C-147/24

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ TAMARY ĆAPETY przedstawiona w dniu 4 września 2025 r.(1) Sprawa C‑147/24 [Safi](i) V przeciwko Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze, Niderlandy)] Odesłanie prejudycjalne – Obywatelstwo Unii – Artykuł 20 TFUE – Nieprzemieszczający się małoletni obywatel Unii zależny od rodzica będącego obywatelem państwa trzeciego – Pochodne prawo pobytu rodzica – Rodzic posiadający prawo pobytu w państwie członkowskim innym niż państwo obywatelstwa i zamieszkania małoletniego – Powrót nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich – Dyrektywa 2008/115/WE – Artykuł 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Prawo do życia prywatnego i rodzinnego – Artykuł 24 ust. 2 i 3 Karty – Najlepszy interes dziecka I.      Wprowadzenie 1.        Kiedy obywatel Unii może powołać się na stwierdzenie „Civis Europæus sum” wobec swojego własnego państwa członkowskiego(2)? 2.        Niniejsza sprawa dotyczy małoletniego będącego obywatelem niderlandzkim, który nigdy nie skorzystał z przysługującego mu unijnego prawa do swobodnego przemieszczania się, aby opuścić swoje państwo członkowskie, a który mógłby zostać zmuszony przez organy niderlandzkie do opuszczenia tego państwa członkowskiego i przeniesienia się do Hiszpanii. 3.        Właściwe organy niderlandzkie odmówiły przyznania matce tego małoletniego, będącej obywatelką państwa trzeciego, pochodnego prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE, uzasadniając odmowę tym, że ma ona prawo pobytu w Hiszpanii. Organy uznały zatem, że art. 20 TFUE nie ma zastosowania, ponieważ odmowa przyznania prawa pobytu nie skutkowałaby zobowiązaniem danego obywatela Unii (dziecka obywatelki państwa trzeciego) do opuszczenia terytorium Unii Europejskiej rozpatrywanego jako całość, lecz jedynie terytorium Niderlandów. 4.        Czy w takich okolicznościach art. 20 TFUE przyznaje pochodne prawo pobytu? 5.        Aby udzielić odpowiedzi, Trybunał będzie musiał dokonać przeglądu linii orzecznictwa wywodzącej się z wyroku Ruiz Zambrano(3). II.    Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem 6.        V jest obywatelką państwa trzeciego, która mieszka w Niderlandach ze swoim małoletnim dzieckiem, będącym obywatelem niderlandzkim, i małżonkiem, który ma podwójne obywatelstwo – obywatelstwo niderlandzkie i obywatelstwo państwa trzeciego. 7.        Dziecko urodziło się w Niderlandach i nigdy nie opuściło terytorium tego państwa członkowskiego. Jest zatem nieprzemieszczającym się obywatelem Unii. Z postanowienia odsyłającego wynika, że dziecko to ma zaburzenia w rozwoju mowy i języka, w związku z czym korzysta ze specjalnego kształcenia i zorganizowanego transportu pozwalającego dotrzeć do specjalnej placówki edukacyjnej i powrócić z niej. 8.        Małżonek V ma problemy zdrowotne i otrzymuje świadczenia socjalne. 9.        V mieszka w Niderlandach od 2014 r. bez ważnego dokumentu pobytowego i nigdy nie popadła w konflikt z prawem. 10.      W dniu 13 listopada 2020 r. V złożyła wniosek o wydanie dokumentu UE/EOG poświadczającego pochodne prawo pobytu przysługujące jej na podstawie art. 20 TFUE. 11.      W dniu 11 listopada 2021 r. Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (sekretarz stanu ds. sprawiedliwości i bezpieczeństwa, Niderlandy, zwany dalej „sekretarzem stanu”) oddalił wniosek V. Uznał, że V nie przysługuje pochodne prawo pobytu na podstawie art. 20 TFUE, ponieważ jej małoletnie dziecko, które jest od niej zależne, nie byłoby zmuszone do opuszczenia terytorium Unii Europejskiej rozpatrywanego jako całość, lecz mogłoby dołączyć do niej w Hiszpanii, gdzie ma ona prawo pobytu. 12.      Z postanowienia odsyłającego wynika, że V, która mieszkała w Hiszpanii w latach 1999–2014, nadal posiada ważny dokument pobytowy obowiązujący w tym państwie członkowskim. 13.      Po oddaleniu jej wniosku jako opartego na art. 20 TFUE sekretarz stanu zbadał z urzędu jej wynikające z art. 8 europejskiej konwencji praw człowieka (EKPC) prawo do ochrony prywatności i życia rodzinnego. Uznał, że i na podstawie tego postanowienia nie przysługuje jej prawo pobytu. Chociaż stwierdził istnienie życia prywatnego i rodzinnego w Niderlandach, uznał, że interesy Niderlandów w dziedzinie imigracji przeważają nad interesami osobistymi wnioskodawczyni i jej rodziny. 14.      Odmowa przyznania V prawa pobytu w Niderlandach skutkowała tym, że jej pobyt na terytorium tego państwa członkowskiego był nielegalny. Z tego względu na podstawie dyrektywy 2008/115/WE(4) sekretarz stanu nakazał V natychmiastowy powrót do Hiszpanii(5). Niezastosowanie się do tego nakazu skutkowałoby wydaniem wobec V decyzji nakazującej powrót. 15.      V wniosła odwołanie od tej decyzji, które w dniu 20 czerwca 2022 r. sekretarz stanu oddalił jako oczywiście bezzasadne. 16.      Tego samego dnia V wniosła skargę na wspomnianą decyzję w przedmiocie oddalenia do rechtbank Den Haag (sądu rejonowego w Hadze, Niderlandy), będącego sądem odsyłającym. 17.      Sąd ten zastanawia się, czy okoliczność, że V przysługuje prawo pobytu w innym państwie członkowskim (Hiszpania), stanowi wystarczający powód, aby odmówić V pochodnego prawa pobytu pomimo istnienia stosunku zależności między nią a jej małoletnim dzieckiem(6). Chociaż relokacja do Hiszpanii oznaczałaby, że ona sama i jej małoletnie dziecko nie byliby zmuszeni do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość, dziecko byłoby mimo wszystko zmuszone do opuszczenia Niderlandów, co de facto zmuszałoby je do skorzystania z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się. Sąd odsyłający zastanawia się także, w którym momencie przy rozpatrywaniu wniosków o przyznanie pochodnego prawa pobytu należy uwzględnić najlepszy interes dziecka i prawo do życia rodzinnego. 18.      Ponadto sąd odsyłający zastanawia się, czy wynikający z art. 5 lit. a) i b) dyrektywy 2008/115 obowiązek uwzględnienia najlepszego interesu dziecka i prawa do życia rodzinnego ma zastosowanie również wtedy, gdy obywatelowi państwa trzeciego nakazano natychmiastowy wyjazd do innego państwa członkowskiego na podstawie art. 6 ust. 2 tej dyrektywy, co stanowi scenariusz odmienny od decyzji nakazującej powrót na podstawie art. 6 ust. 1 tej dyrektywy(7). 19.      W świetle tych rozważań sąd odsyłający w ramach postępowania w przedmiocie środków tymczasowych zawiesił skutki prawne spornej decyzji do czasu, aż będzie on gotowy orzec co do istoty skargi. 20.      W tych okolicznościach rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze) zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy art. 20 TFUE należy interpretować w ten sposób, że nie jest wykluczone, że będącemu obywatelem państwa trzeciego rodzicowi należy przyznać pochodne prawo pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelstwo posiada i w którym mieszka jego małoletnie dziecko, które nie korzystało jeszcze ze związanych ze swoim obywatelstwem praw, w sytuacji gdy taki będący obywatelem państwa trzeciego rodzic posiada już prawo pobytu w innym państwie członkowskim? Jeżeli nie jest wykluczone, że będącemu obywatelem państwa trzeciego rodzicowi należy przyznać pochodne prawo pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelstwo posiada i w którym mieszka jego małoletnie dziecko, które nie korzystało jeszcze ze związanych ze swoim obywatelstwem praw, w sytuacji gdy taki będący obywatelem państwa trzeciego rodzic posiada już prawo pobytu w innym państwie członkowskim: 2)      Czy z art. 20 TFUE, rozpatrywanego w świetle art. 5 lit. a) i b) dyrektywy 2008/115 i art. 6 ust. 2 dyrektywy 2008/115 – w sytuacji istnienia stosunku zależności tego rodzaju, że uzasadnia on przyznanie pochodnego prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE – wynika ciążący na organie wydającym decyzję obowiązek polegający na tym, by organ ten upewnił się – zanim poleci będącemu obywatelem państwa trzeciego rodzicowi, ażeby ten natychmiast udał się do państwa członkowskiego, w którym posiada zezwolenie na pobyt lub inne zezwolenie upoważniające do pobytu – co do tego, czy skorzystanie z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu leży w najlepszym interesie dziecka oraz czy możliwe jest dalsze korzystanie z prawa do życia rodzinnego, i czy elementy te należy uwzględnić w ramach oceny wniosku o przyznanie pochodnego prawa pobytu?”. 21.      W dniu 25 marca 2025 r. odbyła się rozprawa, podczas której V, rządy niderlandzki i duński oraz Komisja Europejska przedstawiły swoje uwagi. III. Analiza 22.      Artykuł 20 TFUE przyznaje pochodne prawo pobytu obywatelowi państwa trzeciego, jeżeli jest to konieczne do ochrony związanych z obywatelstwem praw obywateli państw członkowskich(8). 23.      W niniejszej sprawie właściwe organy niderlandzkie uznały, że przyznanie V pochodnego prawa pobytu nie jest konieczne w celu ochrony praw związanych z obywatelstwem Unii przysługujących jej małoletniemu synowi. Główną przyczyną wydania tej decyzji był fakt, że V ma prawo pobytu w Hiszpanii. Oznacza to, że choć jej małoletnie dziecko musiałoby również opuścić Niderlandy ze względu na zależność od V(9), nie byłoby zmuszone do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość. Organ decyzyjny uznał, że rodzina mogłaby osiedlić się w Hiszpanii, w związku z czym art. 20 TFUE nie ma zastosowania. 24.      Po wydaniu decyzji, z której wynikało, że V nie przysługuje prawo pobytu w Niderlandach ani na mocy prawa Unii, ani na innej podstawie, właściwy organ nakazał jej natychmiastowe udanie się do Hiszpanii. Decyzję tę wydano na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2008/115. 25.      W tych okolicznościach w pytaniu pierwszym sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy rodzic będący obywatelem państwa trzeciego może powoływać się na art. 20 TFUE w celu uzyskania pochodnego prawa pobytu wyłącznie wówczas, gdy nieprzemieszczający się małoletni obywatel Unii zależny od tego rodzica byłby w sytuacji nieprzyznania takiego pochodnego prawa pobytu zmuszony opuścić terytorium Unii rozpatrywane jako całość, czy też istnieją inne sytuacje, w których art. 20 TFUE ma zastosowanie. 26.      W pytaniu drugim sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 20 TFUE nakłada na właściwe organy krajowe obowiązek dokonania oceny, czy nakazanie rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego udania się do innego państwa członkowskiego jest zgodne z najlepszym interesem dziecka, i ustalenia, czy życie prywatne i rodzinne zainteresowanych osób może być kontynuowane w tym innym państwie członkowskim, przed wydaniem takiego nakazu. Sąd odsyłający chce się również upewnić, czy wspomniane prawa podstawowe powinny być brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o przyznaniu rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego pochodnego prawa pobytu. 27.      Chociaż odpowiedzi na te dwa pytania są ze sobą ściśle powiązane, przeanalizuję je jednak oddzielnie, ponieważ pytanie drugie zadano wyłącznie na wypadek, gdyby odpowiedź na pytanie pierwsze była twierdząca. 28.      Zaproponuję Trybunałowi, by w odpowiedzi na pytanie pierwsze dokonał wykładni art. 20 TFUE w ten sposób, że ma on zastosowanie niezależnie od tego, czy małoletni obywatel Unii i jego rodzic będący obywatelem państwa trzeciego mogliby przeprowadzić się do innego państwa członkowskiego, w którym rodzic będący obywatelem państwa trzeciego ma prawo pobytu. 29.      W tym względzie podniosę, że istota związanych z obywatelstwem Unii praw chronionych na mocy art. 20 TFUE obejmuje prawo do nieprzemieszczania się (A.2). Ponieważ wykładnia ta opiera się na rozumowaniu Trybunału przedstawionym w wyroku Ruiz Zambrano i orzecznictwie wynikającym z tego wyroku, analizę rozpocznę od przypomnienia tego wyroku i wyroków stanowiących kontynuację tej linii orzecznictwa (A.1). Na wypadek gdyby Trybunał nie przychylił się do odpowiedzi proponowanej w sekcji A.2, zaproponuję analizę alternatywną, sugerując, że właściwy organ decyzyjny powinien sprawdzić, czy relokacja całej rodziny do innego państwa członkowskiego jest rzeczywiście możliwa na mocy prawa Unii (A.3). 30.      W odpowiedzi na pytanie drugie sądu odsyłającego omówię linię orzecznictwa wynikającą z wyroku Ruiz Zambrano, wskazując, że orzecznictwo to wymaga, aby właściwe organy uwzględniły najlepszy interes dziecka i prawo do życia rodzinnego przy ustalaniu, czy stopień zależności między obywatelem Unii a obywatelem państwa trzeciego jest taki, że obywatel Unii byłby zmuszony towarzyszyć swojemu rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego, gdyby owego rodzica zmuszono do opuszczenia państwa członkowskiego, którego zależny od niego małoletni jest obywatelem. Jeżeli organ decyzyjny stwierdzi, że stopień zależności uzasadnia zastosowanie art. 20 TFUE, musi on przyznać pochodne prawo pobytu w celu ochrony prawa przysługującego obywatelowi Unii zależnemu od obywatela państwa trzeciego, jakim jest prawo do nieprzemieszczania się, choćby dotyczyło to przemieszczenia do innego państwa członkowskiego (B). 31.      Następnie zastosuję proponowany tok rozumowania do okoliczności niniejszej sprawy (C). A.      W przedmiocie pytania pierwszego 32.      W pytaniu pierwszym sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy pochodne prawo pobytu może powstać na podstawie art. 20 TFUE tylko wówczas, gdyby w sytuacji nieprzyznania tego pochodnego prawa pobytu obywatel Unii był zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość. 33.      Podstawa tego pytania jest pochodną standardowego sformułowania wypracowanego w orzecznictwie wynikającym z wyroku Ruiz Zambrano.  Sformułowanie to brzmi następująco: „istnieją sytuacje bardzo szczególne, w których na zasadzie wyjątku – mimo że prawo wtórne Unii dotyczące prawa pobytu obywateli państw trzecich nie podlega zastosowaniu i mimo że dany obywatel Unii nie skorzystał z przysługującej mu swobody przemieszczania się – nie powinno się jednak odmawiać prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego będącemu członkiem rodziny wspomnianego obywatela Unii, a to z uwagi na to, że w przeciwnym wypadku naruszona zostałaby skuteczność (effet utile) obywatelstwa Unii, jeżeli w konsekwencji takiej odmowy ów obywatel Unii byłby w praktyce zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość, a co za tym idzie – zostałby pozbawiony możliwości skutecznego korzystania z istoty praw przysługujących mu w związku z posiadanym przez niego statusem”(10). 34.      Na pierwszy rzut oka słowa te wydawałyby się potwierdzać stanowisko organów niderlandzkich, że z art. 20 TFUE przyznaje pochodne prawo pobytu obywatelowi państwa trzeciego tylko wówczas, gdy małoletni obywatel Unii byłby w przeciwnym razie zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość. 35.      Jednakże bardziej uważna lektura przedmiotowego orzecznictwa wskazuje, że Trybunał nie zamierzał sugerować, iż fakt bycia zmuszonym do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość jest jedyną sytuacją, w której można zastosować art. 20 TFUE w celu przyznania pochodnego prawa pobytu będącemu obywatelem państwa trzeciego rodzicowi obywatela Unii. Będę argumentować, że poza ochroną prawa obywateli Unii do pobytu w Unii Europejskiej, które było przedmiotem wyżej wymienionego orzecznictwa, art. 20 TFUE zapewnia również ochronę prawa obywateli Unii do nieprzemieszczania się. Prawo to zawiera się w prawie do „swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich” przyznanym obywatelom Unii w art. 20 ust. 2 lit. a) i art. 21 ust. 1 TFUE, a w dalszej części opinii będę się odnosiła do tego prawa jako do „prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu”. 1.      Wyrok Ruiz Zambrano i wyroki stanowiące kontynuację tej linii orzecznictwa 36.      Okoliczności faktyczne sprawy Ruiz Zambrano są dobrze znane. Będący obywatelem Kolumbii ojciec dwojga dzieci będących obywatelami Belgii, które nigdy nie opuściły tego państwa członkowskiego, powołał się na obywatelstwo Unii swoich dzieci, wskazując art. 20 TFUE, w uzasadnieniu złożonego wniosku o przyznanie pochodnego prawa pobytu i wydanie zezwolenia na pracę w Belgii(11). Sytuacja w tej sprawie, posługując się terminologią prawa rynku wewnętrznego Unii, była sytuacją wewnętrzną. 37.      Przed wyrokiem Ruiz Zambrano prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu, a więc najważniejsze prawo związane z obywatelstwem, stosowano jedynie w sytuacjach przepływu transgranicznego(12). Było tak prawdopodobnie ze względu na fakt, że źródłem tego prawa był rynek wewnętrzny(13). Tym samym obywatel państwa członkowskiego nie mógł powoływać się na art. 20 TFUE w celu ochrony przed środkami zastosowanymi przez jego państwo członkowskie, jeżeli nigdy nie opuścił tego państwa w celu podjęcia pracy, świadczenia usług, nauki lub pobytu w innym państwie członkowskim. 38.      Zmieniło się to wraz z wyrokiem Ruiz Zambrano(14), którego następstwem było uwolnienie wykonywania praw związanych z obywatelstwem Unii od wymogu, by sytuacja miała związek z przepływem transgranicznym(15). 39.      Pomimo braku sytuacji przepływu transgranicznego w przypadku dzieci Ruiz Zambrano Trybunał orzekł, że art. 20 TFUE miał zastosowanie. Uznał, że na postanowienie to można się powołać w celu sprzeciwienia się przepisom krajowym, „których skutkiem byłoby pozbawienie obywateli Unii skutecznego korzystania z istoty praw przyznanych im w związku ze statusem obywatela Unii”(16). 40.      Trybunał nie przedstawił ogólnej definicji ani wyjaśnienia wskazujących, co może stanowić pozbawienie możliwości skutecznego korzystania z praw związanych z obywatelstwem ani nie wyjaśnił, czym może być istota praw przyznanych w związku ze statusem obywatela Unii. Wyjaśnił jedynie, że rodzeństwo Ruiz Zambrano zostałoby pozbawione możliwości skutecznego korzystania z przysługujących im praw związanych z obywatelstwem, gdyby ich ojciec nie uzyskał prawa pobytu i prawa do pracy w Belgii, ponieważ jeśliby prawa te nie zostały przyznane, dzieci Ruiz Zambrano byłyby zmuszone do opuszczenia terytorium Unii Europejskiej wraz z ojcem(17). 41.      W wyroku Ruiz Zambrano potencjalny skutek polegający na tym, że dzieci musiałyby opuścić terytorium Unii Europejskiej rozpatrywane jako całość, wynikał ze szczególnych okoliczności tamtej sprawy. Moim zdaniem wyroku tego nie można zatem odczytywać w taki sposób, że Trybunał uznał, iż tylko w owych okolicznościach obywatel Unii mógłby zostać pozbawiony możliwości skutecznego korzystania z przysługujących mu praw związanych z obywatelstwem. 42.      Niemniej jednak w późniejszych wyrokach, począwszy od wyroków McCarthy(18) i Dereci(19), zaczęto łączyć „skuteczne korzystanie” z faktem, że obywatel Unii byłby zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość, opierając się na tym kryterium jako na podstawie zastosowania art. 21 TFUE w pierwszym przypadku lub art. 20 TFUE w drugim przypadku. Tym samym perspektywa przymusowego opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość zaczęła być postrzegana jako warunek stosowania art. 20 TFUE. Wydaje się, że na takim stanowisku stoją też właściwe organy niderlandzkie w niniejszej sprawie. 43.      Niektóre późniejsze sprawy, które również dotyczyły pochodnego prawa pobytu, wynikały z okoliczności, w których podobnie jak w sprawie Ruiz Zambrano małoletni obywatele Unii musieliby przeprowadzić się do państwa trzeciego, gdyby obywatelowi państwa trzeciego, od którego byli zależni, odmówiono wydania dokumentu pobytowego(20). Niemniej jednak nawet w sprawach różniących się pod względem faktycznym, w których nie występowało ryzyko, że obywatel Unii byłby zobowiązany opuścić terytorium Unii rozpatrywane jako całość, Trybunał nadal używał sformułowania z wcześniejszego orzecznictwa wiążącego skuteczne korzystanie” z ewentualnością, że obywatel Unii zostanie zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość(21). 44.      Wreszcie w trzech sprawach, na które powołuje się rząd niderlandzki w niniejszej sprawie – Alokpa(22), M.D(23). i Rendón Marín(24) – Trybunał zdawał się sugerować, że art. 20 TFUE nie przyznaje pochodnego prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego, gdy obywatele Unii pozostają na terytorium Unii, mimo że są zmuszeni przeprowadzić się do innego państwa członkowskiego. 45.      Te trzy sprawy różnią się od niniejszej sprawy w dwóch aspektach; po pierwsze – okolicznościami faktycznymi(25), a po drugie – i co ważniejsze – odmiennym ujęciem pytań przedstawionych przez sądy krajowe. Ze względu na uwarunkowania występujące w dialogu sądowym między sądami krajowymi a Trybunałem pytania te zostały sformułowane w taki sposób, że skłoniły one Trybunał do rozstrzygnięcia spraw w kontekście prawa pobytu na terytorium Unii, a kontekst ten różni się od kontekstu niniejszej sprawy(26). 46.      W odróżnieniu od wspomnianych spraw w niniejszej sprawie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy pozbawienie prawa pobytu na terytorium Unii rozpatrywanego jako całość jest rzeczywiście jedynym kontekstem, w którym dana osoba nie może skutecznie korzystać z przysługujących jej praw związanych z obywatelstwem Unii. 47.      W przeciwieństwie zatem do wspomnianych wcześniejszych spraw w niniejszej sprawie zwrócono się do Trybunału bezpośrednio o udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy obywatele Unii są chronieni na podstawie art. 20 TFUE tylko wtedy, gdy w przeciwnym razie byliby zmuszeni do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość. Niniejsza sprawa daje zatem dla Trybunału sposobność, by doprecyzować „istotę” praw związanych z obywatelstwem, z których skuteczne korzystanie jest chronione na mocy art. 20 TFUE. 48.      Podsumowując, we wszystkich sprawach po wyroku Ruiz Zambrano art. 20 TFUE interpretowano w ten sposób, że ma on zastosowanie, gdy obywatel Unii byłby zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość(27), co było rozumiane jako pozbawienie tego obywatela możliwości skutecznego korzystania z istoty przysługujących mu praw związanych z obywatelstwem. 49.      Niemniej jednak wydaje mi się istotne, aby zauważyć, że Trybunał nigdy nie wyjaśnił, w jaki sposób zamieszkiwanie w państwie trzecim faktycznie pozbawia obywateli Unii możliwości korzystania z przysługujących im praw związanych z obywatelstwem Unii i o jakie prawa chodzi. W kontekście praw zapisanych w art. 21 TFUE – a więc „prawa do swobodnego przemieszczania się i przebywania” – prawo do przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim nie zostaje moim zdaniem naruszone, gdy obywatel Unii mieszka w państwie trzecim. Jest tak ponieważ, nawet mieszkając w państwie trzecim, obywatel Unii może nadal podjąć decyzję o wjeździe do państwa członkowskiego i zamieszkaniu w państwie członkowskim innym niż państwo, którego jest obywatelem, na takich samych warunkach jak te, w których mógłby zdecydować się na takie przeprowadzenie się z państwa członkowskiego, którego jest obywatelem(28). Warunki te reguluje dyrektywa o obywatelstwie(29). 50.      Jeżeli obywatel Unii przeprowadzający się do państwa członkowskiego innego niż państwo, którego jest obywatelem, jest małoletni, może zajść konieczność przyznania pochodnego prawa pobytu jego członkowi rodziny będącego obywatelem państwa trzeciego, od którego to członka rodziny obywatel Unii jest zależny. Zgodnie z dyrektywą o obywatelstwie takie prawo pochodne może zostać przyznane, jeżeli dziecko będące obywatelem Unii przeprowadza się do innego państwa członkowskiego i posiada wystarczające zasoby, aby utrzymać się w tym państwie członkowskim, ale nie może tam przebywać bez obywatela państwa trzeciego, od którego jest zależne(30). Podobnie byłoby w przypadku, gdyby małoletni obywatel Unii przeprowadził się do państwa członkowskiego innego niż państwo, którego jest obywatelem, z państwa trzeciego. Jeżeli jednak małoletni obywatel Unii mieszka w państwie trzecim i postanawia przeprowadzić się do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, dyrektywa o obywatelstwie nie ma zastosowania. Wówczas w celu przyznania pochodnego prawa pobytu rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego, od którego to rodzica ów małoletni obywatel Unii jest zależny, zastosowanie ma art. 20 TFUE(31). 51.      Zapobieganie sytuacji, w której obywatel Unii byłby zmuszony do przeprowadzenia się do państwa trzeciego, nie chroni zatem jego związanego z obywatelstwem prawa do przeprowadzenia się do innego państwa członkowskiego Unii lub zamieszkania w nim, jako że prawo to można wykonywać również z tego państwa trzeciego. Jednakże uniemożliwienie faktycznego wydalenia obywatela Unii z terytorium Unii gwarantuje temu obywatelowi możliwość pobytu na terytorium Unii, co jest jednym ze sposobów realizacji „prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu”(32). 52.      Niemniej jednak okoliczność, że w wyroku Ruiz Zambrano i w innych dotychczasowych sprawach Trybunał chronił prawo pobytu w Unii, nie sugeruje sama w sobie, że jest to jedyne związane z obywatelstwem prawo przysługujące nieprzemieszczającemu się obywatelowi Unii, które jest objęte ochroną na podstawie art. 20 TFUE. 53.      Przeciwnie, w pkt 42 wyroku Ruiz Zambrano Trybunał uznał, że „art. 20 TFUE sprzeciwia się przepisom krajowym, których skutkiem byłoby pozbawienie obywateli Unii skutecznego korzystania z istoty praw przyznanych im w związku ze statusem obywatela Unii”. Zatem to właśnie pozbawienie korzystania z praw związanych z obywatelstwem doprowadziło do zastosowania art. 20 TFUE. W pkt 44 tego wyroku Trybunał wyjaśnił ponadto, że odmowa wydania zezwolenia na pobyt i pracę rodzicowi małoletnich obywateli Unii będącemu obywatelem państwa trzeciego pociągałaby za sobą konieczność opuszczenia przez te dzieci terytorium Unii w celu towarzyszenia rodzicowi. Uznano to za pozbawienie ich możliwości skutecznego korzystania z przysługujących im praw związanych z obywatelstwem, ale nie za jedyną sytuację, w której może dojść do tego rodzaju pozbawienia praw. 54.      W kolejnej sekcji zaproponuję Trybunałowi, aby dokonał wykładni art. 20 TFUE w ten sposób, że obejmuje on prawo do nieprzemieszczania się jako stanowiące element istoty praw związanych z obywatelstwem Unii, z których skuteczne korzystanie jest chronione tym postanowieniem. 2.      Prawo do nieprzemieszczania się jako element prawa obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i pobytu 55.      Brzmienie art. 20 i 21 TFUE oraz dotychczasowy rozwój pojęcia obywatelstwa Unii wraz z orzecznictwem Trybunału wskazują, że istotą związanego z obywatelstwem prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu nie jest wyłącznie prawo pobytu na terytorium Unii rozpatrywanym jako całość. 56.      Będę argumentować, że istota praw związanych z obywatelstwem Unii obejmuje również prawo obywateli Unii do nieprzemieszczania się. 57.      Po pierwsze, art. 20 i 21 TFUE w swoim brzmieniu gwarantują obywatelom Unii nie tylko prawo pobytu, lecz także prawo do swobodnego przemieszczania się na terytorium państw członkowskich Unii. 58.      Uprawnienie do przemieszczania się jest prawem, a nie obowiązkiem. Prawo to musi zatem obejmować prawo do nieprzemieszczania się. 59.      Ponadto, posługując się przymiotnikiem swobodny, w tekście traktatu zasugerowano istnienie swobody przemieszczania się, co z konieczności zakłada istnienie wyboru w kwestii skorzystania bądź nieskorzystania z tego prawa(33). 60.      Po drugie, decyzja obywateli Unii, by zamieszkać w państwie członkowskim innym niż państwo, którego są obywatelami, jest chroniona prawem Unii, które co do zasady zakazuje ich wydalenia. Wydalenie obywatela Unii jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy jest konieczne dla ochrony porządku publicznego i bezpieczeństwa publicznego(34), które to podstawy należy interpretować w sposób zawężający(35). 61.      Nie ma powodu, by traktować nieprzemieszczających się obywateli Unii, którzy mogą powołać się na art. 20 TFUE, mniej korzystnie niż przemieszczających się obywateli Unii. Z tego względu w sytuacji, w której nieprzemieszczający się obywatel Unii byłby de facto zmuszony do opuszczenia terytorium własnego państwa członkowskiego, status obywatela Unii chroni jego decyzję o pozostaniu w danym państwie, podobnie jak chroni taką decyzję podjętą przez przemieszczającego się obywatela Unii. 62.      Niewątpliwie nieprzemieszczający się obywatele Unii są chronieni przed wydaleniem z własnych państw członkowskich prawem międzynarodowym, w tym art. 3 protokołu nr 4 do EKPC(36). 63.      Gwarantując nieprzemieszczającemu się obywatelowi Unii prawo do nieprzemieszczania się, art. 20 TFUE chroni tego obywatela przed faktycznym wydaleniem, tym samym gwarantując mu prawo pobytu w państwie członkowskim, którego jest obywatelem. 64.      Po trzecie, znaczna większość obywateli państw członkowskich Unii nie korzysta z prawa do przemieszczania się(37). Chociaż art. 20 TFUE przyznaje status obywatela Unii wszystkim obywatelom państw członkowskich, zdecydowana większość postanawia się nie przemieszczać(38). Nie oznacza to jednak, że nie są oni obywatelami Unii(39). 65.      Ich status obywatela również wymaga ochrony prawnej. 66.      Po czwarte, o ile status obywatela Unii jest, jak stwierdził Trybunał, podstawowym statusem obywateli wszystkich państw członkowskich(40), o tyle nieprzemieszczająca się większość obywateli Unii nie może być wykluczona z możliwości korzystania z praw związanych z tym statusem. Ostatecznie status obywatela Unii trudno byłoby uznać za podstawowy, gdyby miał on znaczenie tylko dla mniejszości obywateli państw członkowskich, którzy zdecydowali się na przemieszczanie(41). 67.      Po piąte, jeżeli głównym powodem ochrony przez Trybunał prawa pobytu na terytorium Unii jest zapewnienie obywatelom Unii możliwości korzystania z praw przyznanych przez prawo Unii osobom fizycznym zamieszkującym na terytorium Unii(42), tę samą korzyść zapewnia uznanie prawa obywatela Unii do tego, by nie wyprowadzać się z państwa członkowskiego, w którym ma on miejsce zamieszkania i którego jest obywatelem. 68.      Większość praw ustanowionych w prawie wtórnym Unii na rzecz osób fizycznych nie jest uzależniona od ich przeniesienia się do innego państwa członkowskiego. 69.      Wreszcie, jeżeli Trybunał miałby dokonać wykładni istoty praw przysługujących obywatelom Unii w taki sposób, że prawa te obejmują prawo do nieprzemieszczania się, to czy taka wykładnia prowadziłaby do jednostronnego rozszerzenia pojęcia obywatelstwa? Nie sądzę, aby tak było. 70.      Obywatele państw członkowskich Unii korzystali z prawa do przemieszczania się wynikającego z rynku wewnętrznego jeszcze przed wprowadzeniem statusu obywatela Unii. Prawa te dotyczyły przemieszczających się obywateli aktywnych zawodowo (pracownicy najemni, osoby prowadzące działalność na własny rachunek, osoby poszukujące pracy i studenci) i obejmowały pochodne prawa niektórych członków ich rodzin. Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu jako element praw związanych z obywatelstwem Unii, wprowadzone do traktatów na nowym etapie procesu integracji Unii, musi zatem mieć dodatkową wagę i dodatkowe znaczenie. Z wyboru sformułowania „obywatelstwo Unii” jasno wynika, że pojęcie to ma na celu stworzenie dodatkowego poziomu powiązania dla obywateli państw członkowskich; powiązania, które opiera się nie tylko na gospodarczej logice rynku, lecz wiąże obywateli państw członkowskich z szerszym społeczeństwem europejskim w oparciu o wspólne wartości(43), ale bez pozbawiania ich przy tym tożsamości narodowej(44). Powiązanie to istnieje niezależnie od tego, czy obywatel Unii przemieszcza się czy też przebywa w swoim państwie członkowskim. 71.      Z tego względu, nawet jeżeli możliwość przemieszczania się do innego państwa członkowskiego jest istotną częścią obywatelstwa Unii, status ten należy interpretować jako nie tylko przyznający prawa osobom, które decydują się przemieszczać, ale też chroniący tych, którzy zdecydują się tego nie robić. 72.      Ze wszystkich powyższych względów uważam, że art. 20 TFUE należy interpretować w ten sposób, że chroni on prawo do nieprzemieszczania się. Z perspektywy ochrony tego prawa nie ma znaczenia, czy obywatel jest zmuszony przeprowadzić się do państwa trzeciego czy do innego państwa członkowskiego. W obu przypadkach istnieje ryzyko, że obywatele Unii zostaną pozbawieni swobody decyzji o nieprzemieszczaniu się, co będzie stanowiło ingerencję w ich status obywatela Unii. W obydwu sytuacjach takie ryzyko mogłoby zatem prowadzić do powstania pochodnego prawa pobytu przysługującego obywatelowi państwa trzeciego, od której to osoby obywatel Unii jest zależny. 73.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytanie pierwsze sądu odsyłającego, że art. 20 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie wyklucza on konieczności przyznania rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego pochodnego prawa pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelstwo posiada jego nieprzemieszczające się małoletnie dziecko, w sytuacji gdy rodzic ten ma prawo pobytu w innym państwie członkowskim. Związane z obywatelstwem Unii prawo do „swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich” obejmuje prawo do nieprzemieszczania się, wskutek czego kwestia, czy obywatel Unii jest zmuszony przeprowadzić się do państwa trzeciego czy do innego państwa członkowskiego, jest nieistotna. 3.      Tytułem pomocniczym 74.      Gdyby Trybunał uznał, że art. 20 TFUE ma zastosowanie tylko wówczas, gdy obywatel Unii jest zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość, mimo wszystko zachodzi konieczność, aby organ decyzyjny zweryfikował, czy dany obywatel Unii może rzeczywiście spełnić warunki uzyskania ważnego dokumentu pobytowego w innym państwie członkowskim. 75.      Nawet jeśli V ma prawo pobytu w Hiszpanii(45), nie rozstrzyga to kwestii, czy cała rodzina, a mianowicie jej małoletnie dziecko i jej mąż, mogłaby również dołączyć do niej w tym państwie członkowskim. 76.      Wydaje się, że organy niderlandzkie oparły swoją ocenę wyłącznie na założeniu, że zarówno małżonek V, jak i ich syn są obywatelami Unii, ale nie przeprowadziły szczegółowej weryfikacji, czy mogliby oni rzeczywiście legalnie przebywać w Hiszpanii. 77.      Nie można po prostu zakładać możliwości relokacji całej rodziny. W konsekwencji przed odmową wydania V dokumentu pobytowego i nakazaniem jej przeprowadzenia się do Hiszpanii organy niderlandzkie były zobowiązane same sprawdzić, że relokacja rodziny jest zgodnie z prawem możliwa. 78.      Gdyby tak nie było, V – w sytuacji wydania nakazu opuszczenia terytorium Niderlandów – musiałaby wrócić ze swoim dzieckiem do państwa trzeciego, będącego jej państwem pochodzenia. Ze względu na zależność od matki, którego to faktu nie zakwestionowała żadna ze stron postępowania głównego, dziecko V, będące obywatelem Unii, byłoby zatem zmuszone opuścić terytorium Unii rozpatrywane jako całość. Prowadziłoby to do zastosowania art. 20 TFUE zgodnie z rozumowaniem przyjętym przez Trybunał w wyroku Ruiz Zambrano i wyrokach stanowiących kontynuację tej linii orzecznictwa, co pociągnęłoby za sobą obowiązek uznania przez organy niderlandzkie pochodnego prawa pobytu przysługującego V(46). 79.      Czy dziecko i mąż V mogliby przeprowadzić się do Hiszpanii? 80.      Jako obywatele Unii zarówno małżonek V, jak i ich dziecko mają prawo do podróżowania do Hiszpanii i przebywania tam przez okres nieprzekraczający trzech miesięcy (art 5 i 6 dyrektywy o obywatelstwie). 81.      Po upływie tych trzech miesięcy art. 7 dyrektywy o obywatelstwie przewiduje konieczność spełnienia pewnych warunków. 82.      Małżonek i dziecko V mogą zamieszkać w Hiszpanii, pod warunkiem że są pracownikami najemnymi lub osobami pracującymi na własny rachunek [art. 7 ust. 1 lit. a)]; są osobami samowystarczalnymi [art. 7 ust. 1 lit. b)]; lub odbywają studia, posiadając jednocześnie wystarczające zasoby i będąc objętymi pełnym ubezpieczeniem zdrowotnym [art. 7 ust. 1 lit. c)]. Syn V jest dzieckiem i nie jest prawdopodobne, aby spełniał którykolwiek z tych warunków(47). Mąż V otrzymuje świadczenia socjalne i jest częściowo niezdolny do pracy ze względu na swój stan zdrowia, w związku z czym również mało prawdopodobne jest, by należał do jednej ze wspomnianych kategorii osób. 83.      Zgodnie z art. 7 ust. 1 lit. d) dyrektywy o obywatelstwie obywatel Unii może być bezczynny i mimo to zamieszkiwać w innym państwie członkowskim, jeżeli dołącza do innego obywatela Unii. Sytuacja ta nie ma jednak miejsca w niniejszej sprawie, ponieważ V jest obywatelką państwa trzeciego. 84.      W związku z tym, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, możliwość pobytu w Hiszpanii zgodnie z prawem Unii nie wydaje się dla V i jej rodziny opcją wykonalną pod względem prawnym. 85.      W każdym razie organy niderlandzkie nie powinny były odmówić V prawa pobytu, zanim nie upewniły się, czy jej dziecko i mąż rzeczywiście mogliby jej towarzyszyć w Hiszpanii na mocy prawa Unii. B.      W przedmiocie pytania drugiego 86.      W pytaniu drugim sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, kiedy w procesie podejmowania decyzji o przyznaniu pochodnego prawa pobytu rodzicowi będącemu obywatelem państwa organ decyzyjny musi uwzględnić najlepszy interes dziecka i prawo do życia rodzinnego. W szczególności sąd ten zmierza do ustalenia, czy decyzja wydana na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2008/115 zobowiązująca rodzica będącego obywatelem państwa trzeciego do natychmiastowego wyjazdu i przeprowadzenia się do innego państwa członkowskiego, w którym ma on prawo pobytu, może zostać wydana bez oceny najlepszego interesu dziecka i jego prawa do życia rodzinnego. 1.      Wysoki stopień zależności jako próg pozwalający powołać się na art. 20 TFUE jako źródło pochodnego prawa pobytu 87.      Jak wynika z orzecznictwa, ocena ingerencji w prawo do życia rodzinnego i najlepszego interesu dziecka ma ścisły związek z ustaleniem stopnia zależności, który o ile jest wystarczający, może być podstawą przyznania pochodnego prawa pobytu rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego na podstawie art. 20 TFUE. 88.      Wysoki stopień zależności został określony przez Trybunał jako próg warunkujący przyznanie pochodnego prawa pobytu w sytuacjach, w których zależność ta wobec braku przyznania takiego pochodnego prawa pobytu zmuszałaby obywatela Unii do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość. Podobnie i z tego samego powodu, z jakiego prawo pobytu na terytorium Unii może mieć pierwszeństwo przed krajowymi środkami związanymi z imigracją tylko w „sytuacjach bardzo szczególnych”(48), prawo do nieprzemieszczania się na tym etapie rozwoju integracji Unii jest chronione również tylko w przypadkach, w których między obywatelem Unii a obywatelem państwa trzeciego istnieje wystarczający stopień zależności. 89.      Z orzecznictwa Trybunału wynika, że nie można powoływać się na art. 20 TFUE przeciwko środkom krajowym, jeżeli stanowią one jedynie ingerencję w decyzję o nieprzemieszczaniu się. Progiem uzasadniającym przyznanie pochodnego prawa pobytu jest raczej pozbawienie tego wyboru, do którego to pozbawienia wyboru dochodzi tylko w sytuacji, w której środek krajowy de facto zmusza obywatela Unii do przemieszczania się.   90.      Jak rozumiem, uzasadnieniem takiego ograniczenia jest ingerencja praw związanych z obywatelstwem Unii w wykonywanie prerogatyw państw członkowskich w dziedzinie polityki imigracyjnej. W przypadku zastosowania art. 20 TFUE może mieć pierwszeństwo przed stosowaniem środków krajowych, w tym odmową wydania dokumentu pobytowego obywatelowi państwa trzeciego. Konieczne jest zatem staranne wyważenie tych dwóch interesów. 91.      W tym kontekście można by uznać, że wymóg wysokiego stopnia zależności służy ograniczeniu zakresu sytuacji, w których możliwe jest przyznanie obywatelowi państwa trzeciego pochodne prawo pobytu na mocy art. 20 TFUE. 2.      Zależność i najlepszy interes dziecka 92.      Zgodnie z orzecznictwem pozbawienie praw związanych z obywatelstwem ma miejsce tylko wtedy, gdy obywatel Unii rzeczywiście lub w praktyce(49) musi wyjechać razem z obywatelem państwa trzeciego. 93.      Trybunał nie uważa, aby było tak w przypadku, gdy zależność jest mniejsza. 94.      Na przykład w wyroku Dereci Trybunał orzekł, że „sam fakt, że dla obywatela państwa członkowskiego mogłoby wydawać się pożądane – ze względów ekonomicznych lub w celu utrzymania jedności rodziny na terytorium Unii – aby członkowie jego rodziny, którzy nie posiadają obywatelstwa państwa członkowskiego mogli z nim przebywać na terytorium Unii, jest niewystarczający dla stwierdzenia, że obywatel Unii byłby zmuszony do opuszczenia terytorium Unii w razie nieprzyznania takiego prawa”(50). 95.      Zatem nie wystarczy sam pożądany kształt życia rodzinnego(51). Na przykład w większości spraw przedłożonych Trybunałowi, w których dorosły obywatel Unii byłby zobowiązany do opuszczenia swojego państwa członkowskiego, gdyby chciał kontynuować życie rodzinne z obywatelem państwa trzeciego, Trybunał nie stwierdzał, że z art. 20 TFUE można wywodzić pochodne prawo pobytu. Wydaje się zatem, że Trybunał jest skłonny uznać, że „osoba dorosła jest co do zasady zdolna do życia niezależnie od członków swojej rodziny”(52). 96.      Sytuacja jest jednak odmienna w przypadku małoletnich obywateli Unii(53). 97.      Oceniając zależność dziecka będącego obywatelem Unii od członka jego rodziny będącego obywatelem państwa trzeciego, zazwyczaj rodzica, właściwe organy muszą uwzględnić nie tylko prawo tego dziecka do poszanowania życia rodzinnego, zapisane w art. 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), lecz również najlepszy interes dziecka, chroniony na mocy art. 24 ust. 2 Karty(54). 98.      Oceniając stopień zależności, odpowiedzialne organy krajowe muszą kompleksowo ocenić wszystkie szczególne okoliczności w każdym indywidualnym przypadku(55). 99.      Muszą one uwzględniać wiek dziecka, stopień jego rozwoju fizycznego i emocjonalnego, siłę związku uczuciowego dziecka z rodzicem będącym obywatelem państwa trzeciego, a także ryzyko, jakie stanowiłoby dla równowagi tego dziecka rozdzielenie z tym rodzicem(56). 100. Jeżeli na podstawie szczegółowej oceny relacji między zależnym dzieckiem, które jest obywatelem Unii, a rodzicem będącym obywatelem państwa trzeciego właściwe organy rozpatrujące wniosek o wydanie dokumentu pobytowego rodzicowi dojdą do wniosku, że dziecko byłoby zmuszone opuścić państwo członkowskie razem z tym rodzicem w przypadku oddalenia wniosku, wówczas organ musi uznać, że poziom zależności jest wystarczający, i przyznać pochodne prawo pobytu na podstawie art. 20 TFUE. 101. To oparte na konsekwencjach podejście, które wymaga zbadania zgodności z Kartą w celu ustalenia możliwości zastosowania art. 20 TFUE, było przedmiotem krytyki(57). Problemy związane z tym podejściem można jednak przezwyciężyć, dokonując rozróżnienia między możliwością stosowania art. 20 TFUE a jego zastosowaniem w konkretnym przypadku jako podstawy przyznania pochodnego prawa pobytu. 102. Możliwość zastosowania art. 20 TFUE w sytuacjach wewnętrznych zależy wyłącznie od faktu posiadania statusu obywatela państwa członkowskiego. 103. Wynika to jasno z orzecznictwa. Na przykład w wyroku X (Matka będąca obywatelką Tajlandii)(58) Trybunał, rozstrzygając w przedmiocie możliwości zastosowania art. 20 TFUE, orzekł: „korzystanie z pochodnego prawa pobytu wynikającego z art. 20 TFUE zależy nie od wykonywania przez to dziecko prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Unii, lecz od jego obywatelstwa Unii, z którego to statusu korzysta ono niezależnie od wykonywania tego prawa – jedynie ze względu na posiadanie obywatelstwa państwa członkowskiego”(59). 104. Z tego względu sytuacja wchodzi w zakres art. 20 TFUE ze względu na sam fakt, że dana osoba jest obywatelem państwa członkowskiego, nawet jeżeli nigdy nie opuściła państwa pochodzenia. Pozwala to na stosowanie Karty zgodnie z jej art. 51 ust. 1, w myśl którego prawa w niej zapisane mają zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii(60). 105. Jak zauważono, zastosowanie art. 20 TFUE w celu przyznania pochodnego prawa pobytu w konkretnym przypadku zależy od stopnia zależności między obywatelem Unii a obywatelem państwa trzeciego, przy czym dokonując oceny stopnia zależności, organ decyzyjny musi brać pod uwagę prawa zapisane w Karcie, a przede wszystkim najlepszy interes dziecka i prawo do życia rodzinnego. 106. Stanowi to częściową odpowiedź na pytanie drugie sądu odsyłającego. Prawa zawarte w art. 7 i 24 Karty mają znaczenie dla oceny, czy obywatel Unii byłby zmuszony towarzyszyć swojemu rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego, zobowiązanemu do opuszczenia terytorium danego kraju. 107. W konsekwencji, jeżeli ze stopnia zależności wynika, że małoletni obywatel Unii byłby zmuszony opuścić terytorium danego kraju, właściwe organy powinny przyznać jego rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego pochodne prawo pobytu w celu ochrony istoty prawa związanego z obywatelstwem przysługującego małoletniemu obywatelowi Unii, która to istota obejmuje prawo do nieprzemieszczania się. 108. Jeżeli Trybunał zgodzi się z moją propozycją, zgodnie z którą prawa związane z obywatelstwem Unii obejmują nie tylko prawo pobytu na terytorium Unii, lecz również prawo do nieprzemieszczania się, wówczas okoliczność, że rodzina może być zmuszona do przeprowadzenia się do innego państwa członkowskiego, a nie poza terytorium Unii rozpatrywanego jako całość, jest wystarczająca, aby uznać istnienie pochodnego prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE. 109. Jeżeli natomiast Trybunał nie zaakceptuje proponowanej przeze mnie wykładni istoty praw związanych z obywatelstwem, lecz ograniczy stosowanie art. 20 TFUE jedynie do sytuacji, w których obywatel Unii jest zmuszony do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość, wówczas należy uznać, że organ decyzyjny ma mimo wszystko obowiązek zweryfikowania, czy rodzina może rzeczywiście przeprowadzić się do Hiszpanii i nadal prowadzić tam życie rodzinne i czy takie przeprowadzenie się nie narusza najlepszego interesu dziecka i jego prawa do życia rodzinnego. 110. Nawet jeśli małoletni obywatel Unii byłby zmuszony, ze względu na swoją zależność od obywatela państwa trzeciego, do opuszczenia państwa członkowskiego razem z tym obywatelem państwa trzeciego, w sytuacji gdy obywatelowi państwa trzeciego odmówiono by prawa pobytu, państwo członkowskie może uzasadnić oddalenie wniosku o przyznanie pochodnego prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE innymi względami. Aby odmówić uwzględnienia takiego wniosku, może ono na przykład powołać się na względy porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego(61). Oceniając proporcjonalność oparcia się na tego rodzaju powodach w celu oddalenia wniosku składanego na podstawie art. 20 TFUE, organ decyzyjny i tak musiałby wziąć pod uwagę najlepszy interes dziecka i prawo do życia rodzinnego. 111. Niniejsza sprawa w kształcie, w jakim została przedstawiona Trybunałowi, nie dotyczy jednak kwestii ewentualnego uzasadnienia odmowy wydania dokumentu pobytowego przez organy krajowe. Wydaje się, że właściwe organy odmówiły przyznania V prawa pobytu na tej podstawie, że art. 20 TFUE nie ma zastosowania, i nie próbowały w związku z tym uzasadnić odmowy żadnymi innymi względami. 112. Wreszcie pełna odpowiedź na pytanie drugie sądu odsyłającego wymaga również, aby Trybunał doprecyzował, że właściwe organy nie mogą wydać decyzji na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2008/115 bez ustalenia, czy najlepszy interes dziecka i jego prawo do życia rodzinnego wymagają przyznania pochodnego prawa pobytu i czy prawa te mogą zostać ograniczone z innych uzasadnionych względów. 113. Proponuję zatem, aby Trybunał odpowiedział na pytanie drugie sądu odsyłającego w następujący sposób: Artykuł 20 TFUE należy interpretować w ten sposób, że wymaga on od właściwych organów, aby – przy rozstrzyganiu w przedmiocie udzielenia pochodnego prawa pobytu będącemu obywatelem państwa trzeciego rodzicowi małoletniego obywatela Unii, który jest od niego zależny – zweryfikowały, uwzględniając najlepszy interes dziecka i prawo do życia rodzinnego, czy stopień zależności między małoletnim a rodzicem oznacza, że małoletni obywatel Unii byłby zmuszony towarzyszyć rodzicowi, gdyby rodzicowi temu odmówiono prawa pobytu. Najlepszy interes dziecka i przysługujące mu prawo do życia rodzinnego należy ocenić przed wydaniem na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2008/115 decyzji nakładającej na obywatela państwa trzeciego obowiązek opuszczenia terytorium danego państwa i przeniesienia się do innego państwa członkowskiego, w którym ma on prawo pobytu. C.      Zastosowanie do okoliczności niniejszej sprawy 114. Artykuł 20 TFUE ma zastosowanie w niniejszej sprawie, ponieważ dziecko V jest obywatelem Unii. 115. W celu rozstrzygnięcia w przedmiocie pochodnego prawa pobytu V właściwe organy muszą ocenić, czy dziecko będące obywatelem Unii i jego matka będąca obywatelką państwa trzeciego, która złożyła wniosek o wydanie dokumentu pobytowego, pozostają w takim stosunku zależności, że dziecko to byłoby zmuszone do opuszczenia terytorium Niderlandów, gdyby jego matce nakazano opuszczenie tego państwa. 116. Na podstawie postanowienia odsyłającego można odnieść wrażenie, że V jest osobą rzeczywiście sprawującą pieczę nad dzieckiem, ponieważ ojciec dziecka nie jest zdolny do regularnej pracy i z tego powodu otrzymuje świadczenia socjalne(62). Wydaje się również, że między dzieckiem a matką istnieje wysoki stopień zależności. Z tego względu pozostanie przy matce jest w najlepszym interesie dziecka. 117. W związku z tym, gdyby matce odmówiono prawa pobytu w Niderlandach, dziecko byłoby zmuszone do opuszczenia tego państwa członkowskiego wraz z nią. Okoliczność ta wydaje się niekwestionowana i zgodna z wnioskami, do których doszły właściwe organy niderlandzkie. 118. Jeżeli matka dziecka jest zobowiązana do opuszczenia Niderlandów, a zatem dziecko jest zmuszone, by jej towarzyszyć ze względu na stosunek zależności między nimi, nie ma znaczenia kwestia, czy matka i syn musieliby przeprowadzić się do Hiszpanii czy do państwa trzeciego, zważywszy, że art. 20 TFUE przyznaje obywatelom Unii prawo do nieprzemieszczania się. 119. Jeżeli skorzystanie z prawa do nieprzemieszczania się leży w najlepszym interesie dziecka, organy niderlandzkie muszą przyznać matce będącej obywatelką państwa trzeciego pochodne prawo pobytu. 120. Ponadto w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy pozostanie w Niderlandach wydaje się leżeć w najlepszym interesie tego dziecka. Przysługujące mu związane z obywatelstwem prawo do nieprzemieszczania się będzie zatem chronione tylko wówczas, gdy matce przyznane zostanie pochodne prawo pobytu. IV.    Wnioski 121. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne przedstawione przez rechtbank Den Haag (sąd pierwszej instancji w Hadze, Niderlandy) w następujący sposób: 1)       Artykuł 20 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie wyklucza on konieczności przyznania rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego pochodnego prawa pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelstwo posiada jego nieprzemieszczające się małoletnie dziecko, w sytuacji gdy rodzic ten ma prawo pobytu w innym państwie członkowskim. Związane z obywatelstwem Unii prawo do „swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich” obejmuje prawo do nieprzemieszczania się, wskutek czego kwestia, czy obywatel Unii jest zmuszony przeprowadzić się do państwa trzeciego czy do innego państwa członkowskiego, jest nieistotna. 2)       Artykuł 20 TFUE należy interpretować w ten sposób, że wymaga on od właściwych organów, aby – przy rozstrzyganiu w przedmiocie udzielenia pochodnego prawa pobytu będącemu obywatelem państwa trzeciego rodzicowi małoletniego obywatela Unii, który jest od niego zależny – zweryfikowały, uwzględniając najlepszy interes dziecka i prawo do życia rodzinnego, czy stopień zależności między małoletnim a rodzicem oznacza, że małoletni obywatel Unii byłby zmuszony towarzyszyć rodzicowi, gdyby rodzicowi temu odmówiono prawa pobytu. Najlepszy interes dziecka i przysługujące mu prawo do życia rodzinnego należy ocenić przed wydaniem na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich decyzji nakładającej na obywatela państwa trzeciego obowiązek opuszczenia terytorium danego państwa i przeniesienia się do innego państwa członkowskiego, w którym ma on prawo pobytu. 1      Język oryginału: angielski. i      Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania. 2      Zapożyczyłam słowa rzecznika generalnego F.G. Jacobsa, który posłużył się nimi, w opinii w sprawie Konstantinidis (C‑168/91, EU:C:1992:504, pkt 46), w innym kontekście, poprzedzającym wprowadzenie obywatelstwa Unii traktatem z Maastricht. Rzecznik generalny F.G. Jacobs użył tego sformułowania na poparcie twierdzenia, że osoba, która przeprowadza się do innego państwa członkowskiego w charakterze pracownika najemnego lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek musi mieć możliwość powołania się na prawa człowieka zagwarantowane w porządku prawnym Unii. 3      Wyrok z dnia 8 marca 2011 r., Ruiz Zambrano (C‑34/09, zwany dalej „wyrokiem Ruiz Zambrano”, EU:C:2011:124). 4      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. 2008, L 348, s. 98). 5      Chociaż nie wyjaśniono tego w postanowieniu odsyłającym, decyzję tę wydano najprawdopodobniej na podstawie art. 6 ust. 2 dyrektywy 2008/115. 6      Pomimo wyraźnego istnienia stosunku zależności między V a jej małżonkiem wydaje się, że wniosek o wydanie dokumentu pobytowego został złożony wyłącznie na podstawie stosunku między V a jej małoletnim dzieckiem. 7      Na mocy art. 6 ust. 1 dyrektywy 2008/115 „[b]ez uszczerbku dla wyjątków, o których mowa w ust. 2–5, państwa członkowskie wydają decyzję nakazującą powrót każdemu obywatelowi państwa trzeciego nielegalnie przebywającemu na ich terytorium”. Artykuł 6 ust. 2 tej dyrektywy stanowi: „Obywatele państw trzecich nielegalnie przebywający na terytorium jednego z państw członkowskich oraz posiadający ważne zezwolenie na pobyt lub inne zezwolenie upoważniające ich do pobytu wydane przez inne państwo członkowskie, mają obowiązek natychmiast udać się na terytorium tego państwa członkowskiego. Jeżeli dany obywatel państwa trzeciego nie wypełni tego obowiązku lub gdy natychmiastowy wyjazd danego obywatela państwa trzeciego jest konieczny ze względów porządku publicznego lub bezpieczeństwa narodowego, zastosowanie ma ust. 1”. 8      Zobacz na przykład pkt 23 wyroku z dnia 22 czerwca 2023 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Będąca obywatelką Tajlandii matka małoletniego dziecka będącego obywatelem Niderlandów) (C‑459/20, zwanego dalej „wyrokiem X (Matka będąca obywatelką Tajlandii)”, EU:C:2023:499): „Natomiast postanowienia traktatu FUE dotyczące obywatelstwa Unii nie przyznają obywatelom państw trzecich żadnego odrębnego prawa. Ewentualne prawa przyznane takim obywatelom nie są bowiem ich prawami własnymi, lecz prawami pochodnymi, wynikającymi z praw przysługujących danemu obywatelowi Unii”. 9      Z tego toku rozumowania organu krajowego wynika w sposób dorozumiany, że stopień zależności dziecka od V jest taki, że gdyby V musiała opuścić Niderlandy, dziecko byłoby również zmuszone do wyjazdu. 10      Trybunał po raz pierwszy użył tych słów w wyroku z dnia 8 listopada 2012 r., Iida (C‑40/11, zwanym dalej „wyrokiem Iida”,  EU:C:2012:691, pkt 71). Od tamtego czasu Trybunał powtarzał to samo sformułowanie w licznych kolejnych sprawach, które w ten czy inny sposób dotyczyły pochodnego prawa pobytu obywatela państwa trzeciego. Te same słowa pojawiły się w wyrokach: z dnia 8 maja 2013 r., Ymeraga i in. (C‑87/12, zwanym dalej „wyrokiem Ymeraga”, EU:C:2013:291, pkt 36); z dnia 10 października 2013 r., Alokpa i Moudoulou (C‑86/12, zwanym dalej „wyrokiem Alokpa”, EU:C:2013:645, pkt 32); z dnia 13 września 2016 r., CS (C‑304/14, zwanym dalej „wyrokiem CS”, EU:C:2016:674, pkt 29); z dnia 13 września 2016 r., Rendón Marín (C‑165/14, zwanym dalej „wyrokiem Rendón Marín”, EU:C:2016:675, pkt 74); z dnia 10 maja 2017 r., Chavez-Vilchez i in. (C‑133/15, zwanym dalej „wyrokiem Chavez-Vilchez”, EU:C:2017:354, pkt 63); z dnia 5 maja 2022 r., Subdelegación del Gobierno en Toledo (Pobyt członka rodziny – Niewystarczające zasoby) (C‑451/19 i C‑532/19, zwanym dalej „wyrokiem Subdelegación del Gobierno en Toledo”, EU:C:2022:354, pkt 45); z dnia 27 kwietnia 2023 r., M.D. (Zakaz wjazdu na Węgry)  (C‑528/21, zwanym dalej „wyrokiem M.D.”, EU:C:2023:341, pkt 58); X (Matka będąca obywatelką Tajlandii), pkt 24; a także z dnia 25 kwietnia 2024 r., NW i PQ (Informacje niejawne) (C‑420/22 i C‑528/22, zwany dalej „wyrokiem NW i PQ”, EU:C:2024:344, pkt 60). Pomimo iż w wyrokach tych odnoszono się zarówno do wyroku Ruiz Zambrano, jak i do wyroku z dnia 15 listopada 2011 r., Dereci i in. (C‑256/11, zwanego dalej „wyrokiem Dereci”, EU:C:2011:734), sformułowania w wyrokach nie powtarzają dokładnie ich brzmienia. 11      Wniosek G. Ruiza Zambrano był prawdopodobnie motywowany wcześniejszym wyrokiem z dnia 19 października 2004 r., Zhu i Chen (C‑200/02, zwanym dalej „wyrokiem Zhu i Chen”, EU:C:2004:639), w którym Trybunał stwierdził, że pochodne prawo pobytu może zostać przyznane rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego na podstawie statusu obywatela Unii przysługującego małoletniemu dziecku tej osoby. 12      Zobacz wyroki: z dnia 5 czerwca 1997 r., Uecker i Jacquet (C‑64/96 i C‑65/96, EU:C:1997:285, pkt 23); z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 26). Na rynku wewnętrznym wyłączenie sytuacji wewnętrznych z zakresu prawa Unii było często uzasadniane oczekiwaniem, że państwo członkowskie zadba o własnych obywateli, w związku z czym nie ma potrzeby, aby prawo Unii miało zastosowanie w sytuacji dyskryminacji odwrotnej. 13      Przykładowo N. Nic Shuibhne, „The Resilience of EU Market Citizenship?”, CMLR, 2010, s. 1597. 14      Można twierdzić, że Trybunał zastosował przepisy dotyczące obywatelstwa w sytuacji czysto wewnętrznej już w wyroku z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann (C‑135/08, zwanym dalej „wyrokiem Rottmann”, EU:C:2010:104). Jednakże, nawet jeśli J. Rottmann zakwestionował decyzję organów niemieckich o cofnięciu decyzji o nadaniu obywatelstwa niemieckiego, na mocy której nabył on obywatelstwo niemieckie w Niemczech, kontekst sprawy leżącej u podstaw tamtego wyroku wiązał się z wcześniejszym przepływem transgranicznym, ponieważ J. Rottmann urodził się i mieszkał w Austrii, a dopiero potem przeprowadził się do Niemiec i utracił obywatelstwo austriackie z powodu nabycia obywatelstwa niemieckiego. Niemniej jednak, rozstrzygając sprawę, Trybunał nie odniósł się do kwestii owej wcześniejszej przeprowadzki. Uznał natomiast, że potencjalna utrata statusu obywatela Unii z powodu utraty statusu obywatela państwa członkowskiego wchodzi w zakres stosowania prawa Unii „ze względu na swój charakter i skutki” (wyrok Rottmann, pkt 42). 15      Zobacz w tym względzie K. Lenaerts, J.A. Gutiérrez-Fons, Epilogue on EU citizenship: Hopes and Fears, w: D. Kochenov (red.), EU Citizenship and Federalism: The Role of Rights, Cambridge, CUP 2017, s. 751–781, s. 761. 16      Wyrok Ruiz Zambrano, pkt 42 (wyróżnienie moje). 17      Wyrok Ruiz Zambrano, pkt 43, 44. 18      Wyrok z dnia 5 maja 2011 r., McCarthy (C‑434/09, zwany dalej „wyrokiem McCarthy”, EU:C:2011:277, pkt 50). 19      Dereci, pkt 66. 20      Zobacz na przykład wyrok z dnia 6 grudnia 2012 r., O i in. (C‑356/11 i C‑357/11, zwany dalej „wyrokiem O i in.”, EU:C:2012:776); a także wyroki: CS, Chavez-Vilchez. 21      Przykładowo wyrok Iida, pkt 71. Tamta sprawa dotyczyła ojca będącego obywatelem państwa trzeciego, który mieszkał w Niemczech i powołał się na art. 20 TFUE, aby uzasadnić pochodne prawo pobytu w sytuacji, gdy jego córka, będąca obywatelką Niemiec, przeprowadziła się w międzyczasie do Austrii, gdzie zamieszkała ze swoją matką, po tym gdy para się rozwiodła. Okoliczności faktyczne tej sprawy nie wskazywały na jakąkolwiek możliwość, że dziecko będące obywatelem Unii byłoby zmuszone do opuszczenia Unii rozpatrywanej jako całość, gdyby ojciec dziecka nie uzyskał zezwolenia na pobyt w Niemczech. Zobacz podobnie wyrok Ymeraga, pkt 36. 22      Alokpa, pkt 35. 23      M.D., pkt 62. 24      Rendón Marín, pkt 79. 25      W sprawie Alokpa małoletni obywatele Unii byli zmuszeni przeprowadzić się do państwa członkowskiego, którego byli obywatelami, a nie wyprowadzić się z niego. W sprawach M.D i Rendón Marín pochodne prawo pobytu nie zostało udzielone lub zostało odebrane ze względów porządku publicznego. 26      Przykładowo w wyroku Rendón Marín (pkt 78) Trybunał wyraźnie wyjaśnił, że orzeka o istnieniu pochodnego prawa pobytu na podstawie szczególnego kontekstu tej sprawy z uwzględnieniem prawa pobytu, stwierdzając, że wskutek odmowy udzielania zezwolenia na pobyt „rzeczone prawa, w szczególności prawo pobytu, mogą zostać ograniczone, gdyż wspomniane dzieci mogą zostać zmuszone do towarzyszenia A. Rendónowi Marínowi i tym samym do opuszczenia terytorium Unii rozpatrywanego jako całość” (wyróżnienie moje). 27      Nawet jeśli nie zawsze było to wyrażone dokładnie w ten sam sposób i nawet jeśli istnieją różnice w odniesieniu do dokładnego brzmienia w różnych wersjach językowych, Trybunał wyraził w istocie to zastrzeżenie w następujących wyrokach: Dereci, pkt 66; O i in., pkt 47; Ymeraga, pkt 36; Alokpa, pkt 32, Rendón Marín, pkt 74; Chavez-Vilchez, pkt 63, Subdelegación del Gobierno en Toledo, pkt 45; M.D., pkt 58. 28      W tym względzie zob. także G. Davies, The Right to Stay at Home: A Basis for Expanding European Family Rights, w: D. Kochenov (red.), przypis 15, op.cit., s. 468–488, s. 471. Zobacz także N. Nic Shuibhne, Ruiz Zambrano and the Essential Core of Union Citizenship, w: P. Craig, R. Schütze (red.), Landmark Cases in EU Law, Vol. 2, Bloombsboory 2025, s. 169–185, s. 178. 29      Artykuły 5–7 i art. 14 dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniającej rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylającej dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. 2004, L 158, s. 77, zwanej dalej „dyrektywą o obywatelstwie”). 30      Zobacz w tym względzie wyrok Zhu i Chen. Dostateczne zasoby może zapewnić ten sam obywatel państwa trzeciego. 31      Zobacz w tym względzie wyrok X (Matka będąca obywatelką Tajlandii). 32      Poza brzmieniem art. 20 i 21 TFUE, które odnoszą się do prawa pobytu, można powiązać to prawo z korzyściami wynikającymi z życia na terytorium Unii. Pozwala to na korzystanie z szeregu praw przyznanych podmiotom prawa Unii przez prawo Unii, niezależnie od tego, czy są to konsumenci, pracownicy, czy po prostu mieszkańcy, którzy mają prawo do oddychania czystym powietrzem. Niemniej te liczne prawa przysługują każdej osobie zamieszkującej na terytorium Unii, a nie tylko obywatelom Unii, przy czym nie są to prawa związane z obywatelstwem Unii, których pozbawienie jest przedmiotem orzecznictwa wynikającego z wyroku Ruiz Zambrano. Może to jednak wyjaśniać, dlaczego tak ważne jest uznanie faktu, że obywatelom Unii przysługuje prawo pobytu na terytorium Unii. 33      W kontekście nieco odmiennym od okoliczności niniejszej sprawy rzeczniczka generalna E. Sharpston zaproponowała, że „[i]stotna jest bowiem swoboda wyboru w zakresie przemieszczania się bądź nie. Środek narzucający konieczność przemieszczania się ogranicza ten wybór. Pozostaje on zatem sprzeczny z art. 21 ust. 1 TFUE”. Zobacz opinia rzecznik generalnej E. Sharpston w sprawie O i in. (C‑456/12 i C‑457/12, EU:C:2013:837, pkt 134). Zobacz także T. Sager, Freedom as Mobility – Implications of the Distinction between Actual and Potential Travelling, Mobilities, 2006, s. 465–488. Zobacz dyskusja na temat ewentualnego prawa do nieprzemieszczania się w prawie Unii S. Iglesias Sánchez, A Citizenship Right to Stay? The Right Not to Move in a Union Based on Free Movement, w: D. Kochenov (red.), przypis 15, op.cit., s. 371–393. 34      Zobacz art. 28 dyrektywy o obywatelstwie. 35      Zobacz na przykład wyrok z dnia 23 listopada 2010 r., Tsakouridis (C‑145/09, EU:C:2010:708, pkt 48); wyrok CS, pkt 37. 36      Trybunał uznał zatem, że zgodnie z prawem międzynarodowym państwo członkowskie nie może odmówić wjazdu swojemu obywatelowi ani odmówić mu prawa pobytu na swoim terytorium. Zobacz na przykład wyrok McCarthy, pkt 29; wyrok z dnia 6 października 2021 r., A (Przekroczenie granic na pokładzie pływającej jednostki rekreacyjnej) (C‑35/20, EU:C:2021:813, pkt 69). Należy jednak zauważyć, że w niniejszej sprawie nie ma wątpliwości, że organy niderlandzkie nie doszły do wniosku, iż prawo międzynarodowe stoi na przeszkodzie faktycznemu zmuszeniu przez nie obywatela Niderlandów do opuszczenia tego państwa. 37      Na dzień 1 stycznia 2022 r. liczba przemieszczających się obywateli Unii (tzn. obywateli, którzy przeprowadzili się do innego państwa członkowskiego w celu zamieszkania w nim, podjęcia pracy lub nauki) wynosiła 13,7 mln. W 2021 r. 1,4 mln osób, które wcześniej mieszkały w jednym państwie członkowskim Unii, przeprowadziło się do innego państwa członkowskiego. Zobacz Komisja Europejska, Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów na podstawie art. 25 TFUE w sprawie postępów w skutecznym korzystaniu z obywatelstwa Unii Europejskiej w latach 2020–2023, COM(2023) 931 final, s. 19. Oznacza to, że mniej niż 3 % obywateli Unii skorzystało z prawa do swobodnego przemieszczania się. W 2021 r. z prawa do swobodnego przemieszczania się skorzystało zaledwie około 0,2 % obywateli Unii. 38      W tym względzie G.C.G.J van Roermund [Migrants, humans and human rights – The right to move as the right to stay, w: H. Lindahl (red.), A Right to Inclusion and Exclusion? Normative Fault Lines of the EU's Area of Freedom, Security and Justice, Oxford, Hart 2009, s. 171] napisał: „koncepcją rodem z romantyzmu jest idea, że każda osoba pragnie być odkrywcą. W przypadku większości osób swoboda przemieszczania się jest prawem, z którego wolą one nie korzystać, ponieważ odnosi się do zupełnie innego wzorca osobowego: wzorca bezbronnego włóczęgi, a nie pewnego siebie sługi”. 39      W swoim artykule Sara Iglesias Sánchez (przypis 33, op.cit., s. 388–389) przedstawiła dane liczbowe z badania przeprowadzonego w 2013 r., z którego to badania wynika, że ponad 60 % obywateli Unii uważa się za obywateli Unii, niezależnie od tego, że tylko niewielki odsetek z nich korzysta z prawa do swobodnego przemieszczania się. Podobne dane liczbowe wynikają z najnowszych danych Eurobarometru (2025) – 63 % obywateli Unii czuje więź z Unią Europejską (Standardowe badanie Eurobarometr 103, wiosna 2025 r.). 40      Wyrok z dnia 29 kwietnia 2025 r., Komisja/Malta (Obywatelstwo w zamian za inwestycje) (C‑181/23, zwany dalej „wyrokiem Komisja/Malta”, EU:C:2025:283, pkt 92),. Chociaż w wyroku tym Trybunał stwierdził, że „status obywatela Unii stanowi podstawowy status obywateli państw członkowskich”, powołał się na swoje wcześniejsze orzecznictwo, zgodnie z którym uznano, że status ten „powinien stanowić podstawowy status obywateli państw członkowskich”. Można zatem dojść do wniosku, że od czasu wydania wyroku z dnia 20 września 2001 r., Grzelczyk (C‑184/99, EU:C:2001:458, pkt 31), w którym Trybunał stwierdził to po raz pierwszy, nastąpiła pewna ewolucja w tym względzie. Trybunał powtórzył te słowa w wyroku Grzelczyk i szeregu innych spraw, w tym wyroku Ruiz Zambrano (zob. pkt 41). Jedyną sprawą, w której Trybunał pominął słowa „powinien stanowić” lub „ma stanowić”, przed wyrokiem Komisja/Malta był wyrok z dnia 5 września 2023 r., Udlændinge- og Integrationsministeriet (Utrata obywatelstwa duńskiego) (C‑689/21, EU:C:2023:626, pkt 38). Zatem zmiana sformułowania w wyroku Komisja/Malta była zamierzona i świadczy o bardziej zdecydowanym potwierdzeniu znaczenia statusu obywatela Unii. Taka ewolucja ilustruje moim zdaniem, że koncepcja obywatelstwa Unii osiągnęła dojrzałość, co pozwala na jego dalszy rozwój. 41      Niektóre z pozostałych praw, które art. 20 TFUE przyznaje obywatelom Unii i które rozwinięto bardziej szczegółowo w art. 22–24 TFUE, również dotyczą obywateli przemieszczających się. I tak prawo głosowania w wyborach lokalnych lub w wyborach europejskich w państwie członkowskim miejsca zamieszkania ma znaczenie dla obywateli mieszkających w państwie członkowskim innym niż państwo, którego są obywatelami. Prawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej w państwach trzecich przez przedstawicielstwa państw członkowskich innych niż państwo członkowskie, którego obywatelem jest obywatel Unii, ma znaczenie dla obywateli podróżujących do państw trzecich, ale nie dla obywateli nieprzemieszczających się czy też obywateli przemieszczających się w rozumieniu prawa do swobodnego przemieszczania się. Prawo do składania petycji do Parlamentu Europejskiego, zwracania się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich lub kierowania pism do instytucji Unii we własnym języku jest już jednak równie istotne dla obywateli nieprzemieszczających się i obywateli przemieszczających się. 42      Zobacz przypis 32 do niniejszej opinii. 43      Zobacz w tym względzie wyrok Komisja/Malta, pkt 95. W świetle tego wyroku K. Grimonprez, opowiadając się za wprowadzeniem europejskiego wymiaru w edukacji, stwierdził, że „uznanie przez Trybunał, że obywatelstwo zasadza się na solidarności i dobrej wierze, potwierdza, iż jego znaczenie wykracza poza krąg przemieszczających się obywateli. Jego skutki mają także zastosowanie do tych, którzy nie przekraczają granic”. K. Grimonprez, EU citizenship based on common values: implications of Commission v Malta (C‑181/23) for the European dimension in citizenship education (Case Comment), E.L. Rev. 2025, s. 502–514, s. 512. 44      Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 19 listopada 2024 r., Komisja/Republika Czeska (Kandydowanie w wyborach i status członka partii politycznej) (C‑808/21, EU:C:2024:962, pkt 163); z dnia 19 listopada 2024 r., Komisja/Polska (Kandydowanie w wyborach i status członka partii politycznej) (C‑814/21, EU:C:2024:963, pkt 160). 45      Sąd odsyłający będzie musiał zweryfikować, czy V rzeczywiście przysługuje prawo pobytu w Hiszpanii. V wyjaśniła, że próbowała zrzec się tego prawa, ale nie jest pewne, czy było to możliwe. Analizę przeprowadzę w oparciu o założenie przyjęte w postanowieniu odsyłającym, zgodnie z którym V może rzeczywiście legalnie przebywać w Hiszpanii. 46      Pragnę dodać, że nie należy zapominać, iż choć oboje rodzice wydają się być obywatelami państwa trzeciego, nie jest tak w przypadku ich syna, w związku z czym jego relokacja i pobyt w tym państwie trzecim mogą być jednak uzależnione od spełnienia dodatkowych wymogów. 47      Na podstawie wyroku Zhu i Chen można jednak twierdzić, że syn V mógłby przeprowadzić się do Hiszpanii, gdyby jego matka dysponowała wystarczającymi zasobami na utrzymanie go w tym państwie członkowskim. 48      Sformułowanie użyte przez Trybunał w większości spraw dotyczących pochodnego prawa pobytu wywodzonego z art. 20 TFUE. Zobacz na przykład wyrok NW i PQ, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo. 49      Przykładowo wyrok Chavez-Vilchez, pkt 63. 50      Wyrok Dereci, pkt 68. 51      Zobacz także wyroki: McCarthy, pkt 49, 50; Ymeraga, pkt 38, 39, 43. 52      Zobacz na przykład wyrok z dnia 7 września 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Charakter prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE) (C‑624/20, EU:C:2022:639, pkt 40). 53      Zobacz w tym względzie wyrok Subdelegación del Gobierno en Toledo, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo. 54      Wyrok Chavez-Vilchez, pkt 70. 55      Zobacz w tym względzie wyroki: Rendón Marín (pkt 85); Subdelegación del Gobierno en Toledo (pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo); NW i PQ (pkt 77). 56      Zobacz w tym względzie wyrok Chavez-Vilchez, pkt 71. W tym względzie zob. także między innymi wyroki: z dnia 8 maja 2018 r., K.A. i in. (Łączenie rodzin w Belgii) (C‑82/16, EU:C:2018:308, pkt 72); z dnia 7 września 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Charakter prawa pobytu na podstawie art. 20 TFUE) (C‑624/20, EU:C:2022:639, pkt 38, 39); X (Matka będąca obywatelką Tajlandii) (pkt 48). 57      Zobacz na przykład U. Šadl, Case – Case-Law – Law: Ruiz Zambrano as an Illustration of How the Court of Justice of the European Union Constructs Its Legal Arguments, EuConst, 2013, s. 205–229, s. 225. 58      Okoliczności tej sprawy były następujące: małoletni obywatel Unii, w oparciu o którego prawa związane z obywatelstwem matka będąca obywatelką państwa trzeciego wnosiła o przyznanie pochodnego prawa pobytu w Niderlandach, mieszkał przez całe życie w państwie trzecim. 59      X (Matka będąca obywatelką Tajlandii), pkt 29 (wyróżnienie moje). 60      Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Åkerberg Fransson (C‑617/10, EU:C:2013:105). 61      Zobacz na przykład wyrok CS. 62      Trybunał wyjaśnił, że jeżeli dany obywatel Unii jest dzieckiem, właściwe organy muszą ustalić, kto jest osobą rzeczywiście sprawującą pieczę nad tym dzieckiem i czy rzeczywiście istnieje stosunek zależności między dzieckiem a rodzicem będącym obywatelem państwa trzeciego (wyrok Chavez-Vilchez, pkt 70). Co więcej, choćby zależność istniała w stosunku do obojga rodziców, z których jeden jest obywatelem państwa trzeciego, a drugi obywatelem Unii, istnienie i zaangażowanie rodzica będącego obywatelem Unii w życie dziecka nie wystarczy samo w sobie, by odmówić pochodnego prawa pobytu rodzicowi będącemu obywatelem państwa trzeciego, jeżeli dziecko jest rzeczywiście zależne od rodzica będącego obywatelem państwa trzeciego.