważne nieprawidłowości w szczególności w zakresie procedury azylowej ( ). III. Okoliczności powstania sporu 6. Frontex prowadzi działania w regionie Morza Egejskiego od 2006 r. w ramach wspólnej operacji ( ) Posejdon. W dniu 1 marca 2020 r. Kyvernitiko Symvoulio Ethnikis Asfaleias (rządowa rada bezpieczeństwa narodowego, Grecja) (zwana dalej „KYSEA”) zawiesiła funkcjonowanie greckiego systemu azylowego i wprowadziła nowe kontrole graniczne na okres jednego miesiąca (decyzja w tym przedmiocie jest zwana dalej „decyzją KYSEA”) ( ). W tym dniu Republika Grecka zwróciła się do Frontexu o uruchomienie szybkiej interwencji na granicy w regionie Morza Egejskiego, która w dniu 2 marca 2020 r. została zatwierdzona przez dyrektora wykonawczego Frontexu (zwanego dalej „dyrektorem wykonawczym”) zatwierdził złożony w tym przedmiocie wniosek. 7. W pismach procesowych złożonych w postępowaniu przed Sądem wnoszący odwołanie odniósł się szczegółowo do szeregu zdarzeń, które miały miejsce na Morzu Egejskim w marcu i kwietniu 2020 r. i które według niego stanowiły wydalenia zbiorowe. W szczególności utrzymuje on, że w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. padł ofiarą wydalenia zbiorowego, do którego doszło w kontekście działań Frontexu na Morzu Egejskim. W pkt 36 zaskarżonego postanowienia Sąd wskazał, że wnoszący odwołanie twierdził, iż „w dniu 28 kwietnia 2020 r., około godziny 7:30, na grecką wyspę Samos dotarły 22 osoby, w tym również i on sam. Przybyły one na plażę położoną w pobliżu masywu górskiego, który zaczęły forsować po opuszczeniu łodzi […]. [P]o dotarciu na szczyt góry [wnoszący odwołanie] zrobił zdjęcia i nakręcił filmy, które wysłał swojemu znajomemu w Austrii. Grupa przez kilka godzin prosiła mieszkańców o wezwanie policji. Po dotarciu na miejsce funkcjonariusze policji skonfiskowali telefony członków grupy i przewieźli ich pikapem na plażę, gdzie znajdował się mały statek i łódka. Wszyscy członkowie grupy zostali następnie załadowani na małą pomarańczową łódź, która – według [wnoszącego odwołanie] – była pozbawioną jakiegokolwiek napędu łodzią ratunkową. Po wypłynięciu na morze zmuszono ich jeszcze dwukrotnie do zmiany łodzi. Według skarżącego ta »przepychanka« trwała całą noc, aż do godzin popołudniowych w dniu 29 kwietnia 2020 r., kiedy to grupę ostatecznie przejęła turecka straż przybrzeżna” ( ). 8. Przed Sądem wnoszący odwołanie twierdził, że Frontex, poprzez swoje działania i zaniechania, uchybił obowiązkom, jakie na nim spoczywają na podstawie art. 38, 46 i 80 rozporządzenia 2019/1896 oraz art. 1, 2, 3, 4, 18, 21 oraz art. 19 ust. 1 i 2 Karty. 9. W ramach zarzutu pierwszego podniesionego w skardze do Sądu wnoszący odwołanie utrzymywał w szczególności, że przed uruchomieniem szybkiej interwencji na granicy w regionie Morza Egejskiego dyrektor wykonawczy nie zasięgnął opinii urzędnika ds. praw podstawowych Frontexu (zwanego dalej „urzędnikiem ds. praw podstawowych”), tak jak wymaga tego art. 46 ust. 5 rozporządzenia 2019/1896 ( ). Frontex popełnił oczywisty błąd w ocenie, dopuścił się nadużycia władzy, a także działał bez należytej staranności, przez co naruszył on zasadę dobrej administracji. Ponadto dyrektor wykonawczy nie przeanalizował możliwości zastosowania art. 46 ust. 5 rozporządzenia 2019/1896 lub dokonał nieprawidłowej oceny zastosowania tego przepisu przed uruchomieniem szybkiej interwencji na granicy. Prima facie istniały poważne powody przemawiające przeciwko uruchomieniu tej interwencji w świetle oczywiście bezprawnego charakteru decyzji KYSEA oraz prawdopodobieństwa, że przewidziane w niej zawieszenie stosowania w szczególności przepisów krajowego prawa azylowego będzie skutkowało naruszeniami praw podstawowych. Wnoszący odwołanie twierdził, że zdarzenia w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. naruszyły jego ludzką godność i integralność, były równoznaczne z poddaniem go torturom i nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu oraz pozbawiły go prawa do azylu i ochrony przed wydaleniem zbiorowym. To wydalenie i wynikająca z niego krzywda nie zmaterializowałyby się, gdyby Frontex nie uchybił ciążącym na nim obowiązkom w zakresie nadzoru i ochrony. Przeprowadzenie wydaleń zbiorowych w kontekście decyzji KYSEA było uzależnione od uruchomienia przez Frontex szybkiej interwencji na granicy w regionie Morza Egejskiego. Frontex jest zatem współautorem wydalenia zbiorowego, którego ofiarą padł wnoszący odwołanie. 10. W ramach zarzutu drugiego podniesionego w skardze do Sądu wnoszący odwołanie utrzymywał w szczególności, że, w chwili wydalenia zbiorowego, którego padł ofiarą, Frontex, pomimo istniejących prima facie naruszeń praw podstawowych, nie podjął stopniowych działań zapobiegawczych, o których mowa w art. 46 ust. 4 rozporządzenia 2019/1896 ( ). Niepodjęcie przez Frontex działań zgodnie z tym przepisem doprowadziło również do naruszenia art. 80 rozporządzenia 2019/1896 ( ), EKPC i orzecznictwa ETPC. Tytułem ewentualnym wnoszący odwołanie wskazał, że Frontex, ze względu na działania swojego dyrektora generalnego, „popełnił oczywisty błąd w ocenie i dopuścił się nadużycia władzy”, gdy uznał, iż nie doszło do naruszeń w rozumieniu art. 46 ust. 4 rozporządzenia 2019/1896. 11. W ramach zarzutu trzeciego podniesionego w skardze do Sądu wnoszący odwołanie twierdził, że Frontex jest „rzeczywistym autorem” wydalenia zbiorowego, do którego doszło w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. i które zostało przeprowadzone zgodnie z prawnie wiążącym planem operacyjnym szybkiej interwencji na granicy w regionie Morza Egejskiego oraz wynikało bezpośrednio z tego planu. Plan operacyjny został przyjęty z naruszeniem art. 38 ust. 3 lit. m) rozporządzenia 2019/1896, gdyż odnosił się do „nieistniejącej procedury azylowej”. Tytułem ewentualnym wnoszący odwołanie wskazał, że w wypadku gdyby Sąd uznał, iż zdarzenia, do którego doszło w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., nie można przypisać Frontexowi na podstawie planu operacyjnego, ta jednostka organizacyjna mimo to ponosiłaby odpowiedzialność za pomoc w naruszeniach praw podstawowych oraz ich wspieranie. „[Frontex] co najmniej pomagał w realizacji nowej »taktyki« o charakterze »prewencyjnym« oraz wspierał jej realizację, wnosząc wkład finansowy, operacyjny i polityczny – począwszy od sporządzenia [planu operacyjnego szybkiej interwencji na granicy w regionie Morza Egejskiego], poprzez jej uruchomienie, finansowanie i koordynowanie, a także niezawieszenie lub niezakończenie tej interwencji, aż po wykorzystanie [samolotu obserwacyjnego Frontexu] w toku samego zdarzenia”. Według wnoszącego odwołanie samolot obserwacyjny Frontexu przeleciał nad miejscem wydalenia zbiorowego, które miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., w związku z czym dysponował on konkretną wiedzą na temat tego zdarzenia, a mimo to nie dokonał jego zgłoszenia. 12. Wnoszący odwołanie twierdził, że wydalenie zbiorowe, do którego doszło w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. i które można przypisać Frontexowi, wyrządziło mu szkodę niemajątkową w dwóch poszczególnych aspektach. Po pierwsze, domagał się on zadośćuczynienia w kwocie 250000 EUR z tytułu naruszenia jego praw podstawowych potwierdzonych w art. 1, 2, 3, 4, 18, 21 oraz art. 19 ust. 1 i 2 Karty. W tym względzie wnoszący odwołanie uważa, że gdyby plan operacyjny był zgodny z rozporządzeniem 2019/1896, a Frontex powstrzymałby się od ułatwienia wykonania decyzji KYSEA, nie doszłoby do wydalenia zbiorowego w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. Tytułem ewentualnym podnosi on, że wydalenie zbiorowe, do którego doszło w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., nie nastąpiłoby bez pomocy i wsparcia Frontexu. Po drugie, wnoszący odwołanie domagał się zapłaty kwoty 250000 EUR tytułem naprawienia szkody sui generis wynikającej z faktu, że autorem wydalenia zbiorowego, które miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., była jednostka organizacyjna Unii. Gdyby Frontex powstrzymał się od „zarządzenia lub wspierania” bezprawnego wydalenia zbiorowego, wnoszący odwołanie uniknąłby „poczucia niesprawiedliwości i frustracji”. 13. Wnoszący odwołanie, na poparcie formułowanych przez siebie twierdzeń, że do zarzucanego wydalenia zbiorowego w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. doszło w jego obecności i z jego udziałem, powołał się na: zeznanie własne; artykuł opublikowany w witrynie internetowej Bellingcat w dniu20 maja 2020 r. oraz, w szczególności, na dwa zaprezentowane w tym artykule filmy z serwisu YouTube, a także na cztery fotografie będące kolorowymi zrzutami ekranu z filmów prezentowanych we wspomnianym artykule. 14. Frontex zakwestionował te żądania. W szczególności utrzymywał on, że wnoszący odwołanie nie przedstawił przekonujących dowodów świadczących o tym, iż ucierpiał w wyniku zdarzenia, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. Frontex oświadczył, że „nie poinformowano go o zdarzeniu, a także nie przekazano mu żadnych informacji związanych ze zdarzeniem, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. Stwierdził on również, że to na [wnoszącym odwołanie] spoczywa ciężar dowodu na okoliczność, iż dotyczyło go owo zdarzenie, na co [wnoszący odwołanie] nie przedstawił w skardze żadnych przekonujących dowodów. W tym względzie Frontex [zakwestionował] wartość dowodową zeznań [wnoszącego odwołanie] i [wskazał], że nie powołał on na świadków żadnej z pozostałych 22 osób, które jakoby miały brać udział w tym zdarzeniu. Ponadto [podniósł] on, że [wnoszącego odwołanie] nie można zidentyfikować ani na zdjęciach dołączonych [jako załącznik] do skargi, ani też w filmach prezentowanych w artykule Bellingcat z dnia 20 maja 2020 r. Frontex [dodał], że zdjęcia nie są opatrzone datą, w związku z czym mogą dotyczyć dowolnego zdarzenia, które miało miejsce w dowolnym czasie. Ponadto [zauważył] on, że [wnoszący odwołanie] nie przedstawił zdjęć i filmów, które miał wykonać na wyspie Samos […]. Wreszcie, co się tyczy odnośników do stron internetowych, na których umieszczono filmy, [utrzymywał] on, że ani do Frontexu, ani do Sądu nie należy pozyskiwanie informacji ze stron internetowych, których treść nie została przytoczona w załącznikach do skargi, w związku z czym te informacje są niedopuszczalne” ( ). 15. W zaskarżonym postanowieniu Sąd przypomniał trzy kumulatywne przesłanki powstania odpowiedzialności pozaumownej Unii za szkody wyrządzone przez Frontex lub jego pracowników przy wykonywaniu ich obowiązków, a mianowicie bezprawność działania zarzucanego jednostce organizacyjnej takiej jak Frontex, rzeczywisty charakter szkody oraz istnienie związku przyczynowego między bezprawnym działaniem a szkodą ( ). Odpowiedzialność nie powstaje, jeżeli nie jest spełniona jedna z tych kumulatywnych przesłanek. 16. Z uwagi na fakt, że te trzy przesłanki nie muszą być badane w żadnej szczególnej kolejności, Sąd postanowił zbadać przesłankę szkody ( ). 17. Sąd orzekł, że dowody przedstawione przez wnoszącego odwołanie są oczywiście niewystarczające do dowiedzenia w sposób niebudzący wątpliwości, iż do zdarzenia, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., doszło w jego obecności i z jego udziałem, a tym samym uznał, że wnoszący odwołanie nie wykazał zarzucanej szkody. Sąd oddalił skargę jako prawnie oczywiście bezzasadną, bez badania, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki powstania odpowiedzialności pozaumownej Frontexu ( ). W zaskarżonym postanowieniu Sąd nie zbadał zatem zarzucanej bezprawności działania Frontexu ani istnienia związku przyczynowego między tym działaniem a zarzucaną szkodą, ponieważ przesłanka szkody nie była spełniona ( ). IV. W przedmiocie odwołania Argumenty stron 18. Wnoszący odwołanie podnosi jeden zarzut. Twierdzi on, że w zaskarżonym postanowieniu Sąd naruszył art. 52 ust. 3 Karty ( ) oraz zasady ogólne dotyczące ciężaru dowodu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ETPC „rozkład ciężaru dowodu oraz poziom perswazji niezbędny do sformułowania konkretnego wniosku są nieodłącznie związane ze specyfiką okoliczności faktycznych, charakterem zarzutów oraz wchodzącym w grę prawem zagwarantowanym [EKPC]” ( ). Z uwagi na trudne położenie osób ubiegających się o azyl, zwłaszcza w sprawach dotyczących wydaleń, ETPC orzeka, że pod uwagę należy brać wszystkie trudności, jakie mogą oni napotkać przy gromadzeniu dowodów. Brak bezpośrednich dowodów sam w sobie nie może więc być rozstrzygający ( ). W sytuacji niepewności dowodowej „[z]e względu na niejednokrotnie szczególne położenie osób ubiegających się o azyl często niezbędnym jest rozstrzyganie wątpliwości na ich korzyść przy ocenie wiarygodności ich stanowisk wraz z dokumentami przedstawianymi na ich poparcie” ( ). W przypadku pushbacków na morzu ETPC zwrócił uwagę na potrzebę uwzględnienia trudności w przedstawieniu dowodów dotyczących tych aspektów sprawy, w które wtajemniczone są jedynie organy ( ). Ponadto w sprawie takiej jak niniejsza, w której wnoszący odwołanie przedstawił dowód prima facie na poparcie swojej wersji wydarzeń, ciężar dowodu powinien zostać przeniesiony na drugą stronę ( ). Nagrania z monitoringu wizyjnego mogą być kluczowym dowodem umożliwiającym wykazanie istotnych okoliczności faktycznych ( ). 19. Wnoszący odwołanie utrzymuje, że przedstawił dowód prima facie potwierdzający jego udział w rozpatrywanej operacji odesłania, jak również, że w sposób spójny i szczegółowy opisał swoją indywidualną sytuację oraz swój udział w analizowanych zdarzeniach. Przedstawił on nagrania wideo prezentujące opisany przezeń pushback, a przy tym twierdzi, że można go na nich zidentyfikować. Ponadto Frontex nie odpiera sformułowanego przez wnoszącego odwołanie zarzutu dotyczącego zdarzenia, które miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r. ( ). Dokonana przez Sąd błędna wykładnia zasad prawnych odnoszących się do ciężaru dowodu sprawiła, że ustanowiony w EKPC minimalny poziom ochrony nie był przestrzegany, jak wymaga tego art. 52 ust. 3 Karty. Ścisłe zastosowanie ( ) przez Sąd ciężaru dowodu istotnie wpływa w niniejszej sprawie na skuteczność (effet utile) praw wywodzonych z Karty oraz podważa zapisane w Karcie prawo do skutecznego środka prawnego, jak również ustanowiony w traktatach „kompletny system środków prawnych”. 20. Frontex twierdzi zasadniczo, że odwołanie jest oczywiście niedopuszczalne, ponieważ zostało wymierzone wyłącznie w ocenę dowodów dokonaną przez Sąd. Orzecznictwo ETPC nie może mieć pierwszeństwa przed prawem pierwotnym Unii. W tym względzie Frontex przypomina, że zgodnie ze statutem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odwołanie jest ograniczone do kwestii prawnych. Ocena 21. Rozpatrywane odwołanie dotyczy tego, czy wnoszący odwołanie padł ofiarą zarzucanego wydalenia zbiorowego w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., wskutek czego poniósł szkodę. Ta analiza jest ściśle związana z kwestią, czy Frontex naruszył prawo Unii, w szczególności art. 18 i 19 Karty w kontekście tych zarzucanych zdarzeń. Te same okoliczności mogą mieć zatem znaczenie, przynajmniej w pewnym stopniu, dla zbadania zarzucanego Frontexowi bezprawnego zachowania, rzeczywistego charakteru szkody oraz istnienia związku przyczynowego między bezprawnym działaniem a przedmiotową szkodą. 22. Zgodnie z wnioskiem Trybunału w niniejszej opinii ograniczę się jednak do analizy rozkładu ciężaru dowodu w odniesieniu do istnienia szkody w sprawach wydaleń zbiorowych. Celem niniejszej opinii jest zatem udzielenie Trybunałowi pomocy w wypracowaniu zasady dotyczącej rozkładu ciężaru dowodu w takich przypadkach. 23. Zgodnie z art. 256 ust. 1 akapit drugi TFUE i art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości odwołanie ogranicza się do kwestii prawnych. Wbrew przywołanemu w pkt 20 niniejszej opinii stanowisku Frontexu Trybunał jest w postępowaniu odwoławczym właściwy do zbadania, czy przestrzegane były zasady dotyczące ciężaru dowodu ( ). Uwagi wstępne 24. Nie istnieją przepisy Unii dotyczące pojęcia dowodu. Sądy Unii ustanowiły zasadę swobodnej oceny dowodów lub swobodę środków dowodowych, którą należy rozumieć jako możliwość powołania środków dowodowych każdego rodzaju, takich jak zeznania świadków, dowody z dokumentów, przyznania się do winy itp ( ). To podejście przywodzi na myśl podejście stosowane przez ETPC ( ). 25. Zgodnie z paremią prawniczą „onus probandi incumbit ei qui dicit non ei qui negat” ( ) ciężar dowodu w sprawach cywilnych spoczywa nie na stronie pozwanej, lecz na stronie powodowej. Ta ugruntowana lub utrwalona zasada jest powszechnie przyjmowana przez państwa członkowskie jako zasada ogólna dotycząca ciężaru dowodu ( ) w tego rodzaju sprawach, zaś w każdym wypadku stanowi ona zasadę, która co do zasady ma zastosowanie w niniejszym postępowaniu dotyczącym skargi o zadośćuczynienie. 26. Gdyby zatem stosować ogólną zasadę dotyczącą ciężaru dowodu, na wnoszącym odwołanie spoczywałby obowiązek udowodnienia w szczególności, że zarzucane wydalenie zbiorowe miało miejsce oraz że padł on jego ofiarą. Wnoszący odwołanie zwrócił się jednak do Trybunału o zmodyfikowanie tej zasady ogólnej w świetle wyjątkowych okoliczności niniejszej sprawy, tak aby ów ciężar był rozłożony „bardziej sprawiedliwie”. 27. Choć wnoszący odwołanie powołuje się przede wszystkim na orzecznictwo ETPC dotyczące ciężaru dowodu oraz jego odwrócenia, to istnieje zarówno utrwalone, bogate i spójne orzecznictwo Trybunału, jak i prawodawstwo Unii przewidujące odwrócenie ciężaru dowodu, na które zwrócę uwagę na samym początku rozważań. Następnie przejdę do orzecznictwa Trybunału i ETPC dotyczącego równości stron, po czym przeanalizuję orzecznictwo ETPC odnoszące się do odwrócenia ciężaru dowodu w szczególnym kontekście wydaleń zbiorowych oraz zawracania na granicy. 28. Co się tyczy znaczenia, jakie należy przypisywać orzecznictwu ETPC w niniejszej sprawie, zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty, który ma na celu zapewnienie niezbędnej spójności między prawami zawartymi w Karcie a odpowiadającymi im prawami gwarantowanymi w EKPC bez naruszania autonomii prawa Unii, Trybunał powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu wykładni praw gwarantowanych w Karcie odpowiednie prawa ( ) gwarantowane w EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez ETPC ( ), jako próg minimalnej ochrony. 29. Wnoszący odwołanie powołuje się na szereg wyroków ETPC, w których ETPC wypowiedział w przedmiocie rozkładu ciężaru dowodu w sprawach wszczętych skargami wnoszonymi na podstawie art. 34 EKPC i dotyczącymi zawrócenia skarżących na granicy lub ich wydalenia zbiorowego ( ). Choć cel takich postępowań przed ETPC – które zmierzają przede wszystkim do uzyskania stwierdzenia istnienia naruszenia EKPC lub jej protokołów – na pierwszy rzut oka różni się od celu przyświecającego niniejszemu postępowaniu, które zmierza do uzyskania naprawienia szkody, jaka miała zostać wyrządzona przez jednostkę organizacyjną Unii, to ta różnica jest bardziej pozorna niż rzeczywista. W każdym wypadku nie wystarcza ona do pozbawienia znaczenia orzecznictwa ETPC w kontekście niniejszego postępowania. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału powstanie odpowiedzialności pozaumownej Unii na mocy art. 268 TFUE i art. 340 akapit drugi TFUE zależy od spełnienia szeregu przesłanek, z których pierwszą jest istnienie wystarczająco istotnego naruszenia normy prawnej mającej na celu przyznanie uprawnień jednostkom ( ). Istnieje zatem pewien paralelizm między art. 340 TFUE a art. 34 EKPC ( ). Ponadto powołane w przedmiotowym orzecznictwie ETPC oraz w niniejszym postępowaniu prawa przyznane w EKPC i prawa wynikające z Karty wyraźnie się ze sobą pokrywają ( ). Orzecznictwo Trybunału i prawodawstwo Unii – Przeciwdziałanie dyskryminacji/równe traktowanie 30. W doniosłym wyroku Danfoss ( ) Trybunał orzekł, że w celu zagwarantowania stosowania zasady równości wynagrodzeń ustanowionej w odnośnej dyrektywie ( ) oraz dostępności skutecznych środków umożliwiających zapewnienie jej przestrzegania ową dyrektywę należy interpretować w ten sposób, iż w przypadku gdy przedsiębiorstwo stosuje system wynagradzania zupełnie pozbawiony przejrzystości, na pracodawcy spoczywa ciężar dowodu, że jego praktyka płacowa nie stanowi dyskryminacji w sytuacji, gdy pracownica wykaże w odniesieniu do względnie sporej liczby pracowników, iż średnie wynagrodzenie pracownic jest niższe niż pracowników ( ). Ciężar dowodu (onus probandi) może zatem zostać przeniesiony, jeżeli zachodzi konieczność niedopuszczenia do tego, aby pracownicy, którzy wydają się być ofiarami dyskryminacji, byli pozbawieni skutecznych środków umożliwiających egzekwowanie zasady równości wynagrodzeń. W tym względzie Trybunał orzekł, że w sytuacji, w której zdaje się zachodzić dyskryminacja, dochodzi do przeniesienia ciężaru dowodu, w związku z czym na pracodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż różnica w wynagrodzeniu jest uzasadniona przez obiektywne czynniki ( ). 31. W sprawach z zakresu przeciwdziałania dyskryminacji przeniesienie ciężaru dowodu jest zatem uzależnione od wykazania przez stronę powodową, że zdaje się zachodzić dyskryminacja. W przypadku wykazania powyższego na pozwanym pracodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia, że nie doszło do naruszenia zasady niedyskryminacji, lub przedstawienia obiektywnego uzasadnienia odmiennego traktowania. W wyroku Brunnhofer Trybunał podkreślił, że do przeniesienia ciężaru dowodu nie dochodzi wówczas, gdy pracownik nie napotyka praktycznych trudności w przedstawieniu dowodów, w związku z czym w takiej sytuacji zastosowanie znajdują zwykłe zasady dotyczące ciężaru dowodu ( ). 32. Zasady dotyczące ciężaru dowodu, które Trybunał wypracował w wyrokach zapadłych w sprawach z zakresu przeciwdziałania dyskryminacji, takich jak wyroki Danfoss, Enderby i Brunnhofer, zostały skonsolidowane i ugruntowane przez prawodawcę Unii w art. 19 ust. 1 dyrektywy 2006/54/WE ( ), art. 9 ust. 1 dyrektywy 2004/113/WE ( ), art. 10 ust. 1 dyrektywy 2000/78/WE ( ) i w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2000/43/WE ( ), które stanowią, że „[p]aństwa członkowskie podejmą takie działania, które są niezbędne, zgodnie z ich krajowymi systemami sądowymi, w celu zapewnienia, aby – jeżeli osoby, które uznają się za poszkodowane z powodu niezastosowania do nich zasady równego traktowania, uprawdopodobnią przed sądem lub innym właściwym organem okoliczności pozwalające domniemywać istnienie bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji – do pozwanego należało udowodnienie, że nie nastąpiło naruszenie zasady równego traktowania”. 33. Z powyższego wynika, że w przypadku, gdy zostaje wykazane, iż zdaje się zachodzić dyskryminacja, a strona pozwana nie jest w stanie obalić domniemania ( ) istnienia dyskryminacji pośredniej lub bezpośredniej, sąd krajowy musi stwierdzić, że zaistniała dyskryminacja. W tym względzie sąd krajowy nie dysponuje żadnym marginesem swobody. 34. Rzecznik generalna J. Kokott stwierdziła, że przepisy dotyczące odwrócenia ciężaru dowodu we wszystkich dyrektywach w sprawie przeciwdziałania dyskryminacji nie naruszają prawa do rzetelnego procesu na niekorzyść strony pozwanej. Prawodawca Unii dokonał natomiast wyraźnego wyboru rozwiązania prowadzącego do utrzymania słusznej równowagi między interesami ofiary dyskryminacji a interesami drugiej strony postępowania. W szczególności te przepisy nie zdejmują ciężaru dowodu z ewentualnej ofiary dyskryminacji w całości, lecz jedynie go modyfikują ( ). – Inne przykłady 35. Orzecznictwo Trybunału dotyczące odwrócenia ciężaru dowodu nie ogranicza się do wyroków zapadłych w sprawach z zakresu przeciwdziałania dyskryminacji. W wyroku Harman International Industries ( ) Trybunał orzekł, że co do zasady to na podmiocie, który powołuje się na wyczerpanie prawa do znaku towarowego, ciąży obowiązek wykazania spełnienia przesłanek zastosowania tego wyczerpania. Regułę tę należy jednak dostosować, gdy może ona umożliwić właścicielowi znaku towarowego wprowadzenie barier na rynkach krajowych. Trybunał zwrócił uwagę w szczególności na asymetrię informacyjną między stroną powodową (podmiotem, który powołuje się na wyczerpanie prawa) a stroną pozwaną (właścicielem znaku towarowego) oraz na okoliczność, że strona powodowa nie miała dostępu do bazy danych strony pozwanej w odniesieniu do wprowadzania jej produktów do obrotu w Europejskim Obszarze Gospodarczym. 36. Ponadto w wyroku Beemsterboer Coldstore Services ( ) Trybunał orzekł, że zgodnie z tradycyjnymi zasadami podziału ciężaru dowodu to do organów celnych, które zamierzają przystąpić do retrospektywnego pokrycia długu celnego, należy przedstawienie – w celu uzasadnienia ich żądań – dowodu, iż wystawienie nieprawidłowych świadectw nastąpiło na skutek niewłaściwego przedstawienia faktów przez eksportera. Niemniej jednak jeżeli organy celne nie miały możliwości wykazania, czy informacje przedstawione do celów wystawienia świadectwa były prawidłowe bądź nieprawidłowe, gdyż eksporter nie zachował u siebie dokumentów stanowiących dowody w tym zakresie, pomimo spoczywającego na nim w tym względzie obowiązku, na podmiocie zobowiązanym do uiszczenia należności celnych spoczywa ciężar dowiedzenia, że owe świadectwa zostały wystawione na podstawie właściwego przedstawienia faktów. 37. Prawodawca Unii zmodyfikował lub poluzował standardowe zasady dotyczące ciężaru dowodu w ten sposób, że wprowadził domniemania na korzyść niektórych stron powodowych, na przykład w odniesieniu do umów konsumenckich w przypadku braku zgodności towarów z umową w momencie ich dostawy ( ). Ponadto w pewnym stopniu złagodzono spoczywający na osobach ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej ciężar przedstawienia dowodów właściwym organom i sądom krajowym. O ile zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy 2011/95/WE ( ) państwa członkowskie mogą nałożyć na wnioskodawcę obowiązek jak najszybszego przedstawienia wszystkich elementów niezbędnych do uzasadnienia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, o tyle organy państw członkowskich powinny w razie potrzeby aktywnie współpracować z tym wnioskodawcą w celu ustalenia i uzupełnienia istotnych elementów jego wniosku. W dodatku jeżeli państwa członkowskie korzystają z możliwości przyznanej im w art. 4 ust. 1 dyrektywy 2011/95, to – jak stanowi jej art. 4 ust. 5 – w przypadku gdy niektóre treści oświadczeń wnioskodawcy nie są poparte dokumentami ani innymi dowodami, potwierdzenie takich treści nie jest konieczne, jeżeli spełnionych jest pięć kumulatywnych warunków określonych w tym drugim przepisie ( ). W art. 4 ust. 5 dyrektywy 2011/95 położono szczególny nacisk na spójność i wiarygodność oświadczeń wnioskodawcy, a także na jego ogólną wiarygodność ( ). Okoliczność, że sposób przedstawienia przez stronę skarżącą pewnych szczegółów może wydawać się cokolwiek nieprawdopodobny, nie musi ograniczać ogólnej wiarygodności jej twierdzeń ( ). – Zasada równości stron 38. Zasada równości stron stanowiąca integralną część ustanowionej w art. 47 Karty zasady skutecznej ochrony sądowej praw, które podmioty prawa wywodzą z prawa Unii, również może wpływać na rozkład ciężaru dowodu. Ta zasada, między innymi wraz z zasadą kontradyktoryjności, stanowi konsekwencję pojęcia rzetelnego procesu i oznacza obowiązek zaoferowania każdej ze stron rozsądnej możliwości przedstawienia swojej sprawy, w tym dowodów, na warunkach, które nie stawiają jej w wyraźnie mniej korzystnej sytuacji w stosunku do strony przeciwnej. Celem tej zasady jest zachowanie równowagi procesowej między stronami postępowania sądowego poprzez zagwarantowanie równości praw i obowiązków tych stron, w szczególności w odniesieniu do zasad regulujących przeprowadzanie dowodów i kontradyktoryjne postępowanie przed sądem oraz prawa tych stron do środka zaskarżenia ( ). 39. Niemniej jednak w niektórych przypadkach ETPC skupiał się, w ramach oceny naruszenia prawa do rzetelnego procesu sądowego zagwarantowanego w art. 6 EKPC, nie na każdym zarzucanym nierównym traktowaniu stron w postępowaniu przed sądami krajowymi, lecz na tym, czy skarżący miał (faktyczną) możliwość przedstawienia tym sądom dowodów. Może to oznaczać, że w pewnych okolicznościach równe traktowanie (sensu stricto) przed sądami krajowymi nie wystarcza do zapewnienia równości stron (de facto) oraz przestrzegania prawa do rzetelnego procesu sądowego ( ). Stosowne orzecznictwo ETPC dotyczące zawracania na granicy i wydaleń zbiorowych 40. Wnoszący odwołanie uważa, powołując się na szereg wyroków ETPC, że z uwagi na fakt, iż przedstawił dowód prima facie na poparcie swojej wersji zdarzeń z dnia 28 i 29 kwietnia 2020 r., ciężar dowodu w niniejszej sprawie powinien zostać przeniesiony na Frontex ( ). 41. Wydany niedawno przez ETPC wyrok A.R.E ( ). dostarcza szczególnie użytecznych wskazówek na temat podejścia przyjmowanego przez ETPC w odniesieniu do oceny dowodów i ustalania faktów w sprawach analogicznych do tej, która jest rozpatrywana w niniejszym postępowaniu odwoławczym ( ). W związku z tym należy przedstawić szczegółowo okoliczności faktyczne owej sprawy oraz tok rozumowania ETPC. 42. A.R.E. utrzymywała, że wjechała do Grecji w dniu 4 maja 2019 r., aby ubiegać się o ochronę międzynarodową, oraz że została zatrzymana i aresztowana w tym kraju, a następnie odesłana do Turcji, gdzie zatrzymano ją następnego dnia. A.R.E. zarzuciła naruszenie art. 2, 3, 5 i 13 EKPC. Rząd grecki odrzucił w całości przedstawioną przez nią wersję zdarzeń jako nieprecyzyjną, niespójną i niepopartą dowodami ( ). W szczególności rząd grecki zaprzeczył, że organy greckie w jakikolwiek sposób uczestniczyły w zarzucanym zawróceniu na granicy, oraz zakwestionował sam fakt obecności skarżącej na terytorium greckim, a zatem jej zawrócenie do Turcji w dniach, w których miało dojść do tych zdarzeń ( ). 43. ETPC zauważył, że w tej sprawie poruszono niezwykle delikatne kwestie odnoszące się między innymi do ciężaru dowodu ( ). Doszedł on do wniosku, że należy zastosować zasady i standardy dotyczące oceny dowodów i ustalania okoliczności faktycznych wypracowane w sprawach z zakresu tajnego przetrzymywania oraz w niektórych sprawach, w których zarzucano zawrócenie na granicy. 44. Według ETPC w sprawach dotyczących tajnego przetrzymywania do skarżącego należy przedstawienie dowodu prima facie. Jeżeli jednak w odpowiedzi na zarzuty pozwany rząd nie ujawnia dokumentów niezbędnych do umożliwienia ETPC ustalenia okoliczności faktycznych lub nie wyjaśnia w sposób wystarczający i przekonujący omawianych zdarzeń, ETPC może wyciągnąć stąd daleko idące wnioski. Według ETPC rygorystyczne stosowanie reguły „affirmanti incumbit probatio” jest niewłaściwe, jeżeli wiedzą o danych zdarzeniach dysponują wyłącznie organy. W takich przypadkach ciężar dowodu spoczywa na organach, które muszą przedstawić wystarczające i przekonujące wyjaśnienie. W braku takiego wyjaśnienia ETPC może sformułować wnioski, które będą niekorzystne dla pozwanego rządu. W przypadku rozbieżnych wersji zdarzeń ETPC formułuje wnioski, które jego zdaniem znajdują oparcie w swobodnej ocenie wszystkich dowodów, w tym wnioski, jakie można wyciągnąć w oparciu o okoliczności faktyczne oraz uwagi stron ( ). 45. W sprawach dotyczących wydaleń lub zawracania na granicy ETPC stwierdził, że ponieważ sednem skarg składanych przez skarżących jest nieprzeprowadzenie procedury identyfikacji oraz brak indywidualnego traktowania przez organy pozwanego państwa, co przyczynia się do doświadczanych przez skarżących trudności w przedstawieniu dowodów ich udziału w analizowanych zdarzeniach, to jeżeli skarżący opisuje w sposób szczegółowy, precyzyjny i spójny przebieg odnośnych zdarzeń, ETPC co do zasady uznaje, iż istnieje dowód prima facie świadczący o zawróceniu na granicy oraz iż ciężar dowodu należy odwrócić i nałożyć go na rząd ( ). 46. W wyroku A.R.E. ETPC uznał, że skarżąca przedstawiła szereg dowodów mogących stanowić, gdy rozpatrywać je oddzielnie, dowód prima facie potwierdzający jej wersję zdarzeń, oraz że to do organów greckich należało udowodnienie, iż skarżąca nie wjechała do Grecji i nie została zawrócona do Turcji w dniach, w których miało dojść do tych zdarzeń. Tymczasem rząd nie przytoczył żadnych argumentów ani nie przedstawił żadnych innych dowodów na obalenie przedstawionego przez skarżącą dowodu prima facie. ETPC podkreślił, że nie dysponuje żadnym dowodem bezpośrednim, który świadczyłby per se o odesłaniu skarżącej. Zauważył on jednak, że, w szczególnych okolicznościach tej sprawy, przedstawienie takiego dowodu byłoby niemożliwe, ponieważ telefon komórkowy skarżącej został skonfiskowany przez organy greckie w momencie jej zawrócenia ( ), do którego ponadto doszło w nocy. ETPC zwrócił szczególną uwagę na fakt, że w sposób wystarczający wykazano, iż skarżąca znajdowała się w Grecji oraz iż ostatni raz była widziana w greckim areszcie w dniu 4 maja 2019 r., przed jej odesłaniem w dniu 5 maja 2019 r. do Turcji, gdzie została zatrzymana ( ). 47. Warto zwięźle opisać, choć nie jest to ściśle istotne w kontekście zakresu niniejszej opinii, która ogranicza się do ciężaru dowodu i jego odwrócenia, charakter niektórych dowodów, w przypadku których ETPC uznał, w sprawach dotyczących wydaleń zbiorowych lub zawracania na granicy, że mają znaczenie dla wykazania fumus boni iuris ( ). 48. W tym względzie ETPC bierze pod uwagę, w celu ustalenia, że istnieje dowód prima facie przemawiający za wersją zdarzeń przedstawioną przez skarżącego, zeznania zebrane przez krajowe i międzynarodowe instytucje zajmujące się ochroną praw człowieka, które potwierdzają wyjaśnienia skarżącego, a także sprawozdania organizacji społeczeństwa obywatelskiego, krajowych struktur ochrony praw człowieka i organizacji międzynarodowych. Niemniej jednak skarżący, który twierdzi, że padł ofiarą zawrócenia na granicy, może co do zasady wywiązać się z ciężaru dowodu bez potrzeby podnoszenia, iż jego zawrócenie stanowi element systemowej lub powszechnej praktyki zawracania na granicy, lub przedstawiania dowodów na istnienie takiej praktyki. 49. W przypadku przedstawienia dowodów takiej systemowej praktyki dokonywana przez ETPC ocena jej istnienia lub nieistnienia pomaga mu uwzględnić, w stosownych przypadkach, odpowiedni szerszy kontekst istniejący w chwili wystąpienia okoliczności faktycznych. ETPC najpierw bada zatem, czy istnieje systemowa praktyka zawracania na granicy w danym czasie i miejscu, a dopiero potem dokonuje oceny dowodów przedstawionych przez skarżącego ( ). 50. Niemniej jednak nawet w wypadku wykazania systemowej praktyki zawracania na granicy skarżący musi przedstawić dowód prima facie na potwierdzenie swoich zarzutów ( ). Skarżący powinien wówczas wykazać, że zarzucane zawrócenie na granicy, którego miał paść ofiarą, pozostaje w związku z tą praktyką, w drodze opisania w sposób szczegółowy, precyzyjny i spójny przebiegu operacji zawrócenia oraz przedstawienia szczegółowych i spójnych dowodów na tę okoliczność. W takim przypadku ciężar dowodu zostaje odwrócony i spoczywa na pozwanym rządzie. W tym względzie ETPC podkreślił, że szczególne znaczenie należy przypisywać dokumentom znajdującym się w aktach sprawy ( ). Kluczową może się okazać kwestia autentyczności i wartości dowodowej materiałów audiowizualnych, w szczególności gdy brak jest innych dowodów, które bezpośrednio lub pośrednio potwierdzałyby wyjaśnienia zainteresowanej osoby ( ). ETPC może również wziąć pod uwagę inne dowody przedstawione przez skarżących lub włączone do akt sprawy, takie jak zeznania innych osób. Zastosowanie w kontekście niniejszej sprawy wniosków, jakie wypływają z orzecznictwa Trybunału i ETPC oraz przepisów Unii 51. Kwestię powstającą w sprawach takich jak ta rozpatrywana w niniejszym postępowaniu odwoławczym należy uznać za szczególnie palącą. Dotyczy ona spoczywającego na stronie skarżącej ciężaru wykazania okoliczności faktycznych i przedstawienia dowodów, które mogą znajdować się w posiadaniu lub pod kontrolą wyłącznie strony pozwanej (w nieniejszej sprawie Frontexu) albo innej osoby trzeciej (organów greckich). W związku z tym konkretne dowody świadczące o wydaleniach zbiorowych, o ile w ogóle istnieją, mogą się znajdować w rękach ich domniemanych sprawców, a nie ofiar. 52. Niepoluzowanie lub niezmodyfikowanie ciężaru dowodu może utrudnić prowadzenie praktycznie wszystkich postępowań sądowych wszczynanych przez ofiary takich wydaleń, a tym samym doprowadzić do powstania systemowego zagrożenia dla praw, które są chronione w szczególności przez art. 18 i 19 Karty ( ). Popełniane czyny bezprawne przechodziłyby wówczas (de facto) bez echa, a ich sprawcy mogliby się cieszyć bezkarnością. To z kolei mogłoby naruszać przysługujące skarżącym prawa, które potwierdzono w art. 47 Karty. Uważam, mając na względzie wyrok A.R.E., że jeżeli skarżący przedstawi dowód prima facie świadczący o tym, iż padł ofiarą wydalenia zbiorowego lub zawrócenia, którego sprawcą było pozwane państwo, ETPC odwróci ciężar dowodu i przeniesie go na pozwane państwo. W niniejszej sprawie stroną pozwaną nie jest jednak państwo członkowskie, lecz jednostka organizacyjna Unii. Powstaje zatem pytanie, czy orzecznictwo ETPC dotyczące odwrócenia ciężaru dowodu w sprawach wydaleń zbiorowych może znaleźć zastosowanie w drodze analogii w niniejszym kontekście, a jeżeli tak, to w jakim zakresie. 53. Jednocześnie, co równie istotne, przy badaniu kwestii odwrócenia ciężaru dowodu, nie można zignorować sytuacji, w jakiej znajduje się strona pozwana, oraz zmusić jej do przedstawienia probatio diabolica. W ramach dążenia do „bardziej sprawiedliwego” rozkładu ciężaru dowodu nie można nałożyć na stronę pozwaną niewspółmiernego lub nieuzasadnionego obciążenia. W tym względzie strony pozwanej takiej jak Frontex nie można zobowiązać do przedstawienia dowodu na fakt negatywny niemożliwy do wykazania ( ) lub przeprowadzenia dowodu na daną okoliczność, jeżeli wymaganie tego od niej byłoby obiektywnie całkowicie nieuzasadnione ( ), na przykład w przypadku, gdy konkretne okoliczności faktyczne „znajdują się całkowicie poza jej sferą wpływu i wiedzy” ( ). 54. Ponadto o ile samo istnienie między stronami sporu asymetrii w zakresie dostępu do informacji lub środków prawnych i pomocy prawnej może być godne ubolewania, o tyle nie stanowi ono problemu, który sąd powinien rozwiązywać ad hoc w drodze zastosowania wyidealizowanych miar sprawiedliwości lub słuszności albo którego rozwiązania w ten właśnie sposób można by od niego racjonalnie oczekiwać ( ). 55. W pewnych okolicznościach władza sądownicza i ustawodawcza mogą jednak zdecydować się na podjęcie pozytywnej lub konstruktywnej interwencji w celu zapewnienia skutecznej ochrony niektórych praw lub zasad bądź dostępu do wymiaru sprawiedliwości albo też być zobowiązane do jej podjęcia ( ). Moim zdaniem powody podjęcia takiej interwencji oraz jej zakres muszą być podyktowane oraz ograniczone przekonującymi i istotnymi względami. W przypadkach, w których dochodzi do takiej interwencji, zasadza się ona często na wieloletniej praktyce i doświadczeniu w danej dziedzinie ( ). Dobitnych przykładów w tym względzie dostarcza przedstawione w niniejszej opinii orzecznictwo Trybunału dotyczące przeciwdziałania dyskryminacji oraz orzecznictwo ETPC w zakresie wydaleń zbiorowych i zawracania na granicy. Ponadto interwencja powinna być ściśle wyważona i proporcjonalna do „nieszczęścia”, któremu ma w założeniu zaradzić. 56. W orzecznictwie Trybunału i ETPC dotyczącym odwrócenia ciężaru dowodu można dostrzec wspólny wątek, którego osnową jest szereg współistniejących obok siebie warunków. 57. Po pierwsze, przed dokonaniem oceny, czy należy odwrócić ciężar dowodu i przenieść go na stronę pozwaną, należy ustalić, czy skarżący przedstawił dowód prima facie na poparcie swojego żądania. Nawet gdy istnieje wiele przekonujących i obiektywnych dowodów świadczących o konkretnym wydaleniu zbiorowym, to jeżeli wyjaśnienia skarżącego, które umiejscawiają go w centrum zdarzeń ( ), są niespójne lub niekonsekwentne lub jeżeli istnieją poważne wątpliwości co do jego wiarygodności, należy uznać, że skarżący nie przedstawił dowodu prima facie na poparcie żądania. Nie dochodzi wówczas do wywiązania się z pierwotnego ciężaru dowodu, który zawsze spoczywa na skarżącym, zaś żądanie podlega oddaleniu ( ). 58. Z powyższego wynika, że kwestia ciężaru dowodu oraz jego przeniesienia powstaje i wymaga rozstrzygnięcia jedynie w przypadku, gdy skarżący przedstawił dowód prima facie na poparcie swojego żądania. 59. Po drugie, nawet jeżeli strona skarżąca przedstawiła dowód prima facie na poparcie swojego żądania, dla jego przeniesienia na stronę pozwaną wymagane jest istnienie wyraźnej lub strukturalnej asymetrii między tymi stronami w odniesieniu do ich dostępu do dowodów. Strona skarżąca musi napotykać znaczne trudności w przedstawieniu dowodów, podczas gdy strona pozwana musi się odpowiednio znajdować w lepszej lub bardziej „uprzywilejowanej” sytuacji ( ). Ta druga strona nie stawałaby zatem w obliczu konieczności przedstawienia probatio diabolica i można by od niej racjonalnie oczekiwać, że będzie w stanie odeprzeć twierdzenia strony skarżącej. 60. Po trzecie, nieprzeniesienie ciężaru dowodu w przypadku wykazania przez stronę skarżącą fumus boni iuris wyzułoby ją z przysługujących jej praw (podstawowych) chronionych prawem Unii lub pozbawiło owe prawa skuteczności (effet utile), a dodatkowo mogłoby naruszyć prawa przysługujące stronie skarżącej na podstawie art. 47 Karty, przy czym w wyniku tego przeniesienia prawa przysługujące stronie pozwanej na podstawie tego postanowienia nie zostałyby podważone ( ). 61. Po czwarte, w przepisach Unii w dziedzinie przeciwdziałania dyskryminacji ( ) oraz w orzeczeniach ETPC dotyczących wydaleń zbiorowych i zawracania na granicy, które wydano w sprawach wytoczonych przeciwko umawiającym się państwom, istnieje domniemanie, że strona skarżąca znajduje się w niekorzystnej sytuacji, jeśli chodzi o przedstawienie dowodów na poparcie swojego żądania, podczas gdy strona pozwana znajduje się w lepszej lub bardziej „uprzywilejowanej” sytuacji, aby odeprzeć zarzuty strony skarżącej. Gdy strona skarżąca w takich sprawach przedstawia dowód prima facie na poparcie swoich zarzutów, ciężar dowodu w zakresie ich podważenia (automatycznie) przechodzi na stronę pozwaną ( ). 62. Po piąte, w sytuacji zarzucanego wydalenia zbiorowego lub zawrócenia na granicy, w którym biorą udział podmioty inne niż organy państwa członkowskiego, w niniejszym przypadku – Frontex, domniemanie, o którym mowa w kontekście warunku czwartego, nie znajduje zastosowania. Ponieważ takie podmioty mają ograniczone uprawnienia w porównaniu z organami państwa członkowskiego, nie jest oczywiste, czy oraz w jakim zakresie ich działania przyczyniają się do napotykanych przez skarżących trudności w przedstawieniu dowodów ich udziału w rozpatrywanych zdarzeniach. Ponadto z uwagi na bardziej ograniczone uprawnienia takich podmiotów nie jest od razu jasne, czy znajdują się one w lepszej lub bardziej „uprzywilejowanej” sytuacji, aby odeprzeć zarzuty strony skarżącej. Z powyższego wynika, że warunki pierwszy, drugi i trzeci, o których mowa w pkt 57–60 niniejszej opinii, mają w pełni zastosowanie w sprawach takich jak niniejsza, które dotyczą podmiotów innych niż organy państwa członkowskiego ( ). 63. Z uwagi na ograniczony zakres badania przeprowadzonego w postępowaniu w pierwszej instancji nie jest oczywiste, czy warunki drugi i trzeci mogą zostać spełnione w niniejszej sprawie. Sąd w żaden sposób nie przeanalizował uczestnictwa Frontexu w zdarzeniach, które jakoby miały miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., ani też jego wiedzy na ich temat. Skupił się on wyłącznie na kwestii szkody wyrządzonej wnoszącemu odwołanie oraz na tym, czy był on obecny podczas tych wydarzeń i w nich uczestniczył. O ile zbadanie uczestnictwa Frontexu w zarzucanych zdarzeniach oraz jego wiedzy na ich temat w celu ustalenia, czy – zgodnie z warunkami drugim i trzecim, o których mowa w pkt 59 i 60 niniejszej opinii – powinno nastąpić przeniesienie ciężaru dowodu, nie wymagałoby pełnej analizy niezależnych wymogów bezprawnego charakteru działania oraz związku przyczynowego, o tyle kwestia charakteru i stopnia uczestnictwa Frontexu w tych zdarzeniach oraz jego odpowiedzialności w tym zakresie ( ) jest w obecnym stanie postępowania całkowicie niejasna. Nie jest zatem oczywiste, czy dowody pozwalające na podważenie zarzutów wnoszącego odwołanie mogą się znajdować (mogą być uznane za znajdujące się) w posiadaniu Frontexu lub pod jego kontrolą. 64. W niniejszym postępowaniu odwoławczym Trybunał, przed rozstrzygnięciem, czy ciężar dowodu należałoby przenieść z wnoszącego odwołanie na Frontex, powinien zbadać, czy stan postępowania, a w szczególności ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd, umożliwia Trybunałowi ocenę, czy wnoszący odwołanie przedstawił dowód prima facie na istnienie szkody. 65. W tym względzie należy przypomnieć, że w zaskarżonym postanowieniu Sąd uznał, iż wniesiona do niego skarga jest prawnie oczywiście bezzasadna, ponieważ dowody przedstawione mu przez wnoszącego odwołanie są oczywiście niewystarczające do dowiedzenia w sposób niebudzący wątpliwości, że do zdarzenia, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., doszło w jego obecności i z jego udziałem ( ). Wyrażenie „oczywiście niewystarczające” zdaje się sugerować, iż nie przedstawiono dowodu prima facie. Niemniej jednak jednoczesne użycie sformułowania „w sposób niebudzący wątpliwości” zdaje się świadczyć o tym, iż „poprzeczka dowodowa” została w pierwszym rzędzie zawieszona zbyt wysoko. 66. Jeżeli Trybunał dojdzie do wniosku, po pierwsze, że ma możliwość dokonania takiej oceny, oraz, po drugie, że wnoszący odwołanie nie przedstawił dowodu prima facie, iż do zdarzenia, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., doszło w jego obecności i z jego udziałem, odwołanie należy oddalić. Jeżeli natomiast Trybunał dojdzie do wniosku, że nie ma możliwości dokonania takiej oceny albo że wnoszący odwołanie przedstawił dowód prima facie, iż do zdarzenia, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., doszło w jego obecności i z jego udziałem, odwołanie należy uznać za zasadne, zaskarżone postanowienie uchylić, a sprawę przekazać Sądowi do ponownego rozpoznania w celu rozstrzygnięcia, czy mają zastosowanie warunki przeniesienia ciężaru dowodu. V. Wnioski W świetle powyższego proponuję, aby Trybunał: zbadał, czy stan postępowania przed Sądem, a w szczególności dokonane przezeń ustalenia faktyczne, umożliwia Trybunałowi ocenę, czy wnoszący odwołanie przedstawił w skardze skierowanej do Sądu dowód prima facie na istnienie szkody. Jeżeli Trybunał dojdzie do wniosku, po pierwsze, że ma możliwość dokonania takiej oceny, oraz, po drugie, że wnoszący odwołanie nie przedstawił dowodu prima facie, iż do zdarzenia, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., doszło w jego obecności i z jego udziałem, odwołanie należy oddalić. Jeżeli natomiast Trybunał dojdzie do wniosku, że nie ma możliwości dokonania takiej oceny albo że wnoszący odwołanie przedstawił dowód prima facie, iż do zdarzenia, które jakoby miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., doszło w jego obecności i z jego udziałem, odwołanie należy uznać za zasadne, zaskarżone postanowienie uchylić, a sprawę przekazać Sądowi do ponownego rozpoznania w celu rozstrzygnięcia, czy mają zastosowanie warunki przeniesienia ciężaru dowodu. ( ) Język oryginału: angielski. ( ) T‑136/22, zwane dalej zaskarżonym postanowieniem, EU:T:2023:821. ( ) Artykułem 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1896 z dnia 13 listopada 2019 r. w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej oraz uchylenia rozporządzeń (UE) nr 1052/2013 i (UE) 2016/1624 (Dz.U. 2019, L 295, s. 1) ustanowiono Europejską Straż Graniczną i Przybrzeżną. Zgodnie z tym przepisem Frontex ma „zapewnić europejskie zintegrowane zarządzanie granicami na granicach zewnętrznych w celu skutecznego zarządzania tymi granicami przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych oraz w celu zwiększenia skuteczności unijnej polityki w zakresie powrotów. Dotyczy [ono] wyzwań związanych z migracją oraz potencjalnych przyszłych wyzwań i zagrożeń na granicach zewnętrznych Zapewnia ono wysoki poziom bezpieczeństwa wewnętrznego w Unii przy pełnym poszanowaniu praw podstawowych, gwarantując jednocześnie swobodny przepływ osób w Unii. Przyczynia się ono do wykrywania, zapobiegania i zwalczania przestępczości”. ( ) Zobacz pkt 29 zaskarżonego postanowienia. ( ) Artykuł 19 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) stanowi, że „[w]ydalenia zbiorowe są zakazane”. Ponadto zgodnie z art. 19 ust. 2 Karty „[n]ikt nie może być usunięty z terytorium państwa, wydalony lub wydany w drodze ekstradycji do państwa, w którym istnieje poważne ryzyko, iż może być poddany karze śmierci, torturom lub innemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”. To postanowienie stanowi wyraz zasady non-refoulement i jest powiązane z art. 4 Karty dotyczącym zakazu tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania. Zobacz także wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wzajemne zaufanie w przypadku przekazania),C‑392/22, EU:C:2024:195, pkt 50–53 i przytoczone tam orzecznictwo. ( ) W wyroku z dnia 7 stycznia 2025 r. w sprawie A.R.E. przeciwko Grecji (CE:ECHR:2025:0107JUD001578321, § 230, zwanym dalej „wyrokiem A.R.E.”) Europejski Trybunał Praw Człowieka (zwany dalej „ETPC”) wspomniał o immanentnie tajnym i nieoficjalnym charakterze przedmiotowej praktyki. Moim zdaniem do takich wydaleń zbiorowych dochodzi zazwyczaj potajemnie, zaś potwierdzające je dowody z dokumentu, lub w ogóle jakiekolwiek dowody, są zwykle ograniczone. Oznacza to, że nawet jeżeli istnieją dowody wyraźnie świadczące o takim bezprawnym działaniu, to mogą być one fragmentaryczne i skąpe. Zobacz analogicznie wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja (C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P, EU:C:2004:6, pkt 55–57), który dotyczy dowodu uczestnictwa w kartelu. ( ) Jest zatem mało prawdopodobne, aby sprawcy takich wydaleń ochoczo przyznawali się do swoich czynów, przez co ich dowiedzenie może nastręczać trudności. W wyroku A.R.E. (§ 218) ETPC odniósł się do okoliczności, że na płaszczyźnie dowodowej skarżący mogą się znajdować w trudnym położeniu oraz nie być w stanie wykazać prawdziwości swoich twierdzeń. ( ) Zobacz wyrok A.R.E. (§ 218). ( ) Jako prawnie oczywiście bezzasadnej. Zobacz art. 126 regulaminu postępowania przed Sądem. ( ) Termin „szybka interwencja na granicy” nie został zdefiniowany w rozporządzeniu 2019/1896. Motyw 49 tego rozporządzenia przewiduje jednak, że „[w] przypadkach wystąpienia szczególnych i wyjątkowo trudnych wyzwań na granicach zewnętrznych [Frontex] powin[ien] – z własnej inicjatywy i za zgodą zainteresowanego państwa członkowskiego albo na wniosek państwa członkowskiego – organizować i koordynować szybkie interwencje na granicy oraz rozmieszczać zarówno zespoły ze stałej służby, jak i wyposażenie techniczne, w tym z rezerwy wyposażenia na potrzeby szybkiego reagowania […]. [Frontex] oraz dane państwo członkowskie powinny uzgodnić plan operacyjny”. ( ) Sądy Unii są właściwe, zgodnie z art. 268 i art. 340 akapit drugi TFUE, do rozpoznawania roszczeń o naprawienie szkody, jaka miała zostać poniesiona z powodu działania jednostki organizacyjnej Unii, takiej jak Frontex, jeżeli uczestniczy ona w bezprawnych wydaleniach zbiorowych prowadzonych przez organy państwa członkowskiego (zob. analogicznie wyrok z dnia 30 listopada 2023 r., Sistem ecologica/Komisja,C‑787/22 P, EU:C:2023:940, pkt 92. Zobacz także art. 97 ust. 4 rozporządzenia 2019/1896, zatytułowany „Odpowiedzialność prawna”, który stanowi, że „[w] przypadku odpowiedzialności pozaumownej [Frontex] naprawia szkodę – wyrządzoną przez jej jednostki lub członków jej personelu przy wykonywaniu ich obowiązków, w tym obowiązków związanych z wykonywaniem uprawnień wykonawczych – zgodnie z zasadami ogólnymi wspólnymi dla ustawodawstw państw członkowskich”. Artykuł 7 rozporządzenia 2019/1896, zatytułowany „Wspólna odpowiedzialność”, odnosi się do odpowiedzialności Frontexu oraz państw członkowskich i ich organów krajowych. Dokładny podział odpowiedzialności nie jest jednak całkowicie jasny, zaś obecnie brak jest orzecznictwa dotyczącego tego przepisu lub jego związku z art. 97 rozporządzenia 2019/1896. ( ) Złożonych w postępowaniu przed Sądem i Trybunałem. ( ) Termin ten nie został w rzeczywistości użyty w zaskarżonym postanowieniu. Zobacz jednak art. 19 ust. 1 Karty, na który powołuje się wnoszący odwołanie. Zobacz także art. 4 protokołu nr 4 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), który stanowi, że „zbiorowe wydalanie cudzoziemców jest zabronione”. W zarzucanych zdarzeniach uczestniczyły 22 osoby, w związku z czym podjęte działania nie były ukierunkowane na pojedynczą osobę fizyczną, lecz miały charakter zbiorowy. ( ) Komisja Europejska zauważa, że „choć nie istnieje uzgodniona na szczeblu międzynarodowym definicja legalna uproszczonego odesłania (»pushbacku«) w dziedzinie migracji, to można je postrzegać jako zachowanie naruszające ogólną zasadę non-refoulement”; dostępne na stronie https://home-affairs.ec.europa.eu/networks/european-migration-network-emn/emn-asylum-and-migration-glossary/glossary/push-back_en „Pushbacki” są także definiowane jako „różne podejmowane przez państwa działania, które skutkują przymusowym zawróceniem [osób ubiegających się o ochronę międzynarodową], do państwa, terytorium lob morza […], z którego podjęli oni próbę przekroczenia granicy międzynarodowej lub z którego przekroczyli taką granicę, bez dokonania jakiejkolwiek indywidualnej oceny potrzeby zapewnienia im ochrony. Ponadto brak dokonania jakiejkolwiek indywidualnej oceny [...] [może prowadzić] do naruszenia zasady non-refoulement”. Zobacz sprawozdanie specjalnego sprawozdawcy ONZ ds. praw człowieka w odniesieniu do migrantów w sprawie sposobów zaradzenia skutkom odsyłania migrantów na lądzie i na morzu z dnia 12 maja 2021 r., przedstawione Radzie Praw Człowieka na jej 47. posiedzeniu w czerwcu 2021 r.; dostępne na stronie https://docs.un.org/en/A/HRC/47/30. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej (Dz.U. 2013, L 180, s. 60). ( ) Konwencja dotycząca statusu uchodźców z dnia 28 lipca 1951 r., uzupełniona protokołem nowojorskim z dnia 31 stycznia 1967 r. ( ) Wyrok z dnia 29 lutego 2024 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wzajemne zaufanie w przypadku przekazania),C‑392/22, EU:C:2024:195, pkt 50, 52, 53, 57. Według ETPC choć umawiające się państwa będące stronami EKPC mają prawo do kontrolowania wjazdu, pobytu i wydalania cudzoziemców, wyzwania, jakie mogą napotykać przy zarządzaniu przepływami migracyjnymi lub przy przyjmowaniu osób ubiegających się o azyl, nie mogą uzasadniać uciekania się do praktyk niezgodnych z EKPC lub protokołami do tej konwencji. Wydalenie jest uważane za „zbiorowe” w rozumieniu art. 4 protokołu nr 4 do EKPC, jeżeli zmusza ono cudzoziemców, jako grupę, do opuszczenia kraju, „chyba, że takie działanie zostaje podjęte na podstawie racjonalnego i obiektywnego badania konkretnego przypadku każdego pojedynczego cudzoziemca należącego do grupy”, zob. wyrok ETPC z dnia 13 lutego 2020 r. w sprawie N.D. i N.T. przeciwko Hiszpanii, CE:ECHR:2020:0213JUD000867515, §§ 167, 170, 193, zwany dalej „wyrokiem N.D. i N.T. przeciwko Hiszpanii”. Sekretarz ETPC wskazał, że „obecnie [przed ETPC] toczy się ponad 30 spraw wszczętych skargami złożonymi przeciwko Litwie, Łotwie i Polsce, które dotyczą sytuacji na granicy z Białorusią w okresie od wiosny 2021 r. do lata 2023 r.”, komunikat prasowy z dnia 4 lipca 2024 r., ECHR 176 (2024). ( ) Zgodnie z art. 37 ust. 1 rozporządzenia 2019/1896 „[p]aństwo członkowskie może zwrócić się do [Frontexu] o uruchomienie wspólnych operacji w celu stawienia czoła nadchodzącym wyzwaniom, w tym nielegalnej imigracji, obecnym lub przyszłym zagrożeniom na swoich granicach zewnętrznych lub przestępczości transgranicznej, lub o udzielenie zwiększonej pomocy technicznej i operacyjnej przy realizacji swoich obowiązków w zakresie kontroli granic zewnętrznych […]”. ( ) W skardze do Sądu wnoszący odwołanie podniósł, że decyzją KYSEA nie tylko zawieszono funkcjonowanie systemu azylowego, lecz także wprowadzono nową politykę państwową obejmującą wydalenia zbiorowe. W odwołaniu wnoszący odwołanie wskazuje, że ta decyzja obejmowała cztery powiązane ze sobą komponenty, mianowicie zapobieganie nielegalnemu wjazdowi do Republiki Greckiej, tymczasowe zawieszenie rozpatrywania wniosków o azyl składanych przez osoby, które nielegalnie wjechały do tego państwa członkowskiego, zarządzenie natychmiastowego powrotu „z pominięciem rejestracji” osób, które nielegalnie wjechały do tego państwa członkowskiego, jak również wystąpienie do Frontexu z wnioskiem o „ustanowienie »zespołów szybkiej interwencji na granicy«”. ( ) Zobacz także pkt 2–5 zaskarżonego postanowienia, w których Sąd stwierdził, co następuje: „[Wnoszący odwołanie] twierdzi, że w dniu 28 kwietnia 2020 r. dostał się, razem z grupą innych osób, na terytorium Grecji, a konkretnie na wyspę Samos, łodzią z Turcji, aby wystąpić z wnioskiem o azyl. Oświadcza on ponadto, że po zejściu na ląd na tej wyspie jego samego oraz jego towarzyszy przechwyciła miejscowa policja oraz że, tego samego dnia, organy greckie odesłały go z powrotem na morze, gdzie nazajutrz na pokład swojej jednostki zabrała go turecka straż przybrzeżna, która zawróciła go na terytorium Turcji […]. Utrzymuje [on], że w dniu 29 kwietnia 2020 r., podczas pobytu na morzu, prywatny samolot obserwacyjny, wyposażony ponoć w kamerę i obsługiwany przez Frontex, dwukrotnie przeleciał nad miejscem zdarzenia. […] [Wnoszący odwołanie] twierdzi, że, po zdarzeniu, które miało miejsce w dniach 28 i 29 kwietnia 2020 r., został umieszczony w ośrodku detencyjnym w Turcji, gdzie przetrzymywano go przez 10 dni. Następnie wydano wobec niego nakaz wydalenia i skonfiskowano jego syryjski paszport. W konsekwencji został on uwięziony w Turcji bez dostępu do systemu azylowego i wiódł życie w ukryciu, będąc bezpośrednio zagrożonym zawróceniem do Syrii […]. [Pomimo to wnoszącemu odwołanie] udało się wjechać na terytorium państw członkowskich Unii i złożyć wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w Niemczech”. ( ) Zgodnie z art. 46 ust. 5 rozporządzenia 2019/1896 „[d]yrektor wykonawczy, po zasięgnięciu opinii urzędnika ds. praw podstawowych, podejmuje decyzję o niepodejmowaniu przez [Frontex] działania, w przypadku którego uważa, że już od początku działania istniałyby poważne podstawy do jego zawieszenia lub zakończenia z uwagi na fakt, iż mogłoby ono prowadzić do naruszeń praw podstawowych lub zobowiązań w zakresie ochrony międzynarodowej mających poważny charakter. Dyrektor wykonawczy informuje o tej decyzji zainteresowane państwo członkowskie”. Wnoszący odwołanie uznał, że naruszenie tego przepisu stanowiło wystarczająco istotne naruszenie normy prawnej przyznającej uprawnienia jednostkom. Zobacz wyrok z dnia 4 lipca 2000 r., Bergaderm i Goupil/Komisja (C‑352/98 P, EU:C:2000:361, pkt 42). Wnoszący odwołanie podkreślił, że przewidziany w art. 46 ust. 5 rozporządzenia 2019/1896 wymóg zasięgnięcia opinii urzędnika ds. praw podstawowych jest skonstruowany w ten sposób, iż nie pozostawia żadnego zakresu uznania. ( ) Artykuł 46 ust. 4 rozporządzenia 2019/1896 stanowi, że „[d]yrektor wykonawczy, po zasięgnięciu opinii urzędnika ds. praw podstawowych i poinformowaniu zainteresowanego państwa członkowskiego, wycofuje finansowanie działania [Frontexu] lub zawiesza lub kończy działanie [Frontexu], w całości lub w części, jeżeli uzna, że występują naruszenia praw podstawowych lub zobowiązań w zakresie ochrony międzynarodowej związane z danym działaniem, mające poważny charakter lub mogące się powtarzać”. ( ) Który zobowiązuje Frontex do zagwarantowania, przy realizacji jego zadań, ochrony praw podstawowych, w szczególności zasady non-refoulement. ( ) Zobacz pkt 38 zaskarżonego postanowienia. ( ) Ibidem, pkt 19–21. ( ) Ibidem, pkt 23, 24. ( ) Ibidem, pkt 62. ( ) Ibidem, pkt 61, 62. Zobacz analogicznie wyrok z dnia 6 września 2023 r., WS i in./Frontex (T‑600/21, EU:T:2023:492), w którym Sąd oddalił skargę opartą na art. 268 TFUE i art. 340 akapit drugi TFUE po zbadaniu istnienia związku przyczynowego między zarzucaną szkodą a naruszeniem prawa Unii. W owej sprawie skarżący domagali się naprawienia szkody, jaką mieli ponieść wskutek wspólnej operacji powrotowej prowadzonej przez Frontex i Republikę Grecką, w wyniku której zostali oni przekazani do Turcji. Odwołanie od tego wyroku zostało wniesione w dniu 14 listopada 2023 r.; zob. sprawa C‑679/23 P. ( ) To postanowienie stanowi, że „[w] zakresie, w jakim niniejsza Karta zawiera prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w [EKPC], ich znaczenie i zakres są takie same jak praw przyznanych przez [EKPC]. Niniejsze postanowienie nie stanowi przeszkody, aby prawo Unii przyznawało szerszą ochronę”. ( ) Zobacz wyroki ETPC: N.D. i N.T. przeciwko Hiszpanii, § 85; z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie M.H. i in. przeciwko Chorwacji (CE:ECHR:2021:1118JUD001567018, § 268) (zwany dalej „wyrokiem M.H. i in. przeciwko Chorwacji”). ( ) Wyrok ETPC z dnia 23 sierpnia 2016 r. w sprawie J.K. i in. przeciwko Szwecji (CE:ECHR:2016:0823JUD005916612, §§ 92–97; zwany dalej „wyrokiem J.K. i in. przeciwko Szwecji”). ( ) Ibidem, § 93. ( ) Wyrok z dnia 7 lipca 2022 r. w sprawie Safi i in. przeciwko Grecji (CE:ECHR:2022:0707JUD000541815). ( ) Zobacz wyroki: N.D. i N.T. przeciwko Hiszpanii, § 85; M.H. i in. przeciwko Chorwacji, § 268. ( ) Wyrok M.H. i in. przeciwko Chorwacji, § 271. ( ) Wyrok N.D. i N.T. przeciwko Hiszpanii, § 85. ( ) Być może zastosowanie tego ciężaru w kontekście pushbacków jest w ogóle niemożliwe. ( ) Trybunał nie jest właściwy do ustalania okoliczności faktycznych ani też zasadniczo do badania dowodów, które Sąd dopuścił na poparcie tych okoliczności. Jeśli zatem dowody te uzyskano w prawidłowy sposób przy poszanowaniu ogólnych zasad prawa i wymogów proceduralnych dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego, wyłącznie do Sądu należy ocena, jaką wagę należy przywiązywać do przedstawionych mu dowodów. Ocena ta nie stanowi zatem kwestii prawnej podlegającej kontroli Trybunału, z wyjątkiem przypadków błędnej oceny materiału dowodowego przedstawionego przed Sądem. Natomiast uprawnienia kontrolne Trybunału w odniesieniu do ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd obejmują w szczególności kwestię, czy przestrzegane były zasady dotyczące ciężaru dowodu i postępowania dowodowego (zob. podobnie wyrok z dnia 27 stycznia 2021 r., The Goldman Sachs Group/Komisja,C‑595/18 P, EU:C:2021:73, pkt 48, 49 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Zobacz podobnie: wyroki: z dnia 23 marca 2000 r., Met-Trans i Sagpol (C‑310/98 i C‑406/98, EU:C:2000:154, pkt 29); z dnia 19 grudnia 2013 r., Siemens i in./Komisja (C‑239/11 P, C‑489/11 P i C‑498/11 P, EU:C:2013:866, pkt 130); opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Archer Daniels Midland/Komisja (C‑511/06 P, EU:C:2008:604, pkt 113, 114); wyrok z dnia 10 maja 2023 r., Ryanair i Condor Flugdienst/Komisja (Lufthansa; COVID-19) (T‑34/21 i T‑87/21, EU:T:2023:248, pkt 81). ( ) Zobacz pkt 44 niniejszej opinii. ( ) Ta koncepcja jest również wyrażona paremią „affirmanti incumbit probatio”. ( ) W kontekście prawa konkurencji, które według powszechnej opinii może mieć wymiar zarówno quasi-karny, jak i cywilny, zob. art. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101 i 102 TFUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), który stanowi w istocie, że w każdym postępowaniu w sprawie stosowania art. 101 i 102 TFUE, czy to krajowym, czy też unijnym, ciężar udowodnienia naruszenia art. 101 ust. 1 lub art. 102 TFUE spoczywa na stronie lub organie zarzucającym naruszenie. Zobacz jednak wyrok z dnia 20 kwietnia 2023 r., Repsol Comercial de Productos Petrolíferos (C‑25/21, EU:C:2023:298, pkt 67), w którym Trybunał uznał zasadniczo, że w niektórych sprawach z zakresu konkurencji istnieje wzruszalne domniemanie naruszenia, które pociąga za sobą przeniesienie ciężaru dowodu na stronę pozwaną. Trybunał orzekł, że art. 101 TFUE, wdrożony przez art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 i rozpatrywany w związku z zasadą skuteczności, należy interpretować w ten sposób, iż naruszenie prawa konkurencji stwierdzone w decyzji krajowego organu ochrony konkurencji, która była przedmiotem skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej do właściwych sądów krajowych, lecz stała się ostateczna po utrzymaniu jej w mocy przez te sądy, należy uznać – zarówno w ramach powództwa o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE, jak i powództwa o odszkodowanie z tytułu naruszenia art. 101 TFUE – za udowodnione przez stronę powodową do momentu przedstawienia dowodu przeciwnego, wskutek czego określony w owym art. 2 ciężar dowodu zostaje przeniesiony na stronę pozwaną. Przeniesienie ciężaru dowodu jest obwarowane wymogiem, zgodnie z którym charakter zarzucanego naruszenia będącego przedmiotem tych powództw, jak również jego zakres przedmiotowy, podmiotowy, czasowy i terytorialny, mają być zbieżne z charakterem i zakresem naruszenia, które stwierdzono w danej decyzji. Trybunał zwrócił uwagę na fakt, że wykonywanie prawa do odszkodowania z tytułu naruszeń art. 101 TFUE stałoby się nadmiernie utrudnione, gdyby ostatecznym decyzjom organu ochrony konkurencji nie przyznano jakichkolwiek skutków w ramach cywilnych powództw o odszkodowanie lub powództw mających na celu podniesienie nieważności porozumień lub decyzji zakazanych na mocy tego postanowienia (ibidem, pkt 61. ( ) W stosownych przypadkach. ( ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 26 września 2024 r., Ordre des avocats du barreau de Luxembourg (C‑432/23, EU:C:2024:791, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Artykuł 34 EKPC stanowi, że „[ETPC] może przyjmować skargi każdej osoby […], która uważa, że stała się ofiarą naruszenia przez jedną z wysokich układających się stron praw zawartych w [EKPC] lub jej protokołach […]”. ( ) Zobacz wyrok z dnia 5 marca 2024 r., Kočner/Europol, (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, pkt 117). ( ) Zgodnie z art. 41 EKPC, „[j]eżeli [ETPC] stwierdzi, że nastąpiło naruszenie [EKPC] lub jej protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej wysokiej układającej się strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, [ETPC] orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie”. Podczas gdy skarga o naprawienie szkody na podstawie art. 268 TFUE i art. 340 akapit drugi TFUE ma charakter odrębny i niezależny od skargi o stwierdzenie nieważności (art. 263 TFUE) oraz od skargi na bezczynność (art. 265 TFUE), a ponadto nie jest uzależniona od stwierdzenia naruszenia któregokolwiek z tych ostatnich postanowień, to ETPC, przed przyznaniem słusznego zadośćuczynienia, musi stwierdzić istnienie naruszenia. W wyroku A.R.E. na rzecz skarżącej zasądzono kwotę 20000 EUR tytułem zadośćuczynienia za krzywdę (§ 310. ( ) Porównaj: art. 3 EKPC i art. 4 Karty; art. 13 EKPC i art. 47 Karty; art. 4 protokołu nr 4 do EKPC i art. 19 ust. 1 Karty. ( ) Wyrok z dnia 17 października 1989 r., Handels- og Kontorfunktionærernes Forbund i Danmark (109/88, zwany dalej „wyrokiem Danfoss”, EU:C:1989:383, pkt 14–16,). ( ) Zobacz dyrektywa Rady 75/117/EWG z dnia 10 lutego 1975 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet (Dz.U. 1975, L 45, s. 19), która obowiązywała w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych owej sprawy. ( ) Zobacz także wyrok z dnia 26 czerwca 2001 r., Brunnhofer, (C‑381/99, zwany dalej „wyrokiem Brunnhofer”, EU:C:2001:358, pkt 52–54 i przytoczone tam orzecznictwo). ( ) Wyrok z dnia 27 października 1993 r., Enderby (C‑127/92, (zwany dalej „wyrokiem Enderby”, EU:C:1993:859, pkt 14, 18). Aby uzasadnić odejście od zwykłych zasad dotyczących ciężaru dowodu, w wyrokach Danfoss, Enderby i Brunnhofer w znacznym stopniu oparto się zatem na zasadzie skuteczności. ( ) Zobacz wyrok Brunnhofer, pkt 56–58. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2006, L 204, s. 23). ( ) Dyrektywa Rady z dnia 13 grudnia 2004 r. wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania mężczyzn i kobiet w zakresie dostępu do towarów i usług oraz dostarczania towarów i usług (Dz.U. 2004, L 373, s. 37). ( ) Dyrektywa Rady z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2000, L 303, s. 16). ( ) Dyrektywa Rady z dnia 29 czerwca 2000 r. wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne (Dz.U. 2000, L 180, s. 22). ( ) Pozorowi dyskryminacji można zaprzeczyć za pomocą szeregu zbieżnych wskazówek (zob. wyrok z dnia 25 kwietnia 2013 r., Asociaţia Accept,C‑81/12, EU:C:2013:275, pkt 58). ( ) Zobacz opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Belov (C‑394/11, EU:C:2012:585, pkt 92). ( ) Wyrok z dnia 17 listopada 2022 r. (C‑175/21, EU:C:2022:895, pkt 50, 72). ( ) Wyrok z dnia 9 marca 2006 r. (C‑293/04, EU:C:2006:162, pkt 37–46). ( ) Zobacz art. 11 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/771 z dnia 20 maja 2019 r. w sprawie niektórych aspektów umów sprzedaży towarów, zmieniającej rozporządzenie (UE) 2017/2394 oraz dyrektywę 2009/22/WE i uchylającej dyrektywę 1999/44/WE (Dz.U. 2019, L 136, s. 28), który stanowi, że „[d]omniemuje się, że brak zgodności z umową, który ujawnił się w ciągu jednego roku od momentu dostawy towarów, istniał w momencie dostawy towarów, o ile nie zostanie udowodnione inaczej lub jeżeli domniemania tego nie można pogodzić ze specyfiką towarów lub charakterem braku zgodności z umową […]”. Zobacz także wyrok z dnia 4 czerwca 2015 r., Faber (C‑497/13, EU:C:2015:357, pkt 52–54), w którym Trybunał orzekł, że „złagodzenie ciężaru dowodu po stronie konsumenta wynika z założenia, że w przypadku gdy brak zgodności z umową ujawnia się dopiero po dostarczeniu towaru, przedstawienie dowodu, że brak ten występował w dniu dostawy, może okazać się »przeszkodą niemożliwą do pokonania dla konsumenta«, podczas gdy, jest co do zasady zdecydowanie łatwiejsze dla przedsiębiorcy wykazanie, że brak zgodności z umową nie występował w dniu dostawy i że wynika on na przykład z nieprawidłowego użytkowania towaru przez konsumenta”. ( ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony (Dz.U. 2011, L 337, s. 9). ( ) Zobacz wyrok z dnia 11 czerwca 2024 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Kobiety identyfikujące się z wartością, jaką jest równość płci) (C‑646/21, EU:C:2024:487, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo). ETPC wspomniał, że „ustalenie i ocena wszelkich istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych w postępowaniu azylowym są wspólnym obowiązkiem osoby ubiegającej się o azyl i władz imigracyjnych” (zob. wyrok J.K. i in. przeciwko Szwecji, § 96). ( ) Zobacz także wyrok J.K. i in. przeciwko Szwecji (§§ 91–96), w którym ETPC podkreślił, że ciężar dowodu nie powinien pozbawiać skuteczności przysługującego skarżącemu, na podstawie art. 3 EKPC, prawa do niebycia poddanym torturom bądź nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, jak również, że ważne jest, aby uwzględnić wszelkie trudności, jakie osoba ubiegająca się o azyl może napotkać za granicą przy gromadzeniu dowodów. W § 4 zgodnej opinii odrębnej sędzia S. O’Leary wskazała, że zawarte w § 97 tego wyroku stwierdzenie ETPC, iż między innymi w art. 4 ust. 5 dyrektywy 2011/95 uznano, „że wątpliwości powinny być rozstrzygane na korzyść osoby ubiegającej się o ochronę międzynarodową”, należy stonować w drodze zastosowania pięciu warunków określonych w tym przepisie. ( ) Ibidem, § 93. ( ) Wyrok z dnia 16 października 2019 r., Glencore Agriculture Hungary (C‑189/18, EU:C:2019:861, pkt 61, 62 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także wyrok ETPC z dnia 27 października 1993 r. w sprawie Dombo Beheer B.V. przeciwko Niderlandom (CE:ECHR:1993:1027JUD001444888, §§ 31–33), który dotyczy prawa obu stron procesu cywilnego do przedstawienia na równych zasadach podobnych dowodów (z zeznań świadka). Zobacz także podobnie wyrok z dnia 22 października 2020 r., Silver Plastics i Johannes Reifenhäuser/Komisja (C‑702/19 P, EU:C:2020:857, pkt 59). ( ) Zobacz wyrok ETPC z dnia 18 czerwca 2002 r. w sprawie Wierzbicki przeciwko Polsce (CE:ECHR:2002:0618JUD002454194, § 39). Zobacz także analogicznie wyrok ETPC z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie Tence przeciwko Słowenii (CE:ECHR:2016:0531JUD003724214), w którym ETPC stwierdził istnienie naruszenia art. 6 ust. 1 EKPC. Adwokat reprezentujący M. Tence odwołał się od wyroku sądu pierwszej instancji w ten sposób, że wysłał faksem sześciostronicowy dokument w ostatnim dniu terminu na wniesienie odwołania. Dokument został pomyślnie przesłany do urządzenia faksującego w sądzie odwoławczym oraz zapisany w pamięci tego urządzenia, natomiast nie został wydrukowany. Ponadto następnego dnia dokument wysłano do właściwego sądu listem poleconym. Odwołanie zostało odrzucone jako wniesione po terminie. Vrhovno sodišče (sąd najwyższy, Słowenia) potwierdził następnie, że ryzyko ewentualnych usterek w procesie przekazywania dokumentu przesyłanego przy użyciu faksu, nawet jeżeli można przypisać je sądowi, ponosi strona składająca dokument. W skardze wniesionej do ETPC M. Tence podniosła, że nadmiernie restrykcyjna wykładnia krajowych przepisów proceduralnych narusza jej prawo dostępu do sądu na podstawie art. 6 EKPC. ETPC zgodził się z tym stanowiskiem. Nie ulegało wątpliwości, że M. Tence w terminie przesłała zaszyfrowany sześciostronicowy dokument do właściwego sądu oraz że nie miała wpływu na to, czy zostanie on wydrukowany, ani na to, czy urządzenie faksowe działa prawidłowo. Pozwany rząd twierdził natomiast, powoławszy się na podstawy odrzucenia odwołania złożonego przez M. Tence do sądu krajowego, że M. Tence nie jest w stanie udowodnić, iż dokumentem, który wysłano faksem, było przedmiotowe odwołanie. ETPC uznał, w świetle okoliczności sprawy, a także z uwagi na fakt, że transmisja danych przy użyciu faksu odbywa się w sposób zaszyfrowany oraz że dowiedzenie, jaka była treść dokumentu przesłanego faksem, jest niemożliwe, iż przyjęte przez sądy krajowe podejście polegające na nałożeniu ciężaru dowodu wyłącznie na skarżącą jest nadmiernie restrykcyjne. To podejście praktycznie uniemożliwiło skarżącej uwzględnienie jej odwołania i doprowadziło do nałożenia na nią niewspółmiernego obciążenia. W zgodnej opinii odrębnej sędzia E. Kūris uznał, że nałożony na M. Tence ciężar dowodu stanowił przejaw podejścia, które było nie tylko „nadmiernie restrykcyjne”, lecz również pozbawione podstawy prawnej i niesłuszne. ( ) Zobacz pkt 18, 19 niniejszej opinii. ( ) Który był omawiany przez strony niniejszego postępowania odwoławczego na rozprawie przed Trybunałem w dniu 4 lutego 2025 r. ( ) Zobacz także decyzja ETPC z dnia 7 stycznia 2025 r. w sprawie G.R.J. przeciwko Grecji (CE:ECHR:2024:1203DEC001506721) (zwana dalej „decyzją G.R.J.”). ( ) Istnieje szereg podobieństw między okolicznościami faktycznymi przedstawionymi przez wnoszącego odwołanie w niniejszej sprawie oraz przedłożonymi przezeń dowodami a okolicznościami faktycznymi przedstawionymi przez A.R.E. w postępowaniu przed ETPC i przedłożonymi przez nią w tym postępowaniu dowodami. Zobacz przedstawiony przez nią opis stanu faktycznego w wyroku A.R.E (§§ 11–48). ( ) ETPC podkreślił, że sprawa, w której zapadł wyrok A.R.E., różniła się pod względem okoliczności faktycznych od innych rozpatrywanych przez ETPC spraw dotyczących zawracania na granicy lub wydaleń zbiorowych, w których przyjmowano przedstawiany przez skarżącego dowód prima facie. W związku z tym, po pierwsze, ETPC odniósł się do tych spraw, w których pozwany rząd nie kwestionował obecności skarżących na swoim terytorium krajowym lub na swoich granicach, a jedynie ich twierdzenie, iż wyrazili oni chęć złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Zobacz wyrok A.R.E. (§§ 204, 205). Zobacz także decyzja G.R.J. (§§ 169, 170). Zobacz na przykład wyrok z dnia 8 października 2024 r. w sprawie M.A. i Z.R. przeciwko Cyprowi (CE:ECHR:2024:1008JUD003909020, §§ 81, 82). W tej sprawie ETPC powtórzył, że co do zasady pierwotny ciężar dowodu spoczywa na osobie, która formułuje zarzut. Niemniej jednak w niektórych przypadkach tylko pozwany rząd ma dostęp do informacji, które mogą potwierdzić lub obalić zarzuty skarżącego, w związku z czym rygorystyczne stosowanie powyższej zasady jest niemożliwe. Jeżeli tak jest, a pozwany rząd nie przedstawia wystarczającego i przekonującego wyjaśnienia w odniesieniu do zdarzeń, które znajdują się całkowicie lub w znacznej mierze jedynie w sferze wiedzy organów państwowych, ETPC może wyciągnąć wnioski niekorzystne dla tej strony, o ile istnieją elementy potwierdzające zarzuty skarżącego. Po drugie, w wyroku A.R.E. ETPC odniósł się do spraw, w których skarżący zarzucali naruszenie art. 4 protokołu nr 4 do EKPC, a pozwane rządy bezskutecznie kwestionowały nie wydalenie zbiorowe jako takie, lecz wyłącznie to, że skarżący należeli do grup, wobec których zastosowano wydalenie zbiorowe. Zobacz wyrok A.R.E., §§ 206, 207. Zobacz także decyzja G.R.J., §§ 171, 172. W wyroku N.D. i N.T. przeciwko Hiszpanii (§§ 81–88) rząd hiszpański potwierdził istnienie systematycznej praktyki uproszczonych wydaleń zbiorowych na granicy w Melilli (Hiszpania). Zakwestionował on jednak, że skarżący brali udział w omawianych zdarzeniach. ETPC uznał, że skarżący przedstawili dowody prima facie świadczące o ich udziale w tych zdarzeniach, a ponadto przyjął, iż przedstawiony przez nich opis stanu faktycznego jest prawdziwy. ETPC wziął pod uwagę nie tylko spójność dowodów przedstawionych przez skarżących, lecz także fakt, że pozwane rządy nie zakwestionowały istnienia rozpatrywanych wydaleń. Ponadto ETPC podkreślił, że „sednem skargi złożonej przez skarżących jest nieprzeprowadzenie procedury identyfikacji oraz brak indywidualnego traktowania przez organy pozwanego państwa w niniejszej sprawie, co przyczyniło się do doświadczanych przez skarżących trudności w przedstawieniu dowodów ich udziału w analizowanych zdarzeniach. W związku z tym ETPC będzie zmierzał do ustalenia, czy skarżący przedstawili dowody prima facie na poparcie swojej wersji zdarzeń. W takim przypadku ciężar dowodu powinien zostać przeniesiony na rząd”. ( ) Zobacz: wyrok A.R.E., § 204; decyzja G.R.J (§ 169). Brzmienie wyroku A.R.E. (§§ 204–221, 226–229) odpowiada brzmieniu decyzji G.R.J. (§§ 169–186, 187–190). ( ) Stopień przekonania wymagany do sformułowania określonego wniosku oraz rozkład ciężaru dowodu są nierozerwalnie związane ze specyfiką okoliczności faktycznych, charakterem stawianych zarzutów oraz wchodzącym w grę prawem konwencyjnym. ETPC swobodnie określa wartość dowodową każdego dowodu zawartego w aktach sprawy (zob. wyrok A.R.E., § 212). ( ) Ibidem, § 214. Zobacz także wyroki: N.D. i N.T. przeciwko Hiszpanii (§§ 85, 86); M.H. i in. przeciwko Chorwacji (§ 268). ( ) ETPC uznał wcześniej, w świetle informacji zawartych w szeregu sprawozdań instytucji krajowych i międzynarodowych, za wiarygodne twierdzenie skarżącej, że jej telefon komórkowy został skonfiskowany i zniszczony przez organy greckie (wyrok A.R.E., § 253). ( ) ETPC stwierdził naruszenie art. 3 i 13 EKPC w związku z art. 3 EKPC ze względu na zawrócenie skarżącej do Turcji, naruszenie art. 5 ust. 1, 2 i 4 EKPC ze względu na pozbawienie jej wolności przed odesłaniem do Turcji, a także naruszenie art. 13 EKPC w związku z art. 2 i 3 EKPC ze względu na zagrożenie życia i złe traktowanie w chwili zawrócenia. ( ) Ta kwestia była również omawiana przez strony na rozprawie w dniu 4 lutego 2025 r. ( ) W wyroku A.R.E. ETPC stwierdził, że w chwili wystąpienia zarzucanych okoliczności faktycznych organy greckie stosowały systemową praktykę zawracania obywateli państw trzecich z regionu Ewros do Turcji. Rządowi greckiemu nie udało się podważyć odnośnych dowodów, które wskazywały na istnienie takiej praktyki w drodze przedstawienia wystarczającego i przekonującego wyjaśnienia alternatywnego (§ 228). ( ) ETPC orzekł, że szczegółowe, precyzyjne i spójne wyjaśnienia A.R.E. są w znacznej mierze zbieżne z modus operandi, który można zrekonstruować na podstawie sprawozdań właściwych instytucji krajowych i międzynarodowych na temat realizowanych w regionie Ewros operacji zawracania do Turcji. Ta okoliczność nie była jednak wystarczająca do udowodnienia, że padła ona ofiarą zawrócenia na granicy. Skarżąca, aby dowieść rzeczywistego charakteru zarzucanego odesłania, musiała dodatkowo wykazać, że wjechała do Grecji i znalazła się w Turcji w dniach, w których miało dojść do tych zdarzeń, a także wskazać, iż zachodzi związek między tymi dwiema okolicznościami. ETPC podkreślił, że nie traci z pola widzenia faktu, iż przedstawienie tych dowodów jest niezwykle trudne ze względu na immanentnie tajny i nieoficjalny charakter przedmiotowej praktyki (wyrok A.R.E. § 230). Zobacz jednak decyzja G.R.J (§§ 187–225), w której mimo istnienia w chwili wystąpienia okoliczności faktycznych stosunkowo jednolitego modus operandi organów greckich, polegającego na zawracaniu z regionu Ewros i wysp greckich cudzoziemców ubiegających się o azyl, a także mimo iż wyjaśnienia skarżącego były w dużej mierze zbieżne z tym modus operandi, ETPC powziął poważne wątpliwości co do wiarygodności jego wyjaśnień skarżącego w świetle niektórych dowodów przedstawionych przez niego na ich poparcie. ETPC uznał, że twierdzenia formułowane przez skarżącego były niekiedy sprzeczne i niespójne. Orzekł on zatem, że skarżący nie przedstawił dowodu prima facie świadczącego o jego obecności w Grecji i odesłaniu go do Turcji z wyspy Samos w dniach, w których miało dojść do tych zdarzeń, oraz że w związku z tym nie mógł on twierdzić, iż stał się ofiarą naruszenia w rozumieniu art. 34 EKPC (§§ 199–225). ( ) ETPC orzekł, że dowody z dokumentów sporządzonych przez inne państwo członkowskie Rady Europy, którym w tym przypadku była Turcja, szczegółowo opisujące ucieczkę A.R.E. do Grecji w dniu 4 maja 2019 r. oraz jej zawrócenie do Turcji w dniu 5 maja 2019 r., stanowią dowód prima facie potwierdzający jej wersję zdarzeń, której rządowi greckiemu nie udało się podważyć (wyrok A.R.E, §§ 219, 241). W kontekście ustalania okoliczności faktycznych tej sprawy ETPC przywiązał dużą wagę do orzeczenia sądu karnego w Izmirze z dnia 6 maja 2019 r., w którym szczegółowo opisano zawrócenie A.R.E. (ibidem, § 235). ( ) Choć rząd grecki kwestionował autentyczność tego rodzaju dowodów, ETPC orzekł, że są one w dużej mierze zbieżne z wyjaśnieniami skarżącej. Ibidem, § 250. ETPC wziął również pod uwagę zeznania świadków, które w kluczowych aspektach pokrywały się z przedstawionymi materiałami audiowizualnymi i znajdowały w nich oparcie, a tym samym potwierdzały wyjaśnienia skarżącej (ibidem, § 264). ( ) Zobacz analogicznie opinia rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Meister (C‑415/10, EU:C:2012:8, pkt 34). ( ) Wyroki: z dnia 24 marca 1988 r., Komisja/Włochy, 104/86, EU:C:1988:171, pkt 11; z dnia 4 lipca 2024 r., EUIPO/KD (C‑5/23 P, EU:C:2024:575, pkt 47). ( ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., Areva i in./Komisja (C‑247/11 P i C‑253/11 P, EU:C:2014:257, pkt 80, 81, 92, 98). ( ) Zobacz opinia rzecznika generalnego G. Pitruzzelli w sprawie Harman International Industries (C‑175/21, EU:C:2022:481, pkt 91). Zobacz także opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie Komisja/Niemcy (C‑482/14, EU:C:2016:368, pkt 96). ( ) W takich przypadkach Trybunał powinien powstrzymać się od interwencji, zaś zastosowanie powinny znaleźć zwykłe zasady dotyczące ciężaru dowodu. ( ) Ingerencja może w istocie wykraczać poza kwestię rozkładu ciężaru dowodu. Zobacz wyrok ETPC z dnia 9 października 1979 r. w sprawie Airey przeciwko Irlandii (CE:ECHR:1979:1009JUD000628973), który dotyczył prawa do pomocy prawnej w sprawach cywilnych. Zobacz także: art. 9 ust. 4 Konwencji o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, podpisanej w Aarhus w dniu 25 czerwca 1998 r. i zatwierdzonej w imieniu Wspólnoty Europejskiej decyzją Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r. (Dz.U. 2005, L 124, s. 1); art. 11 ust. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (Dz.U. 2012, L 26, s. 1); wyrok z dnia 15 marca 2018 r., North East Pylon Pressure Campaign i Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185), w którym analizowano wymóg, aby niektóre postępowania sądowe w zakresie ochrony środowiska nie były dyskryminujące ze względu na koszty. Możliwe jest także dostosowanie regulaminów postępowania przed sądami, tak aby zapewnić ochronę stron szczególnie podatnych na zagrożenia, takich jak małoletnie dzieci, oraz umożliwić uzyskanie od nich zeznań. ( ) Zobacz pkt 30–34 niniejszej opinii, które dotyczą orzecznictwa Trybunału i przepisów Unii w dziedzinie przeciwdziałania dyskryminacji i ciężaru dowodu. Zobacz także pkt 40–50 niniejszej opinii, które dotyczą orzecznictwa ETPC w zakresie tajnego przetrzymywania i wydaleń zbiorowych. ( ) A tym samym świadczą o tym, że padł on ofiarą owego wydalenia zbiorowego. Poważne dowody istnienia systemowej praktyki zawracania na granicy w danym czasie i miejscu są same w sobie niewystarczające. Zobacz decyzja G.R.J. (§§ 225, 226). ( ) Zobacz analogicznie decyzja G.R.J. ( ) Są to dwa autonomiczne, lecz logicznie powiązane ze sobą warunki niższego rzędu. ( ) Prawdą jest, że warunki drugi i trzeci w pewnym stopniu się ze sobą pokrywają. Oba powinny być jednak spełnione w całości, aby mogło dojść do odwrócenia ciężaru dowodu, który „normalnie” spoczywa na stronie skarżącej. ( ) Oraz w orzecznictwie w tym zakresie. ( ) Wydaje mi się, że gdyby niniejsze postępowanie dotyczyło działań państwa członkowskiego, co do zasady zastosowanie znalazłby tok rozumowania przyjęty przez ETPC między innymi w wyroku A.R.E. Jeżeli strona skarżąca przedstawia dowód prima facie świadczący o tym, że padła ofiarą wydalenia zbiorowego zastosowanego przez państwo członkowskie, ciężar dowodu zostaje odwrócony i przeniesiony na państwo członkowskie. Domniemywa się, że państwo członkowskie będzie w stanie odeprzeć zarzuty strony skarżącej; ponadto to na nim spoczywa obowiązek przedstawienia wystarczającego i przekonującego wyjaśnienia zdarzeń, które znajdują się całkowicie lub w znacznej mierze w sferze wyłącznie jego wiedzy. ( ) Zobacz a contrario wyrok J.K. i in. przeciwko Szwecji (§ 98), w którym ETPC stwierdził, w kontekście wydalenia osoby ubiegającej się o azyl, że można uznać, iż organy krajowe dysponują „pełnym dostępem do informacji” dotyczących obiektywnej sytuacji w kraju pochodzenia. ( ) W szczególności w porównaniu z rolą, jaką w tych zdarzeniach miały odgrywać organy greckie. ( ) Zobacz pkt 39, 62 zaskarżonego postanowienia.