C-143/23

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba) z dnia 30 października 2025 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Umowa o kredyt przeznaczony na zakup pojazdu samochodowego – Dyrektywa 2008/48/WE – Artykuł 10 ust. 2 lit. l) – Wymogi dotyczące informacji, które należy wskazać w umowie – Obowiązek określenia stopy odsetek za opóźnienie – Artykuł 14 ust. 1 – Prawo do odstąpienia od umowy – Rozpoczęcie biegu terminu na odstąpienie od umowy w przypadku braku wskazania stopy odsetek za opóźnienie – Skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy mające charakter nadużycia – Skutki skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu – Obowiązki konsumenta względem kredytodawcy – Metoda obliczania rekompensaty za utratę przez finansowany towar wartości – Artykuł 14 ust. 3 lit. b) – Zapłata odsetek w następstwie odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dostawy towarów W sprawie C‑143/23 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Landgericht Ravensburg (sąd krajowy w Ravensburgu, Niemcy) postanowieniem z dnia 1 marca 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 marca 2023 r., uzupełnionym postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 kwietnia 2024 r., w postępowaniu: KI, FA przeciwko Mercedes-Benz Bank AG, Volkswagen Bank GmbH, TRYBUNAŁ (czwarta izba), w składzie: I. Jarukaitis, prezes izby, N. Jääskinen i R. Frendo (sprawozdawczyni), sędziowie, rzecznik generalny: D. Spielmann, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: – w imieniu Mercedes-Benz Bank AG – L. Normann, Rechtsanwältin, – w imieniu Volkswagen Bank GmbH – I. Heigl i L. Normann, Rechtsanwältinnen, – w imieniu rządu czeskiego – S. Šindelková, M. Smolek i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników, – w imieniu Komisji Europejskiej – B.-R. Killmann i P. Ondrůšek, w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 10 kwietnia 2025 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 10 ust. 2 lit. l), art. 14 ust. 1 i art. 14 ust. 3 lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66). Wniosek ten został złożony w ramach dwóch sporów pomiędzy, odpowiednio, KI a Mercedes-Benz Bank AG oraz FA a Volkswagen Bank GmbH w przedmiocie skuteczności odstąpienia przez KI i FA od umów o kredyt, które ci ostatni, działając w charakterze konsumentów, zawarli z tymi bankami. Ramy prawne Prawo Unii Dyrektywa 97/7/WE Motyw 14 dyrektywy 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość (Dz.U. 1997, L 144, s. 19), zastąpionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającą dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającą dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64), miał następujące brzmienie: „[…] do państw członkowskich należy ustalenie […] warunków lub ustaleń wynikających z wykonywania prawa do odstąpienia od umowy”. Dyrektywa 2008/48 Zgodnie z motywami 7–10, 31, 34 i 35 dyrektywy 2008/48: „(7) W celu ułatwienia powstawania dobrze funkcjonującego wewnętrznego rynku kredytów konsumenckich należy ustanowić zharmonizowane wspólnotowe ramy w wielu kluczowych obszarach. W związku ze stałym rozwojem rynku kredytów konsumenckich i rosnącą mobilnością obywateli europejskich wybiegające w przyszłość przepisy prawne Wspólnoty, które można będzie dostosować do przyszłych form kredytowania i które umożliwią państwom członkowskim zachowanie odpowiedniego poziomu elastyczności przy wprowadzaniu ich w życie, powinny pomóc w ustanowieniu nowoczesnego systemu przepisów dotyczących kredytów konsumenckich. (8) W celu zapewnienia zaufania konsumentów ważne jest, by rynek ten oferował wystarczający poziom ochrony konsumentów. W związku z tym należy umożliwić, aby swobodny przepływ ofert kredytowych odbywał się na optymalnych warunkach, zarówno dla tych, którzy kredyty oferują, jak i dla tych, którym są one potrzebne, przy właściwym uwzględnieniu specyficznych sytuacji w poszczególnych państwach członkowskich. (9) Pełna harmonizacja jest niezbędna do zapewnienia wszystkim konsumentom we Wspólnocie wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów i stworzenia prawdziwego rynku wewnętrznego. Dlatego państwa członkowskie nie powinny mieć możliwości utrzymywania ani wprowadzania przepisów krajowych innych niż ustanowione w niniejszej dyrektywie. […] Tam, gdzie przepisy nie zostały zharmonizowane, państwa członkowskie powinny mieć swobodę utrzymywania i wprowadzania przepisów krajowych. W związku z tym państwa członkowskie mogą na przykład utrzymywać lub wprowadzać krajowe przepisy […] w sprawie unieważnienia umowy sprzedaży towarów lub umowy świadczenia usług, w przypadku gdy konsument korzysta z prawa odstąpienia od umowy o kredyt. […] (10) Definicje zawarte w niniejszej dyrektywie określają zakres harmonizacji. Obowiązki państw członkowskich związane z wprowadzaniem w życie przepisów niniejszej dyrektywy powinny zatem być ograniczone do takiego zakresu, jaki wyznaczają te definicje. Niniejsza dyrektywa nie powinna jednak naruszać możliwości stosowania przez państwa członkowskie, zgodnie z prawem wspólnotowym, przepisów niniejszej dyrektywy w dziedzinach, które nie są objęte zakresem jej zastosowania. Państwo członkowskie mogłoby w ten sposób utrzymywać lub wprowadzać przepisy krajowe odpowiadające przepisom niniejszej dyrektywy lub niektórym jej przepisom w stosunku do umów o kredyt nieobjętych zakresem stosowania niniejszej dyrektywy […]. Ponadto państwa członkowskie mogłyby stosować przepisy dyrektywy […] do kredytu wiązanego, który nie wchodzi w zakres definicji umowy o kredyt wiązany zawartej w niniejszej dyrektywie. Przepisy dotyczące umów o kredyt wiązany mogłyby być zatem stosowane do umów o kredyt, które tylko częściowo służą finansowaniu umowy dostawy towarów lub świadczenia usługi. […] (31) W celu umożliwienia konsumentom poznania swoich praw i obowiązków wynikających z umowy o kredyt powinna ona zawierać wszelkie niezbędne informacje podane w sposób jasny i zwięzły. […] (34) W celu zbliżenia procedur korzystania z prawa do odstąpienia od umowy w podobnych obszarach należy ustanowić przepis dotyczący prawa do odstąpienia bez ponoszenia kary z tego tytułu i bez obowiązku przedstawiania uzasadnienia, na warunkach zbliżonych do przewidzianych w dyrektywie 2002/65/WE Parlamentu [Europejskiego] i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość [oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE (Dz.U. 2002, L 271, s. 16)]. (35) W przypadku odstąpienia przez konsumenta od umowy o kredyt, w związku z którą otrzymał on towary, w szczególności od umowy sprzedaży ratalnej lub od umowy najmu lub leasingu przewidującej zobowiązanie do zakupu, niniejsza dyrektywa nie powinna naruszać jakichkolwiek uregulowań państw członkowskich w kwestiach dotyczących zwrotu towarów lub wszelkich kwestiach powiązanych”. Artykuł 1 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Przedmiot”, stanowi: „Celem niniejszej dyrektywy jest harmonizacja niektórych aspektów przepisów ustawowych, wykonawczych i procedur administracyjnych państw członkowskich, dotyczących umów o kredyt konsumencki”. Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, przewiduje: „Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje: […] n) »umowa o kredyt wiązany« oznacza umowę o kredyt, zgodnie z którą (i) dany kredyt służy wyłącznie finansowaniu innej umowy dotyczącej dostawy określonych towarów lub świadczenia określonej usługi; oraz (ii) obie te umowy stanowią z obiektywnego punktu widzenia jedną transakcję handlową; uznaje się, że jedna transakcja handlowa ma miejsce wtedy, gdy dostawca towarów lub usług sam finansuje kredyt na potrzeby konsumenta lub, w przypadku finansowania przez stronę trzecią, jeżeli kredytodawca korzysta z usług dostawcy towarów lub usług w związku z zawarciem lub przygotowywaniem umowy o kredyt lub w przypadku gdy dane towary lub świadczenie danej usługi jest wyraźnie określone w umowie o kredyt. […]”. Artykuł 10 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Informacje zamieszczane w umowach o kredyt”, przewiduje w ust. 2: „W umowie o kredyt w sposób jasny i zwięzły określa się: […] l) stopę oprocentowania mającą zastosowanie do opóźnionych płatności obowiązującą w chwili zawarcia umowy o kredyt oraz ustalenia dotyczące jej zmian, a także, w stosownych przypadkach, opłaty z tytułu zaległości w spłacie; […]”. Zgodnie z art. 14 owej dyrektywy, zatytułowanym „Prawo do odstąpienia od umowy”: „1.   Konsumentowi przysługuje prawo do odstąpienia od umowy o kredyt bez podania przyczyny w terminie czternastu dni kalendarzowych. Okres, w którym możliwe jest odstąpienie od umowy, rozpoczyna się: a) w dniu zawarcia umowy o kredyt; lub b) w dniu, w którym konsument otrzymał warunki umowy oraz informacje zgodnie z art. 10, jeżeli dzień ten przypada po dniu, o którym mowa w lit. a) niniejszego akapitu. […] 3.   Jeżeli konsument korzysta z prawa do odstąpienia od umowy, to: […] b) bez nieuzasadnionej zwłoki, a najpóźniej w ciągu 30 dni kalendarzowych od wysłania kredytodawcy powiadomienia o odstąpieniu, spłaca on kredytodawcy kapitał oraz odsetki od kapitału należne od dnia wypłaty kredytu do dnia spłaty kapitału. Odsetki wylicza się na podstawie uzgodnionej stopy oprocentowania kredytu. W przypadku odstąpienia od umowy kredytodawcy nie przysługuje od konsumenta żadna inna rekompensata, z wyjątkiem rekompensaty bezzwrotnych opłat wniesionych przez kredytodawcę na rzecz organów administracji publicznej. […]”. Artykuł 15 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Umowy o kredyt wiązany”, przewiduje w ust. 1: „Jeżeli konsument skorzystał z wynikającego z przepisów wspólnotowych prawa do odstąpienia od umowy dotyczącej dostawy towarów lub usług, przestaje być związany umową o kredyt wiązany”. Artykuł 22 tej dyrektywy, zatytułowany „Harmonizacja i bezwzględnie wiążący charakter niniejszej dyrektywy”, stanowi w ust. 1: „W zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, państwa członkowskie nie mogą utrzymywać w swoim prawie krajowym ani wprowadzać do niego przepisów odbiegających od tych, które zostały ustanowione w niniejszej dyrektywie”. Prawo niemieckie BGB Zgodnie z § 355 Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego, zwanego dalej „BGB”), zatytułowanym „Prawo do odstąpienia w odniesieniu do umów zawieranych z konsumentami”: „(1)   Jeżeli ustawa przyznaje konsumentowi prawo do odstąpienia od umowy zgodnie z niniejszym przepisem, konsument i przedsiębiorca przestają być związani swoimi oświadczeniami woli o zawarciu umowy, jeżeli konsument odwołał swoje oświadczenie w tym względzie w wyznaczonym terminie. […] (2)   Termin na odstąpienie od umowy wynosi 14 dni. O ile nie zastrzeżono inaczej, jego bieg rozpoczyna się w dniu zawarcia umowy. […]”. Paragraf 356b BGB, zatytułowany „Prawo do odstąpienia w odniesieniu do umów o kredyt konsumencki”, przewiduje w ust. 2: „Jeżeli w przypadku ogólnej umowy o kredyt konsumencki dokument przekazany kredytobiorcy zgodnie z ust. 1 nie zawiera informacji obowiązkowych, o których mowa w § 492 ust. 2, bieg terminu rozpoczyna się dopiero z chwilą uzupełnienia tego braku zgodnie z § 492 ust. 6. […]”. Paragraf 357 BGB, zatytułowany „Skutki prawne odstąpienia od umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa i na odległość, z wyjątkiem umów o świadczenie usług finansowych”, w wersji mającej zastosowanie do okoliczności faktycznych rozpatrywanych w postępowaniu głównym, miał następujące brzmienie: „[…] (7)   Konsument jest zobowiązany do zapłaty rekompensaty z tytułu spadku wartości towaru, w przypadku gdy: 1. spadek wartości wynika z korzystania z towaru w zakresie wykraczającym poza konieczny do stwierdzenia charakteru, cech i funkcjonowania towaru, a 2. przedsiębiorca poinformował konsumenta o przysługującym mu prawie do odstąpienia od umowy zgodnie z § 246a ust. 1 akapit drugi zdanie pierwsze pkt 1 Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch [(ustawy wprowadzającej kodeks cywilny) z dnia 21 września 1994 r. (BGBl. 1994 I, s. 2494; sprostowanie BGBl. 1997 I, s. 1061, zwanej dalej »EGBGB«)]. […]”. Paragraf 357a BGB, zatytułowany „Skutki prawne odstąpienia od umów o świadczenie usług finansowych”, w wersji mającej zastosowanie do okoliczności faktycznych rozpatrywanych w postępowaniu głównym, przewidywał: „(1)   Otrzymane świadczenia podlegają zwrotowi nie później niż w terminie 30 dni. […] (3)   W przypadku odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki kredytobiorca jest zobowiązany do zapłaty umówionych odsetek od zadłużenia za okres przypadający między wypłatą kredytu a jego spłatą. […]”. Paragraf 358 BGB, zatytułowany „Umowa powiązana z umową, od której konsument odstąpił”, w wersji mającej zastosowanie do okoliczności faktycznych rozpatrywanych w postępowaniu głównym, miał następujące brzmienie: „(1)   Jeżeli konsument skutecznie odwołał swoje oświadczenie woli o zawarciu umowy dotyczącej dostawy towarów lub spełnienia innego świadczenia przez przedsiębiorcę, przestaje on być także związany swoim oświadczeniem woli o zawarciu umowy o kredyt, która jest powiązana z tą pierwszą umową. (2)   Jeżeli konsument skutecznie odwołał swoje oświadczenie woli o zawarciu umowy o kredyt konsumencki na podstawie § 495 ust. 1 lub § 514 ust. 2 zdanie pierwsze, przestaje on być także związany swoim oświadczeniem woli o zawarciu umowy dotyczącej dostawy towarów lub spełnienia innego świadczenia, która jest powiązana z tą umową o kredyt konsumencki. (3)   Umowę dotyczącą dostawy towarów lub spełnienia innego świadczenia oraz umowę o kredyt, o których mowa w ust. 1 i 2, uznaje się za powiązane, jeżeli kredyt służy finansowaniu drugiej umowy w całości lub w części oraz jeżeli obie te umowy stanowią jedną transakcję handlową. Uznaje się, że taka jedna transakcja handlowa ma miejsce w szczególności wtedy, gdy przedsiębiorca sam finansuje świadczenie wzajemne konsumenta lub, w przypadku finansowania przez stronę trzecią, gdy kredytodawca korzysta z pomocy przedsiębiorcy w związku z przygotowaniem lub zawarciem umowy o kredyt. (4)   Przywrócenie stanu poprzedniego w odniesieniu do umowy powiązanej regulują, mutatis mutandis, [§§ 357–357b]. […] W stosunkach z konsumentem kredytodawca przejmuje, w odniesieniu do skutków prawnych odstąpienia od umowy lub zwrotu, prawa i obowiązki przedsiębiorcy wynikające z umowy powiązanej, jeżeli w chwili skutecznego odstąpienia od umowy lub zwrotu kwota kredytu została już wypłacona przedsiębiorcy”. Paragraf 492 BGB, zatytułowany „Forma pisemna, treść umowy”, przewiduje: „[…] (2)   Umowa musi zawierać informacje wymagane dla umowy o kredyt konsumencki zgodnie z § 247 ust. 6–13 [EGBGB]. […] (6)   Jeżeli umowa nie zawiera informacji, o których mowa w ust. 2, lub jeżeli informacje te są niepełne, mogą one zostać udzielone na trwałym nośniku w późniejszym terminie, po skutecznym zawarciu umowy lub – w przypadkach przewidzianych w § 494 ust. 2 zdanie pierwsze – po tym, jak umowa wejdzie w życie. […]”. EGBGB Artykuł 247 EGBGB, zatytułowany „Wymogi informacyjne w odniesieniu do umów o kredyt konsumencki, umów o odpłatną pomoc w finansowaniu i umów pośrednictwa kredytowego”, stanowi: „[…] § 3 Treść informacji udzielanych przed zawarciem ogólnej umowy o kredyt konsumencki (1) Informacje udzielane przed zawarciem umowy określają: […] 11. stopę odsetek za opóźnienie oraz ustalenia dotyczące jej ewentualnych zmian, a także, w stosownych przypadkach, opłaty z tytułu zaległości w spłacie, […] § 6 Treść umowy (1) W umowie o kredyt konsumencki podaje się w sposób jasny i zrozumiały następujące informacje: 1. informacje, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1–14 oraz w § 3 ust. 4. […]”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne KI i FA zgodnie z wnioskami, z którymi wystąpili w dniach 1 marca 2019 r. i 30 listopada 2017 r., zawarli z, odpowiednio, Mercedes-Benz Bank i Volkswagen Bank umowy o kredyt przeznaczony na zakup pojazdu samochodowego na użytek prywatny. Kwota kredytu udzielonego KI wynosiła 29500 EUR, zaś kwota kredytu udzielonego FA – 35300 EUR. Przy zawieraniu umów o kredyt dealerzy samochodowi, od których zakupiono pojazdy, działali jako pośrednicy kredytowi Mercedes-Benz Bank i Volkswagen Bank, w związku z czym kwoty kredytów wypłacono bezpośrednio tym dealerom. W żadnej z umów o kredyt nie wskazano, w postaci liczby określającej wartość procentową, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia umowy. Z tytułu tych umów KI i FA wpłacili zaliczki i uregulowali miesięczne raty kredytu na łączną kwotę, odpowiednio, 8924,48 EUR i 24800 EUR. Pismami z dni 31 października 2019 r. i 20 lipca 2020 r. KI i FA poinformowali, że korzystają z przysługującego im prawa do odstąpienia od umów o kredyt. Każdy z nich uważa, że dokonał owego odstąpienia skutecznie, i twierdzi, że przewidziany w prawie niemieckim czternastodniowy termin na odstąpienie od umowy nie rozpoczął biegu z powodu nieprawidłowości w zakresie informacji obowiązkowych, jakie należało wskazać w umowie. Każdy z tych konsumentów wytoczył przed Landgericht Ravensburg (sądem krajowym w Ravensburgu, Niemcy), będącym sądem odsyłającym, powództwo przeciwko, odpowiednio, Mercedes-Benz Bank i Volkswagen Bank. KI żąda w istocie zwrotu miesięcznych rat kredytu spłaconych do chwili odstąpienia od umowy i zaliczki wpłaconej dealerowi, czyli kwoty 8924,48 EUR, a także stwierdzenia, że Mercedes-Benz Bank nie wykonał spoczywającego na nim obowiązku odbioru pojazdu. Żąda on również stwierdzenia, że nie jest od niego należna żadna rekompensata za spadek wartości pojazdu i że ze względu na odstąpienie od umowy nie jest on już zobowiązany do zapłaty jakiejkolwiek kwoty z tytułu umowy o kredyt – czy to w zakresie pożyczonego kapitału, czy odsetek. FA domaga się w istocie zwrotu miesięcznych rat kredytu spłaconych do chwili odstąpienia od umowy i zaliczki wpłaconej dealerowi, czyli kwoty 24800 EUR, pomniejszonej o rekompensatę w wysokości 24550 EUR z tytułu spadku wartości pojazdu i powiększonej o odsetki. Żąda on również stwierdzenia, że od chwili odstąpienia od umowy nie jest on już zobowiązany do zapłaty jakiejkolwiek kwoty z tytułu umowy o kredyt – czy to w zakresie pożyczonego kapitału, czy odsetek, oraz że Volkswagen Bank nie wywiązał się ze spoczywającego na nim obowiązku odbioru pojazdu. Mercedes-Benz Bank wnosi, tytułem żądania głównego, o oddalenie powództwa KI i powołuje się w szczególności na prekluzję prawa do odstąpienia od umowy oraz podnosi zarzut oparty na twierdzeniu, że z prawa tego skorzystano w sposób stanowiący nadużycie. Tytułem żądania ewentualnego – przy założeniu, że KI skutecznie skorzystał z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy i w związku z tym jest uprawniony do uzyskania zwrotu zapłaconych kwot – Mercedes-Benz Bank domaga się stwierdzenia, że jest mu od niego należna rekompensata za utratę przez pojazd wartości. Ponadto bank ten żąda zasądzenia od KI na jego rzecz rekompensaty za używanie w wysokości 3,92 % w skali roku od pozostałej do spłaty kwoty kredytu za okres między wypłaceniem sprzedawcy środków z kredytu a zwrotem pojazdu. Volkswagen Bank również wnosi o oddalenie powództwa FA i powołuje się w szczególności na prekluzję prawa do odstąpienia od umowy. W tych okolicznościach sąd odsyłający zastanawia się w pierwszej kolejności, czy w przypadku skorzystania przez kredytobiorcę z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu kredytodawca może dochodzić rekompensaty za utratę przez ten pojazd wartości, a jeżeli tak, to do jakiej wysokości. Sąd ten zauważa, że zgodnie z orzecznictwem Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy) kredytobiorca po skorzystaniu z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy jest zobowiązany do zapłaty rekompensaty odpowiadającej utracie przez pojazd wartości w okresie, w którym znajdował się on w jego posiadaniu, nawet jeżeli przekazane konsumentowi informacje o przysługującym mu prawie do odstąpienia od umowy były niekompletne. Sąd ten dodaje, że Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) orzekł również, iż kwotę tej rekompensaty oblicza się poprzez odjęcie od ceny sprzedaży stosowanej przez dealera w chwili nabycia pojazdu przez konsumenta ceny zakupu płaconej przez dealera w chwili jego zwrotu. Sąd odsyłający uważa, że ta metoda obliczania oparta na odrębnych wartościach rynkowych, które stanowią wypadkową transakcji przeprowadzanych na różnych rynkach, to znaczy rynku, na którym dealerzy dokonują sprzedaży, i rynku, na którym kupują, skutkuje obciążeniem konsumenta nie tylko koniecznością zrekompensowania spadku wartości wynikającego z używania pojazdu, lecz również kosztami odsprzedaży, marżą zysku oraz podatkiem od wartości dodanej. Są to zaś czynniki wzrostu ceny, które wynikają wyłącznie ze skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy, ponieważ obciążenia te są niezależne od tego, czy konsument w ogóle używał pojazdu. Ponadto kwota rekompensaty może okazać się wysoka, nawet w przypadku, gdy pojazdu nigdy nie zarejestrowano ani nie używano przed skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy. I tak metoda ta umożliwia kredytodawcy osiągnięcie zysku poprzez odsprzedanie pojazdu po cenie wyższej niż cena zakupu przez dealera. W związku z tym sąd ten jest zdania, że to orzecznictwo krajowe może osłabiać skuteczność prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w dyrektywie 2008/48 i zasadę zakazu bezpodstawnego wzbogacenia. W drugiej kolejności sąd odsyłający zastanawia się nad tym, czy poprzez art. 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze dyrektywa 2008/48 dokonała pełnej harmonizacji obowiązku zapłaty przez kredytobiorcę odsetek od kapitału, także gdy finansowany kredyt jest powiązany z umową zakupu towarów. Sąd ten zauważa, że dyrektywa 2008/48 nie określa ani skutków, jakie wywiera skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt wiązany, ani świadczeń, jakie strony umowy finansowanej, w niniejszym przypadku kupujący i sprzedawca, powinny zwrócić. Określenie skutków, jakie wywiera skorzystanie z prawa do odstąpienia od takiej umowy o kredyt, należy wyłącznie do prawodawcy krajowego. Należy zatem przyjąć, że państwa członkowskie dysponują zakresem uznania przy ustalaniu zasad przywrócenia stanu poprzedniego w przypadku umów powiązanych i mogą je normować odmiennie od regulacji art. 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze dyrektywy 2008/48. Przy założeniu, że dyrektywa 2008/48 nie dokonała pełnej harmonizacji w odniesieniu do umów o kredyt powiązanych z umową dostawy towarów lub świadczenia usług, wspomniany sąd zastanawia się, czy jest zgodne z prawem Unii, a w szczególności z art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48, aby kredytobiorca po skorzystaniu z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki powiązanej z umową zakupu pojazdu był zobowiązany do zapłaty przewidzianych w tej pierwszej umowie odsetek od zadłużenia za okres między wypłaceniem sprzedawcy pojazdu środków z tytułu kredytu a dniem zwrócenia tego pojazdu kredytodawcy lub sprzedawcy. Podkreśla on, że orzecznictwo krajowe jest w tej kwestii rozbieżne. Ze względu, po pierwsze, na to, że konsument nie uzyskuje żadnego wzbogacenia w związku z korzystaniem z kwoty kredytu, gdyż kredytodawca wypłaca tę kwotę bezpośrednio sprzedawcy w ramach uregulowania ceny zakupu pojazdu, oraz, po drugie, na to, że konsument ten nie może skorzystać z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy bez obawy przed poniesieniem szkód finansowych, sąd odsyłający uważa, że obowiązek uiszczenia przez wspomnianego konsumenta odsetek od zadłużenia mógłby naruszać zasady ogólne prawa Unii, w szczególności wymóg skuteczności (effet utile) prawa do odstąpienia od umowy, a także zasadę zakazu bezpodstawnego wzbogacenia. W trzeciej kolejności sąd ten zastanawia się nad skutecznością odstąpienia od umowy, którego dotyczą spory w postępowaniu głównym. W tym względzie jest on zdania, że z wyroku z dnia 9 września 2021 r., Volkswagen Bank i in. (C‑33/20, C‑155/20 i C‑187/20, EU:C:2021:736), wynika, iż termin na odstąpienie od umowy rozpoczyna bieg tylko wtedy, gdy stopę odsetek za opóźnienie wskazano w postaci konkretnej wartości procentowej, i wskazuje, że Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) zastosował się do tego wyroku. Sąd odsyłający uważa ponadto, że rozwiązania przyjętego we wspomnianym wyroku nie podważa wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014). Zauważa on jednak, że Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) odczytuje ten ostatni wyrok odmiennie i przyjmuje obecnie, że brak wskazania, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia umowy o kredyt nie uniemożliwia uruchomienia biegu terminu na odstąpienie od umowy. Taki sposób odczytywania owego wyroku przez wspomniany trybunał wywołał wątpliwości sądu odsyłającego co do skuteczności odstąpienia od umowy, którego dotyczą spory w postępowaniu głównym. W czwartej i ostatniej kolejności sąd odsyłający zastanawia się nad możliwością uznania, że z prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 skorzystano w sposób stanowiący nadużycie. Sąd ten zauważa, że zgodnie z orzecznictwem Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) można uznać, iż konsument skorzystał z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy w sposób stanowiący nadużycie, w przypadku gdy konsument ten nadal używa pojazdu do czasu rozstrzygnięcia przez sądy krajowe, czy odstąpienie od umowy było skuteczne, i odmawia zapłaty rekompensaty z tytułu utraty przez pojazd wartości w wyniku jego używania. Tymczasem zdaniem wspomnianego sądu to orzecznictwo krajowe wydaje się sprzeczne z wyrokami z dnia 9 września 2021 r., Volkswagen Bank i in. (C‑33/20, C‑155/20 i C‑187/20, EU:C:2021:736), i z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014), w których Trybunał orzekł, że nie można uznać, iż konsument skorzystał z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy zgodnie z art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 w sposób stanowiący nadużycie, w przypadku gdy w umowie o kredyt stopy odsetek za opóźnienie nie wskazano w postaci konkretnej wartości procentowej. W tych okolicznościach Landgericht Ravensburg (sąd krajowy w Ravensburgu) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy jest zgodne z prawem Unii, w szczególności z art. 14 ust. 1 dyrektywy [2008/48], jeżeli w przypadku odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki, która jest związana z umową sprzedaży pojazdu zawartą w handlu stacjonarnym, kwota odszkodowania za utratę wartości finansowanego pojazdu, którą konsument ma zapłacić kredytodawcy przy zwrocie finansowanego pojazdu, jest obliczana w taki sposób, że od ceny sprzedaży u dealera obowiązującej w chwili nabycia pojazdu przez konsumenta odejmuje się cenę zakupu przez dealera obowiązującą w chwili zwrotu pojazdu? 2) Czy w odniesieniu do umów o kredyt konsumencki związanych z umową sprzedaży pojazdu przepis art. 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze dyrektywy [2008/48] jest przepisem w pełni zharmonizowanym i w związku z tym bezwzględnie obowiązującym dla państw członkowskich? W przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie: 3) Czy jest zgodne z prawem Unii, w szczególności z art. 14 ust. 1 dyrektywy [2008/48], jeżeli kredytobiorca po odstąpieniu od umowy o kredyt konsumencki, która jest związana z umową sprzedaży pojazdu, jest zobowiązany do zapłaty ustalonej w umowie stopy oprocentowania za okres od wypłaty kredytu sprzedawcy finansowanego pojazdu do dnia zwrotu pojazdu kredytodawcy (lub sprzedawcy)? 4) a) Czy art. 10 ust. 2 lit. l) dyrektywy [2008/48] w związku z art. 14 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy [2008/48] należy interpretować w ten sposób, że bieg terminu na odstąpienie od umowy nie rozpoczyna się, jeżeli w umowie o kredyt nie określono obowiązującej w chwili zawarcia umowy o kredyt stopy oprocentowania mającej zastosowanie do opóźnionych płatności w postaci konkretnej wartości procentowej? W przypadku odpowiedzi przeczącej: b) Czy brak tej informacji może wpłynąć na zdolność przeciętnego konsumenta do oceny zakresu jego praw i obowiązków wynikających z dyrektywy lub na jego decyzję o zawarciu umowy oraz pozbawić go, w stosownym przypadku, możliwości wykonywania jego praw zasadniczo na takich samych warunkach co te, które by przeważyły, gdyby ta informacja została podana w sposób pełny i dokładny? 5) a) Czy wyłączony jest zarzut kredytodawcy, że konsument nadużył tego prawa ze względu na swoje zachowanie między zawarciem umowy a wykonaniem prawa do odstąpienia od umowy lub po wykonaniu tego prawa, jeżeli umowa o kredyt nie określa obowiązującej w chwili zawarcia umowy o kredyt stopy oprocentowania mającej zastosowanie do opóźnionych płatności w postaci konkretnej wartości procentowej? W przypadku odpowiedzi przeczącej: b) Czy zakwalifikowanie jako nadużycie prawa może opierać się w szczególności na następujących okolicznościach: – konsument nadal korzysta z finansowanego pojazdu do czasu sądowego wyjaśnienia skuteczności odstąpienia od umowy; – konsument odmawia zapłaty odszkodowania za utratę wartości pojazdu wynikającą z używania go?”. Postępowanie przed Trybunałem Decyzją prezesa Trybunału z dnia 18 kwietnia 2023 r. postępowanie w niniejszej sprawie zostało zawieszone do czasu wydania orzeczenia kończącego postępowanie w sprawach połączonych BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21). Zgodnie z decyzją prezesa Trybunału z dnia 17 grudnia 2023 r. sekretariat doręczył sądowi odsyłającemu wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014), zwracając się do niego o wskazanie, czy – zważywszy na ten wyrok – zamierza on podtrzymać swój wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. W dniu 10 kwietnia 2024 r. sąd ten odpowiedział, że podtrzymuje swój wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i że zachodzi konieczność dodania nowych pytań. W następstwie złożonego w tym samym dniu uzupełnienia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, w którym wspomniany sąd zadał dwa dodatkowe pytania, to znaczy pytania czwarte i piąte, postępowanie zostało podjęte na mocy decyzji prezesa Trybunału z dnia 16 kwietnia 2024 r. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie dopuszczalności W pierwszej kolejności Volkswagen Bank podnosi zarzut niedopuszczalności pytania pierwszego, twierdząc, że prawo Unii nie znajduje zastosowania w okolicznościach sporów w postępowaniu głównym. W jego ocenie przepisy dyrektywy 2008/48 nie regulują bowiem skutków skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dotyczącą dostawy towarów lub świadczenia usług. Zdaniem Volkswagen Bank owe skutki, w szczególności w odniesieniu do spoczywającego na nabywcy tak finansowanego towaru obowiązku zapłaty rekompensaty z tytułu spadku jego wartości, a także zasad obliczania tej rekompensaty, podlegają wyłącznie prawu krajowemu. Należy przypomnieć, że – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – w ramach współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi ustanowionej na mocy art. 267 TFUE jedynie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za przyszły wyrok, należy, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy, zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak również ocena znaczenia pytań, jakie zadaje Trybunałowi. W związku z tym, jeśli zadane pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia (zob. wyroki: z dnia 29 listopada 1978 r., Redmond, 83/78, EU:C:1978:214, pkt 25; z dnia 11 stycznia 2024 r., Nárokuj,C‑755/22, EU:C:2024:10, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo). Oznacza to, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd krajowy jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na zadane mu pytania (zob. wyroki: z dnia 7 września 1999 r., Beck i Bergdorf, C‑355/97, EU:C:1999:391, pkt 22; z dnia 11 stycznia 2024 r., Nárokuj,C‑755/22, EU:C:2024:10, pkt 18 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie tak jednak nie jest. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika bowiem, że spory w postępowaniu głównym, których stan faktyczny nie jest kwestionowany, dotyczą, po pierwsze, określenia skutków prawnych skorzystania przez zainteresowanych konsumentów z prawa do odstąpienia od umów o kredyt powiązanych z umową zakupu pojazdu. Po drugie, spory te dotyczą zasad rządzących uruchomieniem biegu terminu na odstąpienie od umowy przy braku wskazania w umowie o kredyt, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie, a także skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy w sposób mogący stanowić nadużycie. W tym kontekście poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy przewidziana w orzecznictwie niemieckim metoda obliczania rekompensaty za utratę przez towar wartości, należnej od konsumenta w przypadku skorzystania przez niego z tego prawa do odstąpienia od umowy, jest zgodna z art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48. Otóż ten przepis, którego wykładni dotyczy pytanie pierwsze, reguluje owo przyznane konsumentom prawo do odstąpienia od umowy. Nie można zatem stwierdzić, że wykładnia dyrektywy 2008/48, o którą wniesiono w tym pytaniu, w sposób oczywisty nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporów w postępowaniu głównym bądź że podniesiony problem ma charakter hipotetyczny. W związku z tym w niniejszym przypadku zarzut oparty na niemożności zastosowania tego przepisu w sprawie w postępowaniu głównym dotyczy nie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, lecz istoty pytań [zob. podobnie wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., TGSS (Bezrobocie pracowników domowych),C‑389/20, EU:C:2022:120, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo]. W konsekwencji pytanie pierwsze jest dopuszczalne. W drugiej kolejności Mercedes-Benz Bank kwestionuje dopuszczalność pytań czwartego i piątego. Podnosi on, po pierwsze, że w wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in. (C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014), udzielono już na nie odpowiedzi, a po drugie, że sąd odsyłający usiłuje kwestionować orzecznictwo Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) oparte na zinterpretowanych w tym wyroku przepisach dyrektywy 2008/48. W tym ostatnim względzie Mercedes-Benz Bank utrzymuje, że sąd odsyłający dąży w ten sposób do zakwestionowania przedstawionej we wspomnianym wyroku oceny Trybunału, opierając się na własnej wykładni tych przepisów. W niniejszym przypadku poprzez pytania czwarte i piąte sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 10 ust. 2 lit. l) dyrektywy 2008/48, który to przepis dotyczy wymogu wskazania w umowie o kredyt stopy odsetek za opóźnienie, oraz art. 14 ust. 1 tej dyrektywy, który to przepis odnosi się do określenia momentu rozpoczęcia biegu czternastodniowego terminu na odstąpienie od umowy. Te dwa pytania dotyczą, odpowiednio, zasad rządzących uruchomieniem biegu terminu na odstąpienie od umowy oraz możliwości uznania, że z prawa do odstąpienia od umowy skorzystano w sposób stanowiący nadużycie. Otóż należy przede wszystkim przypomnieć, że nawet w wypadku istnienia orzecznictwa Trybunału, w którym rozstrzygnięto rozpatrywaną kwestię prawną, sądy krajowe zachowują pełną swobodę zwrócenia się do Trybunału, jeśli uważają to za stosowne, a okoliczność, że przepisy, o których wykładnię wniesiono, były już interpretowane przez Trybunał, nie powoduje, by ten nie mógł wydać nowego orzeczenia (wyrok z dnia 6 października 2021 r., Consorzio Italian Management i Catania Multiservizi, C‑561/19, EU:C:2021:799, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo). Następnie domniemania posiadania znaczenia dla sprawy, o którym mowa w pkt 49 niniejszego wyroku, nie może obalić sama okoliczność, że jedna ze stron w postępowaniu głównym kwestionuje wykładnię przepisów prawa Unii, jakiej dokonał sąd odsyłający, w tym wówczas, gdy przepisy te były już interpretowane przez Trybunał (zob. analogicznie wyrok z dnia 20 września 2018 r., OTP Bank i OTP Faktoring, C‑51/17, EU:C:2018:750, pkt 41). Wreszcie sąd, który nie orzeka w ostatniej instancji, powinien mieć swobodę wystąpienia do Trybunału z nurtującymi go zagadnieniami, w szczególności jeśli uzna, że ocena prawna dokonana przez wyższą instancję mogłaby doprowadzić go do wydania wyroku sprzecznego z prawem Unii (zob. wyroki: z dnia 16 stycznia 1974 r., Rheinmühlen-Düsseldorf,166/73, EU:C:1974:3, pkt 4; z dnia 18 maja 2021 r., Asociaţia Forumul Judecătorilor din România i in., C‑83/19, C‑127/19, C‑195/19, C‑291/19, C‑355/19 i C‑397/19, EU:C:2021:393, pkt 133 i przytoczone tam orzecznictwo). W konsekwencji pytania czwarte i piąte również są dopuszczalne. Co do istoty W pierwszym rzędzie należy przeanalizować pytania czwarte i piąte, jako że dotyczą one, odpowiednio, momentu rozpoczęcia biegu terminu na odstąpienie od umowy w przypadku umów o kredyt powiązanych z umową zakupu pojazdu oraz możliwości uznania, że z prawa do odstąpienia od umowy skorzystano w sposób stanowiący nadużycie. Pytania od pierwszego do trzeciego, dotyczące w istocie skutków odstąpienia od umowy, zostaną przeanalizowane w drugim rzędzie. W przedmiocie pytania czwartego Poprzez pytanie czwarte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 10 ust. 2 lit. l) i art. 14 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w tym art. 14 ust. 1 termin na odstąpienie od umowy rozpoczyna bieg tylko wtedy, gdy w umowie o kredyt wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopę odsetek za opóźnienie obowiązującą w chwili jej zawarcia. Na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej sąd ten pragnie się dowiedzieć, czy brak wskazania tej informacji może wpłynąć na zdolność konsumenta do ustalenia zakresu jego praw i obowiązków wynikających z owej dyrektywy lub na jego decyzję o zawarciu umowy i pozbawić go, w stosownym przypadku, możliwości skorzystania z przysługujących mu praw zasadniczo na takich samych warunkach jak te, które istniałyby, gdyby owej informacji udzielono w sposób pełny i prawidłowy. Z art. 14 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy 2008/48 wynika, że czternastodniowy termin na odstąpienie od umowy rozpoczyna bieg dopiero w dniu, w którym – w szczególności – konsument otrzymał informacje przewidziane w art. 10 tej dyrektywy, jeżeli dzień ten przypada po dniu zawarcia umowy o kredyt. Zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. l) dyrektywy 2008/48 w umowie o kredyt należy w sposób jasny i zwięzły wskazać stopę odsetek mającą zastosowanie w razie opóźnienia w płatności, obowiązującą w chwili zawarcia umowy, oraz ustalenia dotyczące jej zmian, a także, w stosownych przypadkach, opłaty z tytułu zaległości w spłacie. Należy przypomnieć, że system ochrony ustanowiony przez dyrektywę 2008/48 opiera się na założeniu, iż konsument znajduje się w gorszym położeniu niż przedsiębiorca, zarówno pod względem siły negocjacyjnej, jak i stopnia poinformowania, i w związku z tym godzi się na warunki umowne sformułowane uprzednio przez przedsiębiorcę, na których treść nie może mieć wpływu (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 259 i przytoczone tam orzecznictwo). Informacje poprzedzające zawarcie umowy i towarzyszące jej zawarciu dotyczące warunków umownych i konsekwencji zawarcia tej umowy mają dla konsumenta fundamentalne znaczenie. To w szczególności na podstawie tych właśnie informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 260 i przytoczone tam orzecznictwo). W tym względzie obowiązek informacyjny ustanowiony w art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 przyczynia się do realizacji celu zamierzonego przez ową dyrektywę, który, jak wynika z jej motywów 7 i 9, polega na ustanowieniu w dziedzinie kredytu konsumenckiego w pewnych kluczowych obszarach pełnej i bezwzględnie wiążącej harmonizacji, uznawanej za niezbędną do zapewnienia wszystkim konsumentom w Unii Europejskiej wysokiego i równoważnego poziomu ochrony ich interesów oraz do ułatwienia powstawania dobrze funkcjonującego wewnętrznego rynku kredytów konsumenckich (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 262 i przytoczone tam orzecznictwo). Z art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 w świetle jej motywu 31 wynika bowiem, że wymóg wskazania w sposób jasny i zwięzły w umowie o kredyt sporządzonej w formie papierowej lub na innym trwałym nośniku elementów określonych w tym przepisie jest niezbędny do umożliwienia konsumentom poznania ich praw i obowiązków. Zaznajomienie się przez konsumenta z elementami, jakie powinna obowiązkowo zawierać umowa o kredyt, i ich dobre zrozumienie przez niego są konieczne do prawidłowego wykonania tej umowy, w szczególności do korzystania z przysługujących mu praw (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 263 i przytoczone tam orzecznictwo). I tak, jeżeli informacja udzielona konsumentowi przez kredytodawcę na podstawie art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 okaże się niepełna lub błędna, termin na odstąpienie od umowy rozpoczyna bieg tylko wtedy, gdy niepełny lub błędny charakter tej informacji nie może wpłynąć na zdolność konsumenta do ustalenia zakresu jego praw i obowiązków wynikających z tej dyrektywy ani na jego decyzję o zawarciu umowy i pozbawić go, w stosownym przypadku, możliwości skorzystania z przysługujących mu praw zasadniczo na takich samych warunkach jak te, które istniałyby, gdyby owej informacji udzielono w sposób pełny i prawidłowy (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 265 i przytoczone tam orzecznictwo). Sytuację charakteryzującą się udzieleniem informacji niepełnej lub błędnej należy jednak odróżnić od sytuacji, w której wymaganej informacji brakuje (zob. podobnie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 264). W niniejszym przypadku z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w żadnej z umów o kredyt rozpatrywanych w postępowaniu głównym nie wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia tych umów. Z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika również, by informację tę przekazano zainteresowanym konsumentom po zawarciu owych umów. W tym względzie należy podkreślić, że obowiązek wskazania w umowie o kredyt konkretnej stopy odsetek za opóźnienie, wyrażonej jako wartość procentowa, zgodnie z art. 10 ust. 2 lit. l) dyrektywy 2008/48, pozwala konsumentowi poznać konsekwencje ewentualnego opóźnienia w płatności. W związku z tym Trybunał orzekł, że w umowie o kredyt należy wskazać, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopę odsetek za opóźnienie obowiązującą w chwili zawarcia tej umowy oraz opisać w konkretny sposób mechanizm zmiany tej stopy (wyrok z dnia 9 września 2021 r., Volkswagen Bank i in., C‑33/20, C‑155/20 i C‑187/20, EU:C:2021:736, pkt 92, 95). Wskazanie w umowie o kredyt stopy odsetek mającej zastosowanie w razie opóźnienia w płatności, wyrażonej w postaci konkretnej wartości procentowej, jest bowiem niezbędne, aby konsument mógł ustalić zakres swojego zobowiązania umownego, w szczególności w odniesieniu do konsekwencji finansowych mogących wynikać z niewykonania przez niego obowiązku zapłaty lub z opóźnienia w jego wykonaniu. Informacja ta może z tego względu mieć wpływ nie tylko na decyzję konsumenta o zawarciu umowy, lecz również na jego zdolność do zaplanowania sposobu zarządzania spłatą zaciągniętego kredytu. Wynika stąd, że gdy w umowie o kredyt nie wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia umowy, termin na odstąpienie od umowy przewidziany w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 nie rozpoczyna biegu przed przekazaniem tej informacji konsumentowi (zob. podobnie wyrok z dnia 9 września 2021 r., Volkswagen Bank i in., C‑33/20, C‑155/20 i C‑187/20, EU:C:2021:736, pkt 117). W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie czwarte powinna brzmieć następująco: art. 10 ust. 2 lit. l) i art. 14 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w tym art. 14 ust. 1 termin na odstąpienie od umowy nie rozpoczyna biegu, gdy w umowie o kredyt nie wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia umowy, i to dopóki informacja ta nie zostanie należycie przekazana konsumentowi. W przedmiocie pytania piątego Poprzez pytanie piąte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by kredytodawca mógł skutecznie podnieść zarzut, że konsument skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w tym art. 14 ust. 1 w sposób stanowiący nadużycie ze względu na jego zachowanie – które miało miejsce w okresie między zawarciem umowy a skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy, a nawet po skorzystaniu z tego prawa – w przypadku gdy w umowie o kredyt, z naruszeniem art. 10 ust. 2 lit. l) tej dyrektywy, nie wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia tej umowy. Na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej sąd ten pragnie się dowiedzieć, czy uznanie, że doszło do nadużycia prawa, może opierać się na tym, że konsument ten nadal używa pojazdu do czasu rozstrzygnięcia przez sądy krajowe, czy odstąpienie od umowy było skuteczne, i odmawia zapłaty rekompensaty za utratę przez wspomniany pojazd wartości. W tym względzie należy w pierwszej kolejności zauważyć, że dyrektywa 2008/48 nie zawiera przepisów regulujących kwestię nadużywania przez konsumenta praw przyznanych mu przez tę dyrektywę (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 280 i przytoczone tam orzecznictwo). Niemniej, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w porządku prawnym Unii istnieje zasada ogólna prawa, zgodnie z którą podmioty prawa nie mogą powoływać się na normy prawa Unii w sposób noszący znamiona oszustwa lub nadużycia (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 281 i przytoczone tam orzecznictwo). Podmioty prawa są zobowiązane do przestrzegania tej zasady ogólnej prawa. Zakresu stosowania uregulowań Unii nie można bowiem rozszerzyć tak, aby objąć nim czynności dokonywane w celu uzyskania korzyści przewidzianych w prawie Unii w sposób noszący znamiona oszustwa lub nadużycia (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 282 i przytoczone tam orzecznictwo). Z zasady tej wynika zatem, że państwo członkowskie musi odmówić, nawet w braku przepisów prawa krajowego przewidujących taką odmowę, możliwości skorzystania z przepisów prawa Unii, jeżeli dana osoba powołuje się na te przepisy nie po to, aby realizować ich cele, lecz aby uzyskać korzyści przyznane tej osobie przez prawo Unii, w sytuacji gdy obiektywne warunki wymagane w celu uzyskania pożądanej korzyści przewidziane przez prawo Unii są spełnione wyłącznie formalnie (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 283 i przytoczone tam orzecznictwo). W drugiej kolejności stosownie do utrwalonego orzecznictwa dowód istnienia praktyki stanowiącej nadużycie wymaga z jednej strony zaistnienia ogółu obiektywnych okoliczności, z których wynika, że pomimo formalnego dochowania warunków przewidzianych we właściwych uregulowaniach Unii cel, jakiemu uregulowania te służą, nie został osiągnięty, a z drugiej strony – wystąpienia subiektywnego elementu w postaci woli uzyskania korzyści wynikającej ze wspomnianych uregulowań Unii poprzez sztuczne wywołanie warunków wymaganych dla jej uzyskania (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 285 i przytoczone tam orzecznictwo). Ostatecznie to do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy w zawisłych przed nim sporach miała miejsce praktyka stanowiąca nadużycie, z uwzględnieniem całego stanu faktycznego i wszystkich okoliczności sprawy, w tym tych późniejszych względem czynności, której przypisuje się charakter nadużycia (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 286 i przytoczone tam orzecznictwo). Trybunał może jednak udzielić sądowi krajowemu wskazówek, które mogą być pomocne przy dokonywaniu przez niego oceny. W tym względzie z orzecznictwa wynika, iż kredytodawca nie może skutecznie uznać, że ze względu na znaczny upływ czasu między zawarciem umowy a skorzystaniem z przewidzianego w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 prawa do odstąpienia od niej konsument nadużył tego prawa, w sytuacji gdy jednej z przewidzianych w art. 10 ust. 2 tej dyrektywy informacji obowiązkowych nie zawarto w umowie o kredyt ani nie przekazano należycie w późniejszym czasie, bez względu na to, czy konsument ten nie wiedział o istnieniu przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy (wyrok z dnia 9 września 2021 r., Volkswagen Bank i in., C‑33/20, C‑155/20 i C‑187/20, EU:C:2021:736, pkt 127). W przypadku braku wskazania w umowie o kredyt, w postaci konkretnej wartości procentowej, informacji o stopie odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili jej zawarcia, która jest jedną z owych informacji obowiązkowych, kredytodawca nie może zatem podnosić zarzutu, że skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy miało charakter nadużycia. Jak bowiem wynika z pkt 75 niniejszego wyroku, w takim przypadku termin na odstąpienie od umowy nie rozpoczął biegu. W świetle powyższych rozważań odpowiedź na część pierwszą pytania piątego powinna brzmieć następująco: art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by kredytodawca mógł skutecznie podnieść zarzut, że konsument skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w tym art. 14 ust. 1 w sposób stanowiący nadużycie ze względu na jego zachowanie – które miało miejsce w okresie między zawarciem umowy a skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy, a nawet po skorzystaniu z tego prawa – w przypadku gdy wymaganej przez art. 10 ust. 2 lit. l) tej dyrektywy informacji, w postaci konkretnej wartości procentowej, o stopie odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia tej umowy nie zawarto w umowie o kredyt ani nie przekazano należycie w późniejszym czasie. W przedmiocie pytania pierwszego Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku skorzystania przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu kwotę rekompensaty za utratę wartości, należnej kredytodawcy od tego konsumenta przy zwrocie pojazdu, oblicza się poprzez odjęcie od ceny sprzedaży stosowanej przez dealera w chwili nabycia pojazdu przez wspomnianego konsumenta ceny zakupu płaconej przez dealera w chwili zwrotu tego pojazdu. Stosownie do art. 3 lit. n) dyrektywy 2008/48 „umowa o kredyt wiązany” oznacza umowę o kredyt, zgodnie z którą dany kredyt służy wyłącznie finansowaniu innej umowy dotyczącej w szczególności dostawy towarów, pod warunkiem że obie te umowy stanowią z obiektywnego punktu widzenia jedną transakcję handlową. W niniejszym przypadku z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że umowy o kredyt rozpatrywane w postępowaniu głównym posłużyły do zakupu pojazdów samochodowych na użytek prywatny. Wynika z niego również, że kwoty kredytów wypłacono bezpośrednio dealerom samochodowym, od których zakupiono pojazdy. W konsekwencji umowy te wchodzą w zakres pojęcia „umowy o kredyt wiązany” w rozumieniu art. 3 lit. n) dyrektywy 2008/48. Co się tyczy art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48, przewiduje on, że konsument może odstąpić od umowy o kredyt bez podania przyczyny w terminie czternastu dni kalendarzowych. Dyrektywa 2008/48 nie zawiera jednakże przepisów regulujących skutki, jakie skorzystanie przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt wiązany wywiera na umowę dostawy towarów. Ponadto motyw 35 tej dyrektywy przewiduje, że nie powinna ona naruszać jakichkolwiek uregulowań państw członkowskich w kwestiach dotyczących zwrotu towaru finansowanego z kredytu lub wszelkich kwestiach powiązanych (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 302). Otóż w braku szczegółowych uregulowań Unii w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi realizacji ochrony konsumentów przewidzianej we wspomnianej dyrektywie są – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. Niemniej jednak procedury te nie mogą być mniej korzystne od procedur dotyczących podobnych sytuacji o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani zorganizowane w taki sposób, by czyniły wykonywanie uprawnień przyznanych przez porządek prawny Unii w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 303 i przytoczone tam orzecznictwo). Jeśli chodzi o zasadę skuteczności – jedyną, która ma znaczenie w niniejszej sprawie – z orzecznictwa wynika, że każdy przypadek, w którym nasuwa się pytanie, czy krajowy przepis proceduralny czyni stosowanie prawa Unii niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca tego przepisu w całej procedurze, jej cech szczególnych i jej przebiegu przed poszczególnymi sądami krajowymi. Z tej perspektywy należy uwzględnić w razie potrzeby zasady leżące u podstaw krajowego systemu sądownictwa, takie jak ochrona prawa do obrony, zasada pewności prawa i prawidłowy przebieg postępowania (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 304 i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z tym przepisy krajowe i ewentualnie wdrażające je orzecznictwo krajowe, regulujące skutki, jakie wywiera skorzystanie przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dostawy towarów, nie mogą naruszać funkcjonalności i skuteczności prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48. W niniejszym przypadku z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika w pierwszej kolejności, że zgodnie z § 357 ust. 7 BGB konsument jest zobowiązany do zapłaty rekompensaty z tytułu spadku wartości towaru, w przypadku gdy spadek ten wynika z korzystania z towaru w zakresie wykraczającym poza konieczny do stwierdzenia charakteru, cech i funkcjonowania towaru, pod warunkiem że przedsiębiorca poinformował konsumenta o przysługującym mu prawie do odstąpienia od umowy. W drugiej kolejności zgodnie z orzecznictwem Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) kwotę tej rekompensaty – w okolicznościach takich jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym – oblicza się poprzez odjęcie od ceny sprzedaży stosowanej przez dealera w chwili nabycia pojazdu przez konsumenta ceny zakupu płaconej przez dealera w chwili zwrotu pojazdu. Otóż z tego, co wskazuje sąd odsyłający, wynika, że ta metoda obliczania opiera się na odrębnych wartościach rynkowych, które stanowią wypadkową transakcji przeprowadzanych na różnych rynkach, to znaczy z jednej strony rynku, na którym dealerzy dokonują sprzedaży, a z drugiej strony rynku, na którym kupują. Wynika z tego również, że wspomniana metoda skutkuje obciążeniem konsumenta nie tylko koniecznością zrekompensowania spadku wartości wynikającego z używania pojazdu, lecz również kosztami odsprzedaży, marżą zysku oraz podatkiem od wartości dodanej. Zdaniem owego sądu są to w istocie obciążenia powiązane wyłącznie ze skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy, niezależne od tego, czy konsument w ogóle używał pojazdu. Sprowadza się to w jego ocenie do wymagania od konsumenta zapłaty rekompensaty za samo skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy. W rezultacie, jak wskazuje sąd odsyłający, kwota wspomnianej rekompensaty może okazać się wysoka, również w przypadku gdy pojazdu nigdy nie zarejestrowano ani nie używano przed skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy. W tym względzie należy zauważyć, że Trybunał orzekł już w przedmiocie przewidzianego w dyrektywie 97/7 prawa do odstąpienia od umowy w przypadku zawarcia umowy na odległość, że przyznana państwom członkowskim kompetencja do określenia warunków i ustaleń wynikających ze skorzystania z tego prawa powinna być wykonywana z poszanowaniem celu tej dyrektywy i nie może naruszać funkcjonalności i skuteczności owego prawa. Byłoby tak zaś wówczas, gdyby kwota rekompensaty za utratę przez towar wartości, należnej kredytodawcy od konsumenta przy zwrocie towaru, okazała się nieproporcjonalna w stosunku do ceny zakupu tego towaru (zob. podobnie wyrok z dnia 3 września 2009 r., Messner,C‑489/07, EU:C:2009:502, pkt 27). Wykładnia ta pozostaje aktualna również w odniesieniu do dyrektywy 2008/48. Podobnie bowiem do tego, co przewidywała dyrektywa 97/7, w której motywie czternastym wskazano, że określenie warunków i ustaleń wynikających ze skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy należy do państw członkowskich, dyrektywa 2008/48 przyznaje państwom członkowskim zakres swobody, gdyż jak zauważono już w pkt 89 niniejszego wyroku, zostawia ona w ich gestii uregulowanie kwestii dotyczących zwrotu towaru finansowanego z kredytu i wszelkich kwestii powiązanych. Ponadto, jak wynika z pkt 92 niniejszego wyroku, zasada skuteczności wymaga, aby przepisy krajowe regulujące skutki skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy nie naruszały funkcjonalności i skuteczności tego prawa do tego stopnia, by czynić skorzystanie z niego w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym. Oceny proporcjonalnego charakteru rekompensaty, której można domagać się od konsumenta w następstwie skorzystania przez niego z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy, należy dokonywać w wyniku przeprowadzenia szczegółowej analizy, z uwzględnieniem specyfiki używania danego towaru i stanu pojazdu w chwili jego zwrotu, w szczególności w zakresie ewentualnych uszkodzeń mechanicznych lub obniżenia wartości estetycznej, jakie wynikają z jego używania. Sam fakt, że kwota ustalonej w ten sposób rekompensaty może być wysoka w stosunku do ceny nabycia pojazdu przez konsumenta, nie może jako taki przesądzać o tym, że owa rekompensata jest nieproporcjonalna i że metoda jej obliczania czyni skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym, o ile kwota owej rekompensaty obiektywnie odzwierciedla rzeczywisty spadek wartości tego pojazdu wynikający z używania go przez konsumenta i z jego stanu w chwili jego zwrotu. Natomiast, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, należy uznać, że metoda obliczania oparta wyłącznie na stwierdzonej różnicy w cenie między zakupem a odsprzedażą pojazdu, która uwzględnia elementy niezwiązane z używaniem tego pojazdu, takie jak marże handlowe i koszty odsprzedaży – ustalane jednostronnie przez dealera samochodowego – a także podatek od wartości dodanej, nie pozwala na oszacowanie spadku wartości wspomnianego pojazdu wynikającego z jego używania przez konsumenta. Ponadto, jak wskazuje sąd odsyłający, elementy te wchodzą w grę nawet w przypadku, gdy pojazdu nie zarejestrowano ani nie używano przed skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy. Wydaje się zatem, że metoda ta nakłada na konsumenta obciążenie, które wynika wyłącznie ze skorzystania z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy. W tych okolicznościach metoda obliczania rekompensaty za utratę przez towar wartości taka jak ta rozpatrywana w postępowaniu głównym może prowadzić do ustalenia takiej kwoty rekompensaty, która będzie nieproporcjonalna w stosunku do ceny zakupu tego towaru, oraz czynić skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym. W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie pierwsze powinna brzmieć następująco: art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 w świetle zasady skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku skorzystania przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu kwotę rekompensaty za utratę wartości, należnej kredytodawcy od tego konsumenta przy zwrocie pojazdu, oblicza się poprzez odjęcie od ceny sprzedaży stosowanej przez dealera w chwili nabycia pojazdu przez wspomnianego konsumenta ceny zakupu płaconej przez dealera w chwili zwrotu tego pojazdu, w zakresie, w jakim ta metoda obliczania uwzględnia elementy niezwiązane z używaniem wspomnianego pojazdu przez konsumenta. W przedmiocie pytania drugiego Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2008/48 – zważywszy na jej art. 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze – należy interpretować w ten sposób, że dokonuje ona pełnej harmonizacji przepisów dotyczących skutków skorzystania przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu. W tym względzie należy zauważyć w pierwszej kolejności, że z art. 22 ust. 1 dyrektywy 2008/48, interpretowanego w świetle motywów 9 i 10 tej dyrektywy, wynika, że jeśli chodzi o umowy o kredyt wchodzące w jej zakres stosowania, wspomniana dyrektywa przewiduje pełną harmonizację i – jak wynika z tytułu tego art. 22 – ma charakter bezwzględnie wiążący. Oznacza to, że w dziedzinach, których konkretnie dotyczy ta harmonizacja, państwa członkowskie nie są upoważnione do utrzymywania lub wprowadzania przepisów krajowych innych niż te przewidziane w owej dyrektywie (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 295 i przytoczone tam orzecznictwo). Otóż art. 2 ust. 1 dyrektywy 2008/48 przewiduje, że ma ona zastosowanie do umów o kredyt, a jak wynika z art. 3 lit. n) tej dyrektywy, którego brzmienie przypomniano w pkt 87 niniejszego wyroku, do kategorii „umów o kredyt” należą „umowy o kredyt wiązany”. Wynika stąd, że umowy o kredyt wiązany w rozumieniu tego art. 3 lit. n) nie są wyłączone, ze względu na sam ich przedmiot, z zakresu stosowania wspomnianej dyrektywy. Jednakże art. 14 ust. 3 lit. b) dyrektywy 2008/48 przewiduje jedynie, że jeżeli konsument korzysta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy, to musi on bez nieuzasadnionej zwłoki, a najpóźniej w terminie 30 dni kalendarzowych od wysłania kredytodawcy powiadomienia o odstąpieniu od umowy, spłacić kredytodawcy pożyczony kapitał oraz odsetki narosłe od tego kapitału od dnia wypłaty kredytu do dnia spłaty kapitału. Odsetki wylicza się na podstawie uzgodnionej stopy oprocentowania kredytu. W drugiej kolejności należy podkreślić przede wszystkim, że jak stwierdzono w pkt 89 niniejszego wyroku, dyrektywa 2008/48 nie zawiera przepisów regulujących skutki, jakie skorzystanie przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt wiązany wywiera na umowę dostawy towarów. Ponadto motyw 35 tej dyrektywy przewiduje, że nie powinna ona naruszać jakichkolwiek uregulowań państw członkowskich w kwestiach dotyczących zwrotu towaru finansowanego z kredytu lub wszelkich kwestiach powiązanych (wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., BMW Bank i in., C‑38/21, C‑47/21 i C‑232/21, EU:C:2023:1014, pkt 302). Następnie, jak w pkt 34 i 37 opinii zauważył rzecznik generalny, art. 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze dyrektywy 2008/48 nie określa, co dzieje się z finansowanym towarem ani jakie są ewentualne interakcje między umową o kredyt wiązany a umową zakupu pojazdu. Jedyny przepis tej dyrektywy, który odnosi się do skutków skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy w przypadku umowy o kredyt wiązany, mianowicie jej art. 15 ust. 1, dotyczy sytuacji, w której konsument korzysta z takiego przewidzianego w prawie Unii prawa w odniesieniu do umowy dotyczącej dostawy towarów lub świadczenia usług. Żaden przepis dyrektywy 2008/48 nie reguluje natomiast sytuacji, w której prawo do odstąpienia od umowy, z którego korzysta konsument, dotyczy samej umowy o kredyt wiązany. Wreszcie, jak przypomniano już w pkt 90 niniejszego wyroku, w braku szczegółowych uregulowań Unii w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi realizacji ochrony konsumentów przewidzianej w dyrektywie 2008/48 są – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. Niemniej jednak procedury te nie mogą być mniej korzystne od procedur dotyczących podobnych sytuacji o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani zorganizowane w taki sposób, by czyniły wykonywanie uprawnień przyznanych przez porządek prawny Unii w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności). Wynika stąd, że prawodawca Unii zamierzał zagwarantować, by korzystanie z prawa do odstąpienia od umowy było skuteczne, przyznając jednocześnie państwom członkowskim zakres uznania w odniesieniu do sposobu realizacji tego prawa w szczególnym kontekście umowy o kredyt wiązany. Dyrektywa 2008/48 nie dokonuje zatem pełnej harmonizacji wszystkich skutków prawnych, jakie mogą wynikać z odstąpienia od takiej umowy. W związku z tym to do państw członkowskich należy określenie – z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności – skutków skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dostawy towarów, w tym, w stosownym przypadku, w odniesieniu do obowiązku uregulowania odsetek narosłych od pożyczonego kapitału, a także sposobu procedowania w tym zakresie. W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie drugie powinna brzmieć następująco: dyrektywę 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że nie dokonuje ona pełnej harmonizacji przepisów dotyczących skutków skorzystania przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu. W przedmiocie pytania trzeciego Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z którymi konsument po odstąpieniu od umowy o kredyt konsumencki powiązanej z umową zakupu pojazdu jest zobowiązany do zapłaty przewidzianych w tej pierwszej umowie odsetek od zadłużenia za okres między wypłaceniem sprzedawcy finansowanego pojazdu środków z kredytu a dniem zwrócenia pojazdu kredytodawcy lub sprzedawcy. Artykuł 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 przewiduje prawo konsumenta do odstąpienia od umowy bez konieczności uzasadniania przez niego swojej decyzji. Ponadto z art. 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze tej dyrektywy wynika, że jeżeli konsument korzysta z prawa do odstąpienia od umowy, to jest on zobowiązany do spłaty kapitału oraz odsetek od zadłużenia według uzgodnionej stopy za okres między udostępnieniem środków a ich całkowitą spłatą. Jak wskazano w ramach odpowiedzi na pytanie drugie, art. 14 ust. 3 lit. b) zdanie pierwsze dyrektywy 2008/48 nie dokonuje pełnej harmonizacji przepisów dotyczących skutków skorzystania przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową dostawy towarów, taką jak umowa zakupu pojazdu. Jednakże, jak wynika z motywu 8 dyrektywy 2008/48, przepis ten ma na celu zapewnienie równowagi między ochroną konsumentów a swobodnym przepływem ofert kredytowych. W związku z tym należy uznać, że prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by uregulowania krajowe przewidywały, że konsumenci, którzy odstępują od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu, są zobowiązani do zapłaty odsetek od zadłużenia za okres biegnący od dnia rzeczywistego udostępnienia środków do dnia zwrotu towaru. Ocenę tę potwierdza, po pierwsze, fakt, że kredytodawca tymczasowo wyzbył się kwoty kredytu, która została wypłacona sprzedawcy pojazdu w interesie konsumenta, co wiąże się dla niego z unieruchomieniem środków i podjęciem ryzyka finansowego. Po drugie, odsetki naliczane od pożyczonego kapitału są nie karą, lecz świadczeniem spełnianym w zamian za uzyskanie dostępu do kredytu, a to co do zasady czynność odpłatna, niezależnie od skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy. Ponadto, jak zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 49 opinii, ewentualnie nałożony na konsumenta obowiązek uiszczenia odsetek od zadłużenia obliczonych z uwzględnieniem rzeczywistego okresu udostępnienia środków pozwala na utrzymanie równowagi umownej. Obowiązek ten zapobiega zaistnieniu sytuacji, w której jedna strona poprzez skorzystanie z przysługującego jej prawa do odstąpienia od umowy osiąga nienależną korzyść ze szkodą dla drugiej strony, i gwarantuje sprawiedliwy rozkład obciążeń i korzyści wynikających z wykonania, choćby częściowego i ograniczonego czasowo, umowy o kredyt. Należy jednak przypomnieć, że jak podkreślono w pkt 90 i 91 niniejszego wyroku, w braku szczegółowych uregulowań Unii w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi realizacji ochrony konsumentów przewidzianej w dyrektywie 2008/48 są procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym państw członkowskich, a procedury te muszą zapewniać poszanowanie zasad równoważności i skuteczności. Co więcej, odpowiedzi udzielone przez Trybunał na pytanie pierwsze i na pytanie właśnie rozpatrywane mogą pomóc sądowi odsyłającemu w rozstrzygnięciu jego wątpliwości co do ewentualnego zaistnienia bezpodstawnego wzbogacenia – czy to po stronie konsumenta, czy kredytodawcy. W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie trzecie powinna brzmieć następująco: art. 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z którymi konsument po odstąpieniu od umowy o kredyt konsumencki powiązanej z umową zakupu pojazdu jest zobowiązany do zapłaty przewidzianych w tej pierwszej umowie odsetek od zadłużenia za okres między wypłaceniem sprzedawcy finansowanego pojazdu środków z kredytu a dniem zwrócenia pojazdu kredytodawcy lub sprzedawcy. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:   1) Artykuł 10 ust. 2 lit. l) i art. 14 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG należy interpretować w ten sposób, że: przewidziany w tym art. 14 ust. 1 termin na odstąpienie od umowy nie rozpoczyna biegu, gdy w umowie o kredyt nie wskazano, w postaci konkretnej wartości procentowej, stopy odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia umowy, i to dopóki informacja ta nie zostanie należycie przekazana konsumentowi.   2) Artykuł 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że: stoi on na przeszkodzie temu, by kredytodawca mógł skutecznie podnieść zarzut, że konsument skorzystał z prawa do odstąpienia od umowy przewidzianego w tym art. 14 ust. 1 w sposób stanowiący nadużycie ze względu na jego zachowanie – które miało miejsce w okresie między zawarciem umowy a skorzystaniem z prawa do odstąpienia od umowy, a nawet po skorzystaniu z tego prawa – w przypadku gdy wymaganej przez art. 10 ust. 2 lit. l) tej dyrektywy informacji, w postaci konkretnej wartości procentowej, o stopie odsetek za opóźnienie obowiązującej w chwili zawarcia tej umowy nie zawarto w umowie o kredyt ani nie przekazano należycie w późniejszym czasie.   3) Artykuł 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 w świetle zasady skuteczności należy interpretować w ten sposób, że: stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku skorzystania przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu kwotę rekompensaty za utratę wartości, należnej kredytodawcy od tego konsumenta przy zwrocie pojazdu, oblicza się poprzez odjęcie od ceny sprzedaży stosowanej przez dealera w chwili nabycia pojazdu przez wspomnianego konsumenta ceny zakupu płaconej przez dealera w chwili zwrotu tego pojazdu, w zakresie, w jakim ta metoda obliczania uwzględnia elementy niezwiązane z używaniem wspomnianego pojazdu przez konsumenta.   4) Dyrektywę 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że: nie dokonuje ona pełnej harmonizacji przepisów dotyczących skutków skorzystania przez konsumenta z przysługującego mu prawa do odstąpienia od umowy o kredyt powiązanej z umową zakupu pojazdu.   5) Artykuł 14 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że: nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z którymi konsument po odstąpieniu od umowy o kredyt konsumencki powiązanej z umową zakupu pojazdu jest zobowiązany do zapłaty przewidzianych w tej pierwszej umowie odsetek od zadłużenia za okres między wypłaceniem sprzedawcy finansowanego pojazdu środków z kredytu a dniem zwrócenia pojazdu kredytodawcy lub sprzedawcy.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki.