C-158/07

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO JÁNA MAZÁKA przedstawiona w dniu 10 lipca 2008 r.(1) Sprawa C‑158/07 Jacqueline Förster przeciwko IB‑Groep [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Centrale Raad van Beroep (Niderlandy)] Swoboda przepływu pracowników – Obywatelstwo Unii –Artykuły 12 WE i 18 WE – Pomoc dla studentów w formie stypendium I –    Wstęp 1.        Postanowieniem z dnia 16 marca 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 22 marca 2007 r., Centrale Raad van Beroep (sąd odwoławczy w dziedzinie zabezpieczenia społecznego Niderlandy), przedłożył Trybunałowi, na podstawie art. 234 WE, kilka pytań prejudycjalnych dotyczących wykładni przepisów wspólnotowych w sprawie prawa pracowników do swobodnego przemieszczania się i przebywania oraz przepisów traktatu w sprawie obywatelstwa Unii w związku z art. 12 WE. 2.        Wniosek został złożony w trakcie postępowania wszczętego przez J. Förster, obywatelkę Niemiec, która przybyła do Niderlandów w celu podjęcia studiów i która początkowo wykonywała w ich trakcie pracę zarobkową, przeciwko Hoofddirectie van de Informatie Beheer Groep (zwanej dalej „IBG”), organowi administracyjnemu mającemu kompetencje w zakresie wykonywania niderlandzkich przepisów o stypendiach studenckich. J. Förster zaskarżyła odmowę IBG udzielenia jej stypendium na pokrycie kosztów studiów i kosztów utrzymania (zwanego dalej „stypendium”) za okres, w którym już nie była czynna zawodowo, wydaną na tej podstawie, że ani nie zachowała statusu pracownika wspólnotowego, ani nie spełniała już stosowanego przez IBG wymogu zgodnego z prawem zamieszkiwania w Niderlandach przez co najmniej pięcioletni nieprzerwany okres. 3.        Tak więc w niniejszej sprawie zasadniczo pojawiają się dwa zagadnienia. Po pierwsze, czy studentka (migrująca) znajdująca się w sytuacji J. Förster może powołać się na prawo pracownika wspólnotowego do równego traktowania w celu uzyskania stypendium pomimo okoliczności, że w przedmiotowym okresie zaprzestała swojej poprzedniej działalności zawodowej, a więc nie była czynna zawodowo. 4.        Po drugie, sąd odsyłający dąży do upewnienia się, czy studentka jak na przykład J. Förster, jako obywatelka Unii, może w każdym wypadku powołać się na zasadę równego traktowania zagwarantowaną w art. 12 akapit pierwszy WE w celu uzyskania stypendium, a w szczególności, czy i na jakich warunkach można uzależnić uprawnienie do przyznania stypendium od wymogu, aby zainteresowany student przebywał zgodnie z prawem w przyjmującym państwie członkowskim przez pięcioletni okres poprzedzający złożenie wniosku o pomoc finansową. 5.        Tym sposobem zwrócono się do Trybunału o rozwinięcie orzecznictwa w sprawie Bidar, a w szczególności co się tyczy stwierdzenia, iż państwo członkowskie ma prawo do przyznawania pomocy finansowej jedynie studentom, którzy wykażą „określony stopień zintegrowania ze społeczeństwem tego państwa”(2). II – Ramy prawne A –    Przepisy wspólnotowe 6.        Artykuł 7 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty(3) stanowi: „1. Pracownik, będący obywatelem państwa członkowskiego, nie może być na terytorium innego państwa członkowskiego ze względu na swą przynależność państwową traktowany odmiennie niż pracownicy krajowi pod względem warunków zatrudnienia i pracy, w szczególności warunków wynagrodzenia, zwolnienia i, jeżeli straci pracę, powrotu do pracy lub ponownego zatrudnienia. 2. Pracownik korzysta z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych jak pracownicy krajowi. [...]”. 7.        Artykuł 1 dyrektywy Rady 93/96/EWG z dnia 29 października 1993 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów(4) stanowi: „W celu określenia warunków ułatwiających korzystanie z prawa pobytu oraz w celu zagwarantowania obywatelowi państwa członkowskiego, przyjętemu do udziału w szkoleniu zawodowym w innym państwie członkowskim, dostępu do kształcenia zawodowego w sposób wykluczający dyskryminację, owo państwo członkowskie przyznaje prawo pobytu każdemu studentowi, który jest obywatelem państwa członkowskiego oraz który nie korzysta z tego prawa w wyniku innych przepisów prawa wspólnotowego, oraz małżonkowi tego studenta i dzieciom pozostającym na jego utrzymaniu, w przypadku gdy student ten zapewnia odpowiednie władze krajowe – poprzez złożenie oświadczenia lub za pośrednictwem innych środków alternatywnych, które może wybrać – że posiada on wystarczające środki, aby nie stać się ciężarem dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego podczas pobytu w tym państwie członkowskim, pod warunkiem że student ten jest zapisany w uznanej jednostce edukacyjnej w celu kształcenia zawodowego oraz że podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu obejmującemu wszelkie rodzaje ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim”. 8.        Artykuł 3 dyrektywy 93/96 stanowi: „Niniejsza dyrektywa nie ustanawia prawa do wypłaty przez przyjmujące państwo członkowskie stypendiów pokrywających koszty utrzymania na rzecz studentów korzystających z prawa pobytu”. 9.        Artykuł 2 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1251/70 z dnia 29 czerwca 1970 r. dotyczącego prawa pracowników do pozostania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia w tym państwie(5) ma następujące brzmienie: „1. Prawo do pozostania na stałe na terytorium państwa członkowskiego przysługuje: a) pracownikowi, który w momencie zaprzestania pracy osiągnął wiek ustalony przez przepisy prawne tego państwa członkowskiego jako uprawniający do pobierania emerytury i który był zatrudniony przez co najmniej dwanaście ostatnich miesięcy oraz przebywał w nim nieprzerwanie przez ponad trzy lata; [...]”. 10.      Zgodnie z art. 7 tego rozporządzenia, „[p]rawo do równego traktowania, ustanowione na mocy rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68, przysługuje także osobom korzystającym z niniejszego rozporządzenia”. 11.      Rozporządzenie nr 1612/68 zostało zmienione, natomiast dyrektywa 93/96 została uchylona dyrektywą 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich(6); zgodnie z art. 40 tej dyrektywy państwa członkowskie zostały zobowiązane do dokonania jej transpozycji do dnia 30 kwietnia 2006 r. 12.      Zgodnie z art. 16 ust. 1 dyrektywy 2004/38: „Obywatele Unii, którzy legalnie zamieszkują w przyjmującym państwie członkowskim przez nieprzerwany okres pięciu lat, mają prawo stałego pobytu w tym państwie [...]”. 13.      Artykuł 24 dyrektywy 2004/38, zatytułowany „Równe traktowanie”, stanowi: „1. Z zastrzeżeniem specjalnych przepisów wyraźnie określonych w traktacie i prawie wtórnym wszyscy obywatele Unii zamieszkujący na podstawie niniejszej dyrektywy na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego są traktowani na równi z obywatelami tego państwa członkowskiego w zakresie ustanowionym w traktacie. Korzystanie z tego prawa obejmuje członków rodziny, którzy nie są obywatelami jednego z państw członkowskich i posiadają prawo pobytu lub stałego pobytu. 2. W drodze odstępstwa od ust. 1, przyjmujące państwo członkowskie nie jest zobowiązane do przyznania uprawnienia do pomocy społecznej w ciągu pierwszych trzech miesięcy pobytu lub, w określonym przypadku, dłuższego okresu przewidzianego w art. 14 ust. 4 lit. b), ani nie jest zobowiązane – przed nabyciem prawa stałego pobytu – do udzielania pomocy dla pokrycia kosztów utrzymania w czasie studiów, włącznie z kształceniem zawodowym, w postaci stypendiów lub pożyczek studenckich, dla osób nie będących pracownikami najemnymi, osób pracujących na własny rachunek, osób, które zachowują ten status, i członków ich rodziny”. B –    Właściwe przepisy krajowe 14.      Zasady regulujące udzielanie stypendium zawarte są w ustawie o stypendiach studenckich (Wet Studiefinanciering, zwanej dalej „WSF 2000”). Jedna z tych przesłanek dotyczy obywatelstwa studentów. Kwestię tę reguluje art. 2.2 WSF 2000. Przepis ten miał w wersji obowiązującej od 1 września 2000 r. do 21 listopada 2003 r. następujące brzmienie: „1.      Prawo do stypendium mają studenci: (a)      posiadający obywatelstwo niderlandzkie, (b)      nieposiadający obywatelstwa niderlandzkiego, lecz zamieszkali w Niderlandach i na podstawie umowy międzynarodowej lub decyzji organizacji międzynarodowej traktowani w zakresie stypendiów jak obywatele Niderlandów, lub (c)      nieposiadający obywatelstwa niderlandzkiego, lecz zamieszkali w Niderlandach i należący do określonej na mocy przepisów wykonawczych grupy osób, traktowanych w zakresie stypendiów jak obywatele Niderlandów”.  15.       Do art. 2.2 WSF 2000 został wprowadzony ze skutkiem od dnia 21 listopada 2003 r. drugi ustęp. Ma on następujące brzmienie: „2. W charakterze odstępstwa od ust. 1 lit. b) przesłanka zamieszkiwania w Niderlandach nie obowiązuje względem studentów, którzy na podstawie umowy międzynarodowej lub decyzji organizacji międzynarodowej nie mogą jej podlegać. Przepisy wykonawcze do tego ustępu mogą zostać ustanowione na mocy rozporządzenia wykonawczego”. 16.       W dniu 4 marca 2005 r. IBG, organ administracyjny mający kompetencje w zakresie wykonywania WSF 2000, ustanowiła „Beleidsregel controlebeleid migrerend werknemerschap” (wytyczne w sprawie kontroli pracowników migracyjnych)(7). Wytyczne te weszły w życie w dniu 23 marca 2005 r. i dotyczą kontroli okresów, na które zostały przyznane stypendia, poczynając od roku kalendarzowego 2003. Zgodnie z nimi IBG powinna przyjąć, że każdy student, który w okresie podlegającym kontroli pracował średnio przynajmniej 32 godziny miesięcznie, ma status pracownika wspólnotowego. Jeżeli jednak student nie spełnia przesłanki 32 godzin pracy, IBG przeprowadza dokładniejsze badanie konkretnych okoliczności danego przypadku. 17.      W związku z wyrokiem Trybunału w sprawie Bidar(8) IBG dodatkowo wydała w dniu 9 maja 2005 r. „Beleidsregel aanpassing aanvraag studiefinanciering voor studenten uit EU, EER of Zwitserland (wytyczne dostosowujące z dnia 9 maja 2005 r. dotyczące wniosków o stypendia dla studentów z UE, EOG i Szwajcarii, zwane dalej „wytycznymi z dnia 9 maja 2005 r.”)(9), które w myśl art. 5 weszły w życie z chwilą ogłoszenia i z mocą wsteczną od dnia 15 marca 2005 r. 18.      Artykuł 2 ust. 1 i 2 przepisów z dnia 9 maja 2005 r. ma następujące brzmienie: „1. Studenci posiadający obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub innego państwa będącego stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r., lub Szwajcarii mogą na wniosek uzyskać stypendium zgodnie z WSF 2000 […], jeżeli przed złożeniem wniosku zamieszkiwali zgodnie z prawem na terenie Niderlandów nieprzerwanie przez okres przynajmniej pięciu lat. Pozostałe przepisy WSF 2000 […] mają pełne zastosowanie. 2. Domniemywa się, że zamieszkanie w rozumieniu ust. 1 miało miejsce, jeżeli student był podczas wskazanego okresu zameldowany w gminnej bazie danych osobowych (GBA)”.  19.      Materia ta jest od 11 października 2006 r. uregulowana ustawowo, natomiast wytyczne z dnia 9 maja 2005 r. zostały uchylone. III – Stan faktyczny, postępowanie oraz pytania prejudycjalne 20.      Zgodnie z postanowieniem odsyłającym oraz informacjami przekazanymi w trakcie rozprawy, stan faktyczny sprawy przedstawia się w następujący sposób: 21.      Jacqueline Förster, obywatelka niemiecka, urodziła się 18 czerwca 1979 r. w Grevenbroich, Niemcy, i tam się wychowała. Grevenbroich jest położone 49 kilometrów od granicy niderlandzko‑niemieckiej. 22.      W dniu 5 marca 2000 r. J. Förster osiedliła się w Niderlandach, gdzie bezpośrednio po przybyciu rozpoczęła studia na kierunku nauczania początkowego, a od dnia 1 września 2000 r. również na kierunku pedagogiki, które zakończyła tytułem licencjackim w Hogeschool van Amsterdam. 23.      J. Förster również wykonywała od 16 marca 2000 r. różnego rodzaju czynności, pozostając w stosunku zatrudnienia w centrach telefonicznych, za pośrednictwem agencji zatrudnienia. 24.      Od października 2002 r. do czerwca 2003 r. J. Förster odbywała odpłatną praktykę w jednej z niderlandzkich szkół specjalnych dla uczniów z zaburzeniami w zachowaniu i zaburzeniami psychicznymi. 25.      Po odbyciu tej praktyki J. Förster nie wykonywała w roku 2003 innej działalności zarobkowej. Od lipca 2004 r. podjęła ponownie pracę w Niderlandach. 26.      Zgodnie z postanowieniem odsyłającym, J. Förster przebywała w Niderlandach zawsze zgodnie z prawem. 27.      IBG udzieliła J. Förster stypendium od września 2000 r. Stypendium było okresowo przedłużane, przy czym zawsze zakładano, że J. Förster będzie na przyszłość uważana za pracownika w rozumieniu art. 39 WE, który na podstawie art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 powinien być traktowany w zakresie stypendium tak jak studenci posiadający obywatelstwo niderlandzkie. 28.       J. Förster utraciła prawo do stypendium z dniem 1 września 2004 r., po zdaniu egzaminu końcowego na kierunku pedagogika, zakończonego tytułem licencjackim. 29.      Początkowo stypendium zostało wstępnie udzielone na rzecz J. Förster również w drugiej połowie roku 2003. Po przeprowadzeniu kontroli IBG stwierdziła jednak w decyzji z dnia 3 marca 2005 r., że J. Förster nie wykonywała od lipca 2003 r. działalności zarobkowej i nie mogła być w dalszym ciągu uznawana za pracownika wspólnotowego. Została ona zobowiązana do zwrotu stypendium za drugą połowę roku 2003 oraz pewnej kwoty za bilet na środki komunikacji publicznej za ten okres, którego koszty poniosła IBG. 30.      J. Förster złożyła odwołanie od tej decyzji do Rechtbank Alkmaar (sądu w Alkmaar), podnosząc, że w pierwszej połowie roku 2003 r. przepracowała zarobkowo tak wiele godzin, że również w drugiej połowie roku 2003 powinna była zostać uznana za pracownika wspólnotowego. Pomocniczo podniosła, że ma ona za ten okres prawo do stypendium jako w pełni zintegrowana ze społeczeństwem niderlandzkim obywatelka Unii, zgodnie z wyrokiem w sprawie Bidar(10). 31.      IBG prezentuje stanowisko, zgodnie z którym J. Förster nie można było uznać w drugiej połowie roku 2003 w dalszym ciągu za pracownika wspólnotowego, i że stanowisko tego organu jest zgodne z prawem wspólnotowym w świetle wykładni dokonanej w wyroku w sprawie Bidar. Organ ten zajął stanowisko, że studenci znajdujący się w takiej sytuacji jak ona i którzy nie mają praw wynikających ze szczególnego zakazu dyskryminacji mają prawo do stypendium wyłącznie wówczas, jeżeli przynajmniej pięć lat przebywali zgodnie z prawem w Niderlandach, natomiast w roku 2003 J. Förster tego warunku nie spełniała. 32.      Orzeczeniem z dnia 12 września 2005 r. Rechtbank Alkmaar oddalił skargę. Wyrok ten jest w części uzasadniony w ten sposób, że J. Förster nie wykonywała w drugiej połowie roku 2003 pracy w sposób rzeczywisty i efektywny, wobec czego nie można było jej uznać za pracownika wspólnotowego. Ponadto, zdaniem sądu, nie mogła ona powoływać się na wyrok w sprawie Bidar, ponieważ przed rozpoczęciem studiów nie była w żaden sposób zintegrowana ze społeczeństwem niderlandzkim. 33.      Postępowanie główne zawisłe przed Centrale Raad van Beroep dotyczy odwołania J. Förster od tego wyroku. Zasadniczo podniosła ona, że w czasie istotnym dla sprawy była już tak dalece zintegrowana ze społeczeństwem niderlandzkim, że ma prawo do stypendium za drugą połowę roku 2003. Pomocniczo J. Förster podniosła w postępowaniu odwoławczym, że należy uznać, iż była pracownikiem wspólnotowym przez cały rok 2003. IBG podtrzymała swe stanowisko. 34.      Odnosząc się w szczególności do wyroków Trybunału w sprawach Ninni‑Orasche(11) oraz Fahmi i Amado(12), sąd odsyłający wstępnie podziela pogląd IBG, że nie można przyjąć, że J. Förster zachowała status pracownika wspólnotowego w drugiej połowie roku 2003, ponieważ rozpoczęcie przez nią studiów nie nastąpiło bezpośrednio po wcześniejszej działalności w Niderlandach, a także nie miał miejsca przypadek niezamierzonego pozostawania bez pracy, co wiązałoby się z obowiązkiem przekwalifikowania się. 35.      Podnosi on jednak, że J. Förster może wywieść roszczenie o stypendium na podstawie przepisów o wcześniejszym statusie pracownika lub na podstawie przepisów o obywatelstwie Unii w związku z ustanowionym w art. 12 WE zakazem dyskryminacji ze względu na przynależność państwową. 36.      W związku z powyższym powstaje szereg pytań. Po pierwsze, sąd odsyłający ma wątpliwości co do zakresu rozporządzenia nr 1251/70, a w szczególności, czy art. 7 tegoż rozporządzenia ma również zastosowanie względem studentów, którzy przybyli do Niderlandów głównie w celu podjęcia studiów i początkowo w ograniczonym zakresie wykonywali – jednocześnie studiując – działalność zarobkową, która tymczasem ustała. 37.      Po drugie, sąd odsyłający wskazuje, że w trakcie postępowania głównego wyłoniło się kilka pytań odnoszących się do wykładni obywatelstwa Unii i art. 12 WE, które dotychczas pozostają bez odpowiedzi, w tym między innymi, czy w kontekście wyroku w sprawie Bidar(13) dyrektywa 93/96 sprzeciwia się, aby studenci w takiej sytuacji jak J. Förster, którzy przybyli do Niderlandów głównie w celu podjęcia studiów, mogli powołać się na art. 12 WE w celu uzyskania stypendium. 38.      Dodatkowo sąd odsyłający dąży do ustalenia, jakie wnioski należy wyciągnąć z wyroków w sprawach Bidar(14) i Trojani(15) względem ustanowionej przez IBG w przepisach z dnia 9 maja 2005 r. przesłanki pięcioletniego okresu zamieszkania. 39.      W szczególności zmierza on do ustalenia, czy w zakresie dotyczącym stypendiów obywatele Unii mogą jedynie wówczas powołać się na art. 12 akapit pierwszy WE, jeżeli w sposób zgodny z prawem przebywali w przyjmującym państwie członkowskim przez pewien okres bądź jeśli posiadają kartę pobytu. 40.      Po drugie zastanawia się on, czy przesłanka pięcioletniego okresu pobytu przewidziana w prawie krajowym jest zgodna z art. 12 WE, jeżeli jest ona wymagana wyłącznie w przypadku obywateli innych państw członkowskich. 41.      Po trzecie, jeżeli przesłanka ta może być zasadniczo uznana za uzasadnioną, powstaje w dalszym ciągu pytanie, czy ustanowiony przez IBG warunek jest zgodny z tym artykułem. W tym względzie sąd odsyłający zauważa, iż fakt, że ten okres został przejęty z dyrektywy 2004/38, przemawiałby za jego zgodnością z prawem. Jeżeli zostanie udzielona odpowiedź pozytywna, to zastanawia się on, jak dalece można wymagać spełnienia tego warunku bez żadnych wyjątków, gdy w konkretnych przypadkach na znaczny stopień integracji ze społeczeństwem niderlandzkim wskazują inne czynniki niż okres zamieszkania, na przykład wybór danego kierunku studiów lub związek z niderlandzkim partnerem. 42.      Wreszcie w postanowieniu odsyłającym zawarte jest stwierdzenie, że na podstawie przepisów IBG z dnia 9 maja 2005 r. J. Förster odmówiono stypendium za drugą połowę roku 2003 ze względu na to, że nie przebywała w tym czasie w Niderlandach zgodnie z prawem przez nieprzerwany okres co najmniej pięciu lat, które to stwierdzenie opiera się na wykładni wyroku w sprawie Bidar, a więc na kryterium, które nie było znane w okresie istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, co może pozostawać w sprzeczności z orzeczeniem w sprawie Collins(16), zgodnie z którym warunek miejsca zamieszkania może być stosowany jedynie wówczas, gdy jego kryteria były z góry znane. Sąd odsyłający podkreśla jednak, że w tej sprawie nie ma arbitralności i jako że chodzi o okres przeszły, pewność prawa zainteresowanej nie wydaje się zagrożona. Ponadto sąd krajowy wskazał, że IBG opublikowała przedmiotowe przepisy krótko po wydaniu wyroku w sprawie Bidar. 43.      Z powyższych względów Centrale Raad van Beroep postanowił zawiesić postępowanie oraz przedłożyć Trybunałowi następujące pytania: „1.      Czy art. 7 rozporządzenia 1251/70 ma zastosowanie również względem studentów, którzy przybyli do Niderlandów głównie w celu podjęcia studiów i w początkowo ograniczonym zakresie wykonywali – jednocześnie studiując – działalność zarobkową, która w międzyczasie ustała? 2.      Czy dyrektywa 93/96 sprzeciwia się temu, aby studenci wskazani w pytaniu pierwszym mogli skutecznie powołać się na art. 12 WE w celu uzyskania pełnego stypendium? 3.      a) Czy zasada, zgodnie z którą obywatele Unii, którzy nie są czynni zawodowo, mogą powołać się na art. 12 WE jedynie wówczas, jeżeli przebywali w sposób legalny w przyjmującym państwie członkowskim przez pewien okres bądź jeśli posiadali kartę pobytu, ma zastosowanie również w przypadku pomocy na pokrycie kosztów utrzymania studentów? b)      Jeżeli zostanie udzielona odpowiedź pozytywna, czy wymóg określonego okresu pobytu jest dopuszczalny, jeżeli jest skierowany wyłącznie do osób niebędących obywatelami przyjmującego państwa członkowskiego? c)      Jeżeli zostanie udzielona odpowiedź pozytywna, czy ustanowienie wymogu okresu pobytu wynoszącego pięć lat jest zgodne z art. 12 WE? d)      Jeżeli zostanie udzielona odpowiedź negatywna, jakiego okresu pobytu można zażądać? 4.      Czy w konkretnych przypadkach wystarczający jest wymóg krótszego legalnego pobytu, jeżeli inne czynniki niż okres pobytu wskazują na znaczny stopień integracji ze społeczeństwem państwa przyjmującego? 5.      Gdy osoby zainteresowane mogą na podstawie wyroku Trybunału mającego skutek retroaktywny wywieść z art. 12 WE prawa o szerszym zakresie niż przyjmowano wcześniej, czy można wymagać spełnienia związanych z tym uzasadnionych przesłanek w okresach przeszłych, jeżeli przesłanki te zostały podane do wiadomości krótko po wydaniu wyroku?”. IV – Analiza prawna A –    Uwagi wstępne 44.      Jak wynika ze stanu faktycznego sprawy przedstawionego w postanowieniu odsyłającym, zasadnicze pytanie w niniejszym sporze sprowadza się do kwestii, czy w tych okolicznościach J. Förster przysługuje prawo do równego traktowania zgodnie z prawem wspólnotowym w celu uzyskania stypendium na pokrycie kosztów studiów. 45.      Roszczenie J. Förster odnosi się do okresu, w którym nie prowadziła działalności zarobkowej, a w konsekwencji nie była czynna zawodowo. Jak już wcześniej zauważono(17), okoliczność ta ma decydujące znaczenie dla prawa wspólnotowego, które co się tyczy w szczególności korzystania ze świadczeń socjalnych, dokonuje generalnego rozróżnienia pomiędzy osobami czynnymi zawodowo (pracownicy i osoby pracujące na własny rachunek) z jednej strony, a osobami niebędącymi czynnymi zawodowo z drugiej strony. Co do zasady prawo wspólnotowe przyznaje pierwszej kategorii osób znacznie szersze uprawnienia niż kategorii drugiej. 46.      Tak więc przykładowo, orzecznictwo Trybunału dokonuje rozróżnień pomiędzy obywatelami państw członkowskich takimi jak poszukujący pracy, którzy jeszcze nie nawiązali stosunku zatrudnienia i którzy korzystają z zasady równego traktowania jedynie w zakresie dostępu do zatrudnienia, z jednej strony, a osobami, które już pojawiły się na rynku pracy przyjmującego państwa członkowskiego i które mogą na podstawie art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 rościć sobie prawo do tych samych przywilejów socjalnych i podatkowych jak pracownicy krajowi, z drugiej strony(18). 47.      W konsekwencji, co się tyczy praw studentów migrujących do otrzymywania świadczeń społecznych, sytuacja wygląda w ten sposób, że przynajmniej zgodnie z dyrektywą 93/96, jak również przed upływem pięcioletniego nieprzerwanego okresu zamieszkiwania, zgodnie z dyrektywą 2004/38, „czysty” student migrujący, nieczynny zawodowo, zasadniczo nie ma roszczeń o wypłatę stypendium przez przyjmujące państwo członkowskie. Jednakże student, który jest również pracownikiem w rozumieniu art. 39 WE, może skorzystać z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68, który przyznaje pracownikom wszystkich państw członkowskich prawo do takiego samego traktowania ze strony innego państwa członkowskiego w zakresie prawa do przywilejów socjalnych jak obywatelom tego innego państwa(19). 48.      To w istocie na tej podstawie albo innymi słowy z uwagi na jej status pracownika wspólnotowego J. Förster zostało pierwotnie przyznane stypendium w Niderlandach. Stypendium to zostało jednak następnie cofnięte za drugą połowę 2003 r., ponieważ nie pozostawała ona w tym okresie w stosunku zatrudnienia, co pozostaje bezsporną okolicznością w niniejszym postępowaniu. 49.      W tym względzie sąd odsyłający słusznie uznał, że zgodnie ze szczegółowymi przepisami wspólnotowymi, jak na przykład rozporządzeniem nr 1251/70 oraz zgodnie z wyrokami w sprawach Lair(20) i Ninni‑Orasche(21), niektóre prawa związane ze statusem pracownika zagwarantowane są pracownikom migrującym, nawet jeśli pracownicy ci nie pozostają już w stosunku zatrudnienia. 50.      Sąd ten jednak „wstępnie” podziela pogląd, że nie można przyjąć, iż J. Förster zachowała status pracownika wspólnotowego w rozumieniu art. 39 WE i art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68. W konsekwencji pytanie pierwsze odnosi się jedynie do rozporządzenia nr 1251/70. Tym niemniej przeciwne stanowisko Komisji zasługuje moim zdaniem na rozważenie. Wobec powyższego w pierwszej części swojej oceny zbadam kwestię, czy i w jakich okolicznościach student znajdujący się w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie może powołać się na prawo do równego traktowania w zakresie stypendiów na podstawie bądź rozporządzenia nr 1251/70, bądź jako pracownik na podstawie rozporządzenia nr 1612/68. 51.      Należy przypomnieć w tym względzie, że okoliczność, iż sąd krajowy przedłożył pytanie, w którym wymienia konkretne przepisy prawa wspólnotowego, nie stanowi przeszkody, aby Trybunał dostarczył sądowi krajowemu wszelkich wskazówek interpretacji prawa wspólnotowego, które mogą być użyteczne do wydania rozstrzygnięcia w sprawie, która przed nim zawisła, bez względu na to, czy sąd ten wspomni o nich w swoich pytaniach(22). 52.       W każdym razie dla studentów, którzy nie mogą rościć sobie konkretnego prawa do równego traktowania, jakie zostało przyznane pracownikowi wspólnotowemu, wprowadzenie obywatelstwa Unii otwiera inną ewentualną drogę do, między innymi, prawa do równego traktowania w zakresie przyznania stypendium. 53.      Jak stwierdził Trybunał, obywatelstwo Unii stanie się podstawowym statusem obywateli państw członkowskich, umożliwiającym osobom znajdującym się w takiej samej sytuacji uzyskanie takiego samego traktowania wobec prawa bez względu na ich obywatelstwo(23). Co się szczególnie tyczy świadczeń z zakresu pomocy społecznej, Trybunał ożywił ten status w wyrokach w takich sprawach jak Martínez Sala, Trojani i Bidar, orzekając, że obywatel Unii nieczynny zawodowo może powołać się na art. 12 WE, jeśli legalnie przebywa od pewnego czasu w przyjmującym państwie członkowskim lub ma zezwolenie na pobyt(24). 54.      Można zatem stwierdzić, że pojęcie obywatelstwa Unii w sposób wypracowany orzecznictwem Trybunału wskazuje na emancypację praw wspólnotowych w stosunku do ich ekonomicznego podłoża. Taki jest w istocie cel, na który powołał się Trybunał, wskazując, że obywatelstwo Unii stanie się „podstawowym statusem obywateli państw członkowskich”. Prawa wynikające z prawa wspólnotowego, a w szczególności prawo do tego, aby nie być poddawanym nieuzasadnionej dyskryminacji, nie są już przyznawane obywatelom wyłącznie wówczas, gdy korzystają ze swobód ekonomicznych, przybierając odpowiadający im status (pracownika, dostawcy usług, itp.), lecz bezpośrednio z mocy ich statusu jako obywatela Unii(25). 55.      Tak więc o ile prawa do świadczeń socjalnych pierwotnie wiązały się z działalnością zawodową (w szczególności zatrudnienia za wynagrodzeniem, co stanowi kwintesencję pojęcia pracownika), to mogą one obecnie stać się dostępne dla nieczynnych zawodowo obywateli w oparciu o zasadę zakazu dyskryminacji. O ile państwa członkowskie były uprzednio zobowiązane przyjąć pełną odpowiedzialność w zakresie socjalnym i zapewnić opiekę społeczną osobom, które już znalazły się na jego rynku pracy(26), a więc które tym sposobem wniosły pewien wkład do jego gospodarki, to obecnie ta finansowa solidarność ma zasadniczo zostać rozciągnięta na wszystkich obywateli Unii przebywających legalnie na jego terytorium. 56.      Należy jednak zauważyć, że określone ograniczenia nadal pozostają w mocy. Jak wskazał Trybunał w wyrokach w sprawach Grzelczyk i Bidar, państwa członkowskie mają obowiązek wykazania się określonym stopniem solidarności finansowej w zakresie organizacji i stosowania ich systemu pomocy społecznej, w przeciwieństwie do, można dodać, nieograniczonej solidarności(27). Co się tyczy pokrycia kosztów utrzymania dla studentów, Trybunał uznał za uzasadnione w wyroku w sprawie Bidar, że każde z państw członkowskich może czuwać nad tym, aby przyznawanie pomocy społecznej nie stało się nadmiernym obciążeniem, oraz że przyznanie takiej pomocy może zostać ograniczone do studentów, którzy wykażą „określony stopień zintegrowania”(28). 57.      W związku z powyższym oraz z orzeczeniem w sprawie Bidar sąd odsyłający w pytaniach 2, 3 i 4 – do których ustosunkuję się łącznie – dąży do ustalenia, czy w okolicznościach sprawy J. Förster może powołać się na swoje prawo, jako obywatelka Unii, do równego traktowania na podstawie art. 12 WE w celu uzyskania stypendium za drugą połowę 2003 r. Ujmując sprawę inaczej, czy pozostaje w zgodzie z tym artykułem uwarunkowywanie przyznania stypendium studentom migrującym od spełnienia warunku posiadania miejsca zamieszkania przez okres pięciu lat, bez żadnego wyjątku? 58.      Jak słusznie zauważa Komisja, art. 12 WE, który stanowi gwarancję zasady zakazu wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, może być stosowany w sposób samodzielny jedynie w sytuacjach regulowanych przez prawo wspólnotowe, dla których traktat nie przewiduje szczególnego przepisu o zakazie dyskryminacji. Wobec powyższego konieczność przedstawienia stanowiska w przedmiocie tego artykułu zachodzi jedynie, jeżeli sprawa zawisła przed sądem krajowym nie wchodzi w zakres stosowania art. 39 WE i art. 7 rozporządzenia nr 1612/68, który w sposób konkretny wyraża prawo pracowników wspólnotowych do równego traktowania(29). 59.      Wreszcie w części trzeciej swojej analizy ustosunkuję się do pytania piątego, które dotyczy podnoszonego nałożenia przez władze niderlandzkie ze skutkiem retroaktywnym dodatkowych przesłanek w zakresie prawa studentów migrujących do stypendium. B –    Stosowanie zasady zakazu dyskryminacji na podstawie przepisów o swobodnym przepływie pracowników 1.      Główne argumenty uczestników 60.      W niniejszym postępowaniu uwagi na piśmie zostały przedłożone przez rządy: niderlandzki, niemiecki, austriacki, belgijski, szwedzki, fiński oraz Zjednoczonego Królestwa, jak również przez Komisję i J. Förster. Oprócz rządów: austriackiego i fińskiego, uczestnicy ci byli reprezentowani na rozprawie, która odbyła się dnia 23 kwietnia 2008 r. Ponadto na rozprawie reprezentowany był rząd duński. 61.      Komisja wyraża pogląd, iż wbrew temu, na co wskazuje sąd odsyłający, J. Förster może być uznana za pracownika wspólnotowego w rozumieniu art. 39 WE i rozporządzenia nr 1612/68 zgodnie z wykładnią Trybunału, zawartą w szczególności w wyrokach w sprawach Lair(30), Brown(31) oraz Ninni‑Orasche(32), ponieważ okoliczności sprawy wskazują na istotną ciągłość pomiędzy jej praktyką a studiami. Co się tyczy drugiej połowy 2003 r., to może ona powołać się na art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 w celu uzyskania przedmiotowego stypendium, które stanowi „przywilej socjalny” w rozumieniu tego rozporządzenia. 62.      Rządy: austriacki, duński, niemiecki, niderlandzki i szwedzki zasadniczo sprzeciwiają się temu poglądowi. W trakcie rozprawy rządy: niderlandzki i niemiecki stwierdziły, iż ich zdaniem wcześniej odbyta praktyka nie może prowadzić do statusu pracownika wspólnotowego w okresie po jej zakończeniu. W tym względzie należy dokonać odróżnienia niniejszej sprawy od wyroków w sprawach Lair(33) i Ninni‑Orasche(34), zgodnie z którymi musi istnieć ciągłość pomiędzy wcześniejszą pracą najemną a następującym po niej tokiem studiów. J. Förster nie pozostała bez pracy w sposób niezamierzony w rozumieniu tegoż orzecznictwa, ponieważ z samego charakteru praktyk wynika, że są one jedynie tymczasowe. 63.      Co się tyczy rozporządzenia nr 1251/70, J. Förster podnosi, że może ona powołać się na art. 7 tegoż rozporządzenia w celu zgłoszenia roszczenia o stypendium za drugą połowę 2003 r. 64.      Tymczasem wszyscy uczestnicy, którzy przedłożyli uwagi w tej kwestii, zasadniczo są zgodni, iż zgodnie z art. 1 rozporządzenia nr 1251/70 rozporządzenie to nie ma zastosowania ratione personae bądź pozostaje bez znaczenia dla niniejszej sprawy. 2.      Ocena 65.      Zgodnie z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68, pracownik będący obywatelem państwa członkowskiego, który korzysta ze swobody przepływu pracowników, korzysta z takich samych przywilejów socjalnych jak pracownicy krajowi. 66.      Trybunał już orzekał, że stypendium na pokrycie kosztów utrzymania i szkolenia w trakcie studiów prowadzących do przyznania tytułu zawodowego stanowi przywilej socjalny w rozumieniu tego artykułu(35). Pozostaje bezspornym, że przedmiotowe stypendium jest właśnie takim przywilejem(36). 67.      Wobec powyższego osoby zakwalifikowane jako pracownicy w rozumieniu art. 39 WE i art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 mogą korzystać ze swojego prawa do równego traktowania w zakresie przyznania przedmiotowego stypendium. 68.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie „pracownik”, o którym mowa w tych przepisach, posiada specyficzne wspólnotowe znaczenie, wobec czego nie może być poddawane wykładni zawężającej. Każda osoba wykonująca pracę w sposób efektywny i rzeczywisty, z wyłączeniem działalności na tak małą skalę, że można ją uznać za marginalną i pomocniczą, musi być uważana za „pracownika”. Zgodnie z tym orzecznictwem zasadniczą cechą stosunku zatrudnienia jest to, że przez czas określony osoba świadczy pracę na rzecz i pod kierunkiem innej osoby, otrzymując w zamian wynagrodzenie(37). 69.      Istotne jest, aby zauważyć, że w niniejszej sprawie zarówno organy krajowe, jak i sąd odsyłający w oczywisty sposób wychodzą z założenia, że w okresie poprzedzającym drugą połowę 2003 r. J. Förster – wykonując różnego rodzaju prace od marca 2000 r. oraz od października 2002 r. do czerwca 2003 r. i odbywając praktykę za wynagrodzeniem (w pełnym wymiarze czasu pracy) – pozostawała w rzeczywistym stosunku zatrudnienia, umożliwiającym jej roszczenie sobie prawa do statusu pracownika migrującego. W konsekwencji J. Förster zostało również przyznane stypendium zgodnie z rozporządzeniem nr 1612/68 oraz na podstawie przepisów niderlandzkich wymagających podjęcia pracy za wynagrodzeniem przez średnio 32 godziny miesięcznie. Nie ma zatem powodów wątpić, że do czerwca 2003 r. J. Förster spełniała niezbędne przesłanki, aby można było ją uznać za pracownika w rozumieniu przepisów o swobodnym przepływie pracowników, to znaczy jej praca zarobkowa była wykonywana w sposób efektywny i skuteczny, a nie marginalny bądź pomocniczy. 70.      W tym kontekście należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału okoliczności, że działalność zarobkowa polega na praktykach przygotowawczych bądź jest wykonywana w niepełnym wymiarze czasu pracy, jako takie nie stanowią przeszkody, aby osoba wykonująca tę pracę posiadała status pracownika(38). 71.      Z drugiej strony pozostaje również bezsporne, że w drugiej połowie 2003 r. J. Förster nie pozostawała już w stosunku zatrudnienia. 72.      Pomimo iż zainteresowana osoba zasadniczo traci status pracownika po ustaniu stosunku zatrudnienia, to jak wspominałem powyżej, status ten może wywierać określone skutki po jego ustaniu(39). 73.      Tak więc po pierwsze art. 7 rozporządzenia nr 1251/70 dotyczącego prawa pracowników do pozostania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia w tym państwie, do którego to rozporządzenia wyraźnie nawiązuje pytanie pierwsze, rozciąga prawo do równego traktowania ustanowione na mocy rozporządzenia nr 1612/68 na „osoby korzystające z niniejszego rozporządzenia”. 74.      Podzielam jednak pogląd wyrażony przez znaczną większość uczestników, którzy przedstawili uwagi w niniejszym postępowaniu, że rozporządzenie nr 1251/70 nie ma zastosowania ratione personae wobec osoby znajdującej się w sytuacji takiej jak J. Förster. Nie można rozsądnie odczytywać art. 1 tego rozporządzenia w oderwaniu od art. 2, w którym wymieniono, którzy pracownicy są uprawnieni do pozostania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia w tym państwie. Są to pracownicy, których stosunek zatrudnienia został rozwiązany ze względu na wiek, niezdolność do pracy albo podjęcie pracy w innym państwie członkowskim. Ponieważ jest oczywiste, że osoba znajdująca się w sytuacji opisanej w niniejszej sprawie nie mieści się w żadnej z tych kategorii, art. 7 rozporządzenia nr 1251/70 nie ma zastosowania. 75.      Wobec powyższego na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi przeczącej. 76.      Po drugie należy jednak zbadać, czy student w okolicznościach takich jak w postępowaniu przed sądem krajowym może czerpać korzyści z orzecznictwa w sprawach Lair, Brown, Raulin i Ninni‑Orasche. W tych wyrokach Trybunał orzekł, że wobec obywatela innego państwa członkowskiego, który po uprzednim podjęciu pracy zarobkowej w przyjmującym państwie członkowskim podjął w tym państwie studia prowadzące do uzyskania stopnia zawodowego, należy przyjąć, że zachował swój status pracownika, pod warunkiem istnienia związku, albo – jako to ujął Trybunał – „ciągłości” pomiędzy wcześniejszą pracą zarobkową a podjętymi studiami(40). 77.      Trybunał sprecyzował, że nie można wymagać takiej ciągłości, jeżeli osoba migrująca w sposób niezamierzony pozostanie bez pracy, wobec czego wskutek warunków panujących na rynku pracy jest zobowiązana do przekwalifikowania się. W tym względzie Trybunał wziął pod uwagę okoliczność, że ciągłe kariery zawodowe stały się mniej powszechne niż dawniej, wobec czego praca zarobkowa jest niekiedy przerywana okresami szkolenia bądź przekwalifikowania się(41). 78.      Wreszcie Trybunał odmówił rozciągnięcia korzystania z praw wynikających ze statusu pracownika na okoliczności, w których powstaje zagadnienie nadużyć. Sytuacja taka przykładowo wystąpiłaby przy ustaleniu, że obywatel państwa członkowskiego przybył do drugiego państwa członkowskiego wyłącznie w celu korzystania – po bardzo krótkim okresie działalności zarobkowej – ze świadczeń systemu pomocy dla studentów w tym państwie członkowskim(42), albo przy ustaleniu, że dana osoba uzyskała status pracownika wyłącznie wskutek przyjęcia na studia. W takich okolicznościach stosunek zatrudnienia, stanowiący wyłączną podstawę uprawnień wywodzących się z rozporządzenia nr 1612/08, ma jedynie pomocniczy charakter dla studiów, których finansowaniu ma służyć stypendium(43). 79.      Do sądu krajowego należy ostatecznie analiza stanu faktycznego w celu ustalenia, czy zgodnie z poszczególnymi kryteriami wynikającymi z wyżej omówionego orzecznictwa można uznać, że strona skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym zachowała status pracownika po ustaniu pracy zarobkowej(44). Jednakże informacje przekazane Trybunałowi w niniejszej sprawie umożliwiają poczynienie następujących uwag. 80.      Po pierwsze, wbrew temu, na co w szczególności wskazywał rząd niemiecki, okoliczność, że dana osoba przybyła do przyjmującego państwa członkowskiego „głównie w celu podjęcia studiów”, o czym wspomina sąd odsyłający w pytaniu pierwszym, i od początku studiowała, jednocześnie pracując jako osoba zatrudniona, jako taka nie stoi, moim zdaniem, na przeszkodzie, aby osoba ta powołała się na powyższe orzecznictwo. 81.      W tym względzie decydujące znaczenie ma to, czy dana osoba istotnie wykonywała konkretną pracę, to znaczy pracę zarobkową, w sposób efektywny i rzeczywisty, a nie marginalny bądź pomocniczy w rozumieniu pojęcia „pracownika”(45). W razie ustalenia, że osoba ta obiektywnie spełnia te przesłanki, okoliczność, że równocześnie należy ją uważać również za studenta, nie może pozbawiać jej statusu pracownika ani towarzyszących mu praw. Podobnie możliwość, że głównym motywem pozostaje odbycie studiów, sama w sobie nie powinna wywierać wpływu na zakwalifikowanie jej jako pracownika. 82.      Powyższy pogląd wypływa z niedawnego wyroku w sprawie Payir, Akyuz i Ozturk, dotyczącego art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju Stowarzyszenia, w którym Trybunał ustosunkował się do pytania, czy posiadanie statusu osoby zatrudnionej w charakterze au pair lub studenta przez obywateli tureckich, gdy wykonywana przez nich działalność spełnia poza tym trzy przesłanki określone w tym artykule, pozbawia ich statusu pracownika i uniemożliwia im legalne zatrudnienie na rynku pracy państwa członkowskiego w rozumieniu tego przepisu. Trybunał udzielił odpowiedzi przeczącej, orzekając, że zainteresowane osoby mogą powoływać się na prawa przyznawane przez ten przepis, pod warunkiem spełnienia obiektywnych przesłanek określonych w tym przepisie, przy czym nie jest konieczne branie pod uwagę ani powodów, dla których prawo wjazdu na to terytorium zostało pierwotnie przyznane zainteresowanej osobie, ani ewentualnych ograniczeń czasowych w podejmowaniu pracy(46). 83.      Po drugie, co się tyczy przesłanki bądź istnienia ciągłości pomiędzy pracą najemną a następującymi po niej studiami bądź pozostawania przez zainteresowaną osobę bez pracy w sposób niezamierzony, to z argumentacji przedstawionej przez J. Förster wynikałoby, że zaprzestała pracy w drugiej połowie 2003 r. z tej przyczyny, że musiała skupić się na skończeniu studiów. W tych okolicznościach nie uważam, aby można było określić pozostawanie przez nią bez pracy za niezamierzone. Tym niemniej podzielam pogląd Komisji, że w niniejszej sprawie może zostać spełnione kryterium ciągłości, zarówno z czasowego, jak i materialnego punktu widzenia. 84.      W tym względzie należy po pierwsze stwierdzić, że odpłatną praktykę poprzedzającą drugą połowę 2003 r. odbywano w szkole specjalnej dla uczniów z zaburzeniami w zachowaniu i/lub zaburzeniami psychicznymi, a więc była to działalność z całą pewnością związana, w kategoriach treści, ze studiami na kierunku pedagogika(47). 85.      Stosując kryterium ciągłości, należy również mieć na uwadze, do czego Trybunał już poczynił aluzję w wyroku w sprawie Lair(48), iż kariery zawodowe o charakterze ciągłym są mniej powszechne w dzisiejszym środowisku pracy niż dawniej. W szczególności od młodych osób będących u progu kariery zawodowej z różnych przyczyn oczekuje się – a nawet zmuszane są one do tego uwarunkowaniami panującymi na rynku pracy – wykazywania elastyczności w zakresie wykształcenia i wyszkolenia, jak również w odniesieniu do pierwszych kroków przy podejmowaniu zatrudnienia. Wobec powyższego nie należy dokonywać nazbyt zawężającej wykładni ciągłości celem uniknięcia wykluczenia znaczącej części pracujących studentów z możliwości korzystania z uprawnień przysługujących im jako pracownikom wspólnotowym, mimo że już byli czynni zawodowo oraz wkroczyli na rynek pracy przyjmującego państwa członkowskiego. 86.      Po trzecie nic nie wskazuje, aby w niniejszej sprawie istniały dowody na popełnienie nadużycia. W szczególności w świetle okoliczności, że J. Förster pozostawała w konkretnych zarobkowych stosunkach zatrudnienia przez ponad trzyletni okres przed zaprzestaniem pracy, nie można podnosić, że wjechała do innego państwa członkowskiego wyłącznie w celu korzystania ze świadczeń systemu pomocy dla studentów w tym państwie(49). 87.      Ponadto w trakcie rozprawy okazało się, że J. Förster przybyła do Niderlandów oraz rozpoczęła tam pracę i studia również z powodu jej osobistego związku z mieszkańcem Niderlandów. Okoliczność ta może wskazywać, że nie przybyła do tego państwa wyłącznie w celu korzystania ze świadczeń systemu pomocy dla studentów(50). 88.      Ponadto brak jest powodów do przyjęcia, że została zatrudniona wyłącznie z tej przyczyny, że została przyjęta na wyższą uczelnię, co skutkowałoby uznaniem jej zatrudnienia jako wyłącznie pomocniczego względem jej studiów. 89.      Z wszystkich powyższych względów wynika, że art. 7 rozporządzenia nr 1251/70 nie ma zastosowania względem studenta znajdującego się w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie w takim zakresie, w jakim student ten nie mieści się w żadnej kategorii pracowników, o których mowa w art. 2 tego rozporządzenia. 90.      Jednakże student znajdujący się w takiej sytuacji jak w niniejszym postępowaniu może zasadniczo powołać się w przyjmującym państwie członkowskim na prawo – jako pracownik wspólnotowy na podstawie art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 – do tych samych przywilejów socjalnych jak pracownicy krajowi w celu uzyskania takiego stypendium, o którym mowa w niniejszej sprawie. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy poszczególne przesłanki pozwalające na zachowanie statusu pracownika po ustaniu stosunku pracy zostały faktycznie spełnione w niniejszej sprawie. C –    Zastosowanie zasady zakazu dyskryminacji na podstawie art. 12 WE oraz warunku miejsca zamieszkania w kontekście wyroku w sprawie Bidar 91.      Jak wynika w oczywisty sposób z odpowiedzi wskazanej powyżej, student znajdujący się w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie może ze swojego statusu pracownika wspólnotowego, moim zdaniem, wywodzić prawo do równego traktowania. Tym niemniej, pomocniczo, w pełni ustosunkuję się do pytań od drugiego do czwartego, które zmierzają do upewnienia się, czy student znajdujący się w sytuacji leżącej u podstaw niniejszej sprawy może skutecznie powołać się na art. 12 WE, aby rościć sobie prawo do stypendium. 1.      Główne argumenty uczestników 92.      J. Förster twierdzi, że dyrektywa 93/96 nie może stać na przeszkodzie, aby student znajdujący się w jej sytuacji powołał się na art. 12 WE w celu uzyskania stypendium, ponieważ postanowienie traktatu jest postanowieniem wyższego rzędu niż przepisy dyrektywy. Co się tyczy wyroku w sprawie Bidar(51), utrzymuje ona, iż oprócz warunku, by w chwili składania wniosku o stypendium zainteresowana osoba zgodnie z prawem zamieszkiwała w przyjmującym państwie członkowskim, decydującym kryterium pozostaje to, czy zainteresowana osoba jest w znacznym stopniu zintegrowana ze społeczeństwem przyjmującego państwa członkowskiego, co nie może być po prostu zrównywane z określonym okresem zgodnego z prawem zamieszkiwania. Wskazuje ona w tym względzie, że pięcioletni okres zamieszkiwania jest znacznie dłuższy niż okres trzech lat przyjęty w wyroku w sprawie Bidar, który w ogóle uniemożliwia większości studentów zakwalifikowanie się do otrzymania stypendium. 93.       J. Förster wyraża pogląd, iż państwa członkowskie powinny dokonywać każdorazowo oceny poszczególnych przypadków, czy zainteresowana osoba wykazuje dostateczny stopień zintegrowania ze społeczeństwem państwa przyjmującego, biorąc również pod uwagę czynniki osobiste. 94.      Komisja zajęła stanowisko w przedmiocie pytań od drugiego do piątego wyłącznie przy założeniu, że Trybunał nie podzieli poglądu, iż J. Förster, jako pracownik wspólnotowy, może powołać się na art. 39 WE i art. 7 rozporządzenia nr 1612/68. Komisja po pierwsze podnosi, że niniejszą sprawę należy oceniać w świetle prawa wspólnotowego obowiązującego w okresie istotnym dla sprawy, to jest art. 12 WE, art. 18 WE, dyrektywy 93/96 oraz dyrektywy 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu(52), natomiast dyrektywa 2004/38 nie ma zastosowania. 95.      Pomimo iż Komisja zasadniczo podziela stanowisko J. Förster, to wyjaśniła ona w trakcie rozprawy, że dyrektywa 93/96 stoi na przeszkodzie temu, aby osoba, która wywodzi swoje prawo pobytu jedynie z tej dyrektywy, z pominięciem jakiegokolwiek innego przepisu prawa wspólnotowego, mogła skutecznie powołać się na art. 12 WE w celu uzyskania stypendium, co również w oczywisty sposób wynika z wyroku w sprawie Bidar. Natomiast nieczynny zawodowo obywatel Unii, który zgodnie z prawem przebywał w przyjmującym państwie członkowskim przez określony czas na podstawie dyrektywy 90/364 albo który posiada kartę pobytu, może skutecznie powoływać się na art. 12 WE. 96.      Warunku pięcioletniego zamieszkania ustanowionego przez rząd niderlandzki nie można w konsekwencji jako takiego uważać za dyskryminujący, ponieważ można przyjąć, że obywatele przyjmującego państwa członkowskiego, którzy z reguły żyli w tym państwie przez całe życie, spełniają kryterium określonego stopnia integracji. 97.      Według Komisji warunek posiadania miejsca zamieszkania powinien jednak mieć zastosowanie wobec J. Förster w mniej bezwzględny sposób niż wskazują na to państwa członkowskie. W zależności od okoliczności, należy brać pod uwagę inne kryteria w celu ustalenia stopnia integracji, na przykład czy zainteresowana osoba urodziła się w pobliżu granicy, czy też wcześniej pracowała w przyjmującym państwie członkowskim. Komisja podkreśla, że zgodnie z art. 37 dyrektywy 2004/38, państwa członkowskie mają swobodę stosowania kryteriów bardziej korzystnych niż pięcioletni okres zamieszkania przewidziany w art. 24 ust. 2 tej dyrektywy, choć przyznaje, że nie są do tego zobowiązane. 98.      Wszystkie rządy, które przedłożyły uwagi w niniejszym postępowaniu, zasadniczo są zgodne, choć na podstawie nieco innej argumentacji, że na przedłożone pytania należy udzielić odpowiedzi w ten sposób, że student znajdujący w takiej sytuacji jak w niniejszej sprawie nie może skutecznie powołać się na art. 12 WE w celu uzyskania stypendium. 99.      Co się tyczy dyrektywy 93/96, to rządy: niderlandzki, belgijski i duński podnoszą, że zgodnie z wyrokiem w sprawie Bidar, należy dokonać rozróżnienia pomiędzy osobami, które przeprowadziły się do innego państwa członkowskiego z zasadniczym zamiarem podjęcia studiów, a osobami, które osiedlają się w innym państwie członkowskim z innych przyczyn, a później postanawiają podjąć studia. Pierwsza kategoria studentów wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 93/96, która uniemożliwia im powołanie się na art. 12 WE w celu uzyskania stypendium, natomiast druga kategoria posiada na podstawie tego artykułu prawo do takiego samego traktowania w tym zakresie jak obywatele tego państwa. Według rządów: niderlandzkiego, duńskiego i szwedzkiego między innymi art. 3 dyrektywy 93/96, który wyklucza roszczenie o przyznanie stypendium pokrywającego koszty utrzymania, stanowi przykład restrykcyjnego przepisu lub ograniczenia w rozumieniu art. 18 ust. 1 WE. Tymczasem według rządu austriackiego, dyrektywa ta zasadniczo nie uniemożliwia studentom powołania się na art. 12 WE odnośnie do prawa do wypłaty stypendium pokrywającego koszty utrzymania. 100. Rządy zasadniczo podzielają pogląd, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby państwa członkowskie uzależniły przyznanie stypendium od warunku pięcioletniego okresu zamieszkania, o którym mowa w niniejszym postępowaniu, a który stanowi jasne i wystarczające kryterium, bądź od posiadania karty stałego pobytu. Ponadto zgadzają się co do tego, że nie istnieje żaden obowiązek dokonywania szczegółowej oceny konkretnych przypadków integracji ze społeczeństwem bądź posługiwania się kryteriami innymi niż długość okresu zamieszkania, choć państwa członkowskie mają swobodę, aby tak uczynić, a więc mogą przyznawać pomoc dla studentów na bardziej korzystnych warunkach, jeżeli sobie tego życzą. 101. W tym względzie większość rządów powołuje się na dyrektywę 2004/38, a w szczególności na art. 24 ust. 2 w związku z art. 16 ust. 1, jak również na art. 37, potwierdzając jednocześnie, że dyrektywa ta nie ma zastosowania ratione temporis w niniejszej sprawie. Poszczególne państwa członkowskie podkreślają szeroki zakres uprawnień dyskrecjonalnych, jakim się cieszą w zakresie przyznawania pomocy społecznej. 102. W szczególności, rządy: niderlandzki i Zjednoczonego Królestwa podnoszą również, że – jak wskazał Trybunał w wyroku w sprawie Bidar(53) – bardziej korzystne zasady przyznawania stypendiów studenckich mogłyby powodować nadmierne obciążenia finansowe państw członkowskich w kontekście liczby studentów będących obcokrajowcami. Mogłoby to odbić się ogólnie na całości przyznawanej pomocy. Wiele rządów zauważa również, że indywidualna ocena stopnia zintegrowania byłaby albo niemożliwa do przeprowadzenia z administracyjnego punktu widzenia, albo jak utrzymuje rząd niemiecki, pozostawałaby w sprzeczności z zasadami pewności prawa i legalizmu. 2.      Ocena 103. Pytania, do których należy ustosunkować się w tym miejscu, można podzielić na dwa zasadnicze zagadnienia. Sąd odsyłający dąży do ustalenia, po pierwsze, czy student znajdujący się w takiej sytuacji jak studentka w postępowaniu głównym może zasadniczo powołać się w kontekście wyroku w sprawie Bidar na art. 12 WE w odniesieniu do pomocy na pokrycie kosztów utrzymania takiej jak przedmiotowe stypendium. Jeżeli zostanie udzielona odpowiedź pozytywna, to sąd ten odwołuje się do zasady obowiązującej w Niderlandach, że przyznanie stypendium jest uzależnione wyłącznie od spełnienia warunku pięcioletniego okresu zamieszkania, a więc zwraca się z zapytaniem, na jakich warunkach taki student może faktycznie posiadać prawo do stypendium na podstawie tego artykułu. Choć na większość pytań można w dużym stopniu udzielić odpowiedzi w drodze odesłania do wyroku w sprawie Bidar oraz do orzecznictwa przywołanego w tym wyroku, to jednak w niektórych aspektach należy doprecyzować to orzecznictwo w świetle okoliczności niniejszej sprawy. 104. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, które zostało streszczone w wyroku w sprawie Bidar, obywatel Unii, który zgodnie z prawem zamieszkuje na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego, może powołać się na art. 12 WE we wszystkich sytuacjach wchodzących w zakres ratione materiae prawa wspólnotowego(54). 105. Z utrwalonego orzecznictwa wynika również, że sytuacje te są w szczególności związane z korzystaniem z podstawowych swobód zagwarantowanych przez traktat oraz z korzystaniem z zagwarantowanej przez art. 18 WE swobody przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich(55). 106. Poza tym Trybunał podkreślił, że nic w tekście traktatu nie pozwala na wysnucie wniosku, iż z chwilą przyjazdu do innego państwa członkowskiego celem odbycia tam studiów studenci będący obywatelami Unii są pozbawieni praw nadanych przez traktat obywatelom Unii(56). 107. Ponadto, jak wynika z wyroku Trybunału w sprawie D’Hoop, obywatel państwa członkowskiego, który przyjeżdża do innego państwa członkowskiego, gdzie uczęszcza do szkoły średniej, korzysta ze swobody przemieszczania się zagwarantowanej w art. 18 WE(57). 108. Wreszcie co się tyczy świadczeń pomocy społecznej, Trybunał przypomniał w wyroku w sprawie Bidar, że obywatel Unii, który nie jest czynny zawodowo, może powołać się na art. 12 akapit drugi WE, jeżeli legalnie przebywa w przyjmującym państwie członkowskim przez określony czas albo posiada kartę stałego pobytu(58). 109. Co się tyczy niniejszej sprawy, obywatel Unii, jak np. J. Förster, który udaje się do innego państwa członkowskiego oraz podejmuje działalność zarobkową i studia, niewątpliwie tym sposobem korzysta z prawa do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium innego państwa członkowskiego na podstawie art. 18 WE. Ponadto pozostaje bezspornym, że J. Förster od rozpoczęcia studiów zawsze zgodnie z prawem przebywała w Niderlandach, włącznie z drugą połową 2003 r. 110. Z powyższego wynika, że obywatel Unii znajdujący się w sytuacji J. Förster może zasadniczo powołać się na art. 12 WE w każdej sytuacji wchodzącej w zakres stosowania prawa wspólnotowego. 111. W tym względzie Trybunał orzekł w sprawie Bidar, że w przeciwieństwie do wcześniejszego orzecznictwa w wyrokach w sprawach Brown i Lair(59), a także w świetle rozwoju prawa wspólnotowego od tego czasu, pomoc – czy to w formie preferencyjnej pożyczki, czy też w formie stypendium – przyznawana studentom przebywającym zgodnie z prawem w przyjmującym państwie członkowskim i przeznaczona na pokrycie ich kosztów utrzymania jest w aspekcie zakazu dyskryminacji ustanowionego w art. 12 akapit pierwszy WE objęta zakresem stosowania traktatu(60). 112. W świetle powyższego można zatem wywieść, przynajmniej wstępnie, że student taki jak w niniejszej sprawie, który zgodnie z prawem przebywa przez określony czas w przyjmującym państwie członkowskim, może, z zastrzeżeniem dalszych warunków, o których będzie mowa poniżej, powołać się na art. 12 WE w celu otrzymania stypendium, jak w przedmiotowej sprawie. 113. Jednakże zarówno postanowienie odsyłające, jak i argumenty uczestników zdradzają niepewność co do oddziaływania dyrektywy 93/96 na tę konkluzję i na znaczenie okoliczności, że dana osoba przybywa do innego państwa członkowskiego „głównie” w celu podjęcia studiów. W szczególności podnoszono, że niniejszą sprawę należy odróżniać od wyroku w sprawie Bidar z tego względu, że strona skarżąca w tamtej sprawie nie przybyła do Zjednoczonego Królestwa w głównym celu odbycia tam studiów, wobec czego wywodziła swoje prawo do pobytu z art. 18 WE i dyrektywy 90/364, a nie z dyrektywy 93/96. 114. Prawdą jest, że Trybunał stwierdził w wyroku w sprawie Bidar, że art. 3 dyrektywy 93/96 nie stoi na przeszkodzie temu, aby obywatel państwa członkowskiego, który na podstawie art. 18 WE oraz dyrektywy 90/364 zgodnie z prawem przebywa na terytorium innego państwa członkowskiego, gdzie zamierza podjąć bądź kontynuować studia wyższe, powołał się podczas tego pobytu na podstawową zasadę równości traktowania zagwarantowaną w art. 12 akapit pierwszy WE(61). 115. Nie uważam jednak, by wynikało z tego, że zasada ta nie ma zastosowania względem osoby wywodzącej swoje prawa do pobytu dla odmiany z dyrektywy 93/96. Trybunał konsekwentnie orzekał od czasu wyroku w sprawie Baumbast i R, że obywatele Unii mogą w każdym wypadku wywodzić swoje prawo do pobytu na terytorium innego państwa członkowskiego bezpośrednio z art. 18 ust. 1 WE(62). 116. Artykuł ten niezaprzeczalnie poddaje prawo do pobytu ograniczeniom i warunkom ustanowionym w traktacie i środkom przyjętym w celu jego wykonania. Takie ograniczenia i warunki zostały między innymi określone w odniesieniu do pracowników najemnych przez dyrektywę Rady 68/360/EWG(63), w odniesieniu do studentów przez dyrektywę 93/96 oraz w odniesieniu do obywateli państw członkowskich, którzy nie korzystają z prawa pobytu na mocy innych przepisów wspólnotowych, przez dyrektywę 90/364(64). 117. Jednakże z wyroku w sprawie Grzelczyk, a w jeszcze większym stopniu z wyroku w sprawie Trojani wynika, że Trybunał dokonał rozróżnienia pomiędzy prawem do zamieszkania i warunkami, jakim ono podlega z jednej strony, a możliwością powoływania się przez obywatela Unii na zasadę równego traktowania zagwarantowaną w art. 12 WE z drugiej strony przy na przykład domaganiu się świadczeń socjalnych. Oznacza to, że państwa członkowskie mogą uzależnić prawo zamieszkania od warunków i ograniczeń przewidzianych w poszczególnych dyrektywach dotyczących zamieszkania, lecz jeżeli i tak długo, jak obywatel Unii zgodnie z prawem zamieszkuje w zainteresowanym przyjmującym państwie członkowskim na mocy prawa wspólnotowego czy nawet tylko prawa krajowego, tak jak w przypadku M. Trojaniego(65), to ten obywatel Unii pozostaje uprawniony do równego traktowania. W konsekwencji jedynym sposobem uniknięcia przyznania świadczenia, jakie pozostaje państwu członkowskiemu, jest doprowadzenie do zakończenia zamieszkiwania obywatela w Unii(66). 118. Orzecznictwo to niewątpliwie wskazuje, że wtórne prawodawstwo wspólnotowe ustanawiające warunki i ograniczenia prawa do zamieszkania należy uważać, z uwagi na odesłanie zawarte w art. 18 ust. 1 WE, za rodzaj lex specialis względem tego artykułu, lecz nie względem art. 12 WE. 119. Ponadto Trybunał już stwierdził w wyroku w sprawie Grzelczyk, że o ile art. 3 dyrektywy 93/96 nie ustanawia prawa do wypłaty przez przyjmujące państwo członkowskie stypendiów pokrywających koszty utrzymania na rzecz studentów korzystających z prawa pobytu, to dyrektywa ta nie zawiera żadnych przepisów stojących na przeszkodzie otrzymywaniu przez osoby, których ona dotyczy, świadczeń socjalnych(67). 120. Innymi słowy nawet jeżeli dyrektywa 93/96 nie przewiduje prawa do pomocy na pokrycie kosztów utrzymania, takie prawo pomimo tego może mieć zastosowanie wobec studentów wchodzących w zakres stosowania tej dyrektywy z mocy innego postanowienia prawa wspólnotowego, na przykład art. 12 WE. 121. Co się tyczy zagadnienia studentki w postępowaniu głównym, przybywającej „głównie w celu podjęcia studiów”, sąd odsyłający sam zwrócił uwagę, że zamiar, z jakim osoby przybywają do przyjmującego państwa członkowskiego, jest trudny do ustalenia. Poza tym taki zamiar nie ma decydującego znaczenia dla zakresu stosowania dyrektywy 93/96. Nie ma on zatem znaczenia w niniejszym kontekście. 122. Z powyższego wynika, że art. 3 dyrektywy 93/96 nie stoi na przeszkodzie temu, aby obywatel państwa członkowskiego przebywający zgodnie z prawem na terytorium innego państwa członkowskiego powołał się w okresie tego pobytu na fundamentalną zasadę równego traktowania zagwarantowaną w art. 12 akapit pierwszy WE w celu uzyskania stypendium takiego jak to, które jest przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, w przyjmującym państwie członkowskim, nawet jeżeli jego prawo do zamieszkania opiera się na tej dyrektywie. 123. Co się tyczy pytań 3 (b), (c) i (d) oraz 4, pozostaje do zbadania, czy artykuł ten pozwala państwu członkowskiemu uzależniać roszczenia obywateli innych państw członkowskich do otrzymania takiego stypendium od pięcioletniego okresu zamieszkania. 124. Z wyroku w sprawie Bidar wynika, że choć państwa członkowskie mają obowiązek wykazania się określonym stopniem solidarności finansowej z obywatelami innych państw członkowskich w zakresie organizacji i stosowania ich systemu pomocy społecznej, niemniej jednak zezwala się każdemu z państw członkowskich na czuwanie nad tym, aby przyznawanie pomocy przeznaczonej na pokrycie kosztów utrzymania studentów pochodzących z innych państw członkowskich nie stało się nadmiernym obciążeniem, które mogłoby odbić się ogólnie na całości pomocy, jaka może zostać przyznana przez to państwo(68). 125. Jak stwierdził Trybunał w tym wyroku, słusznym jest, by państwo członkowskie przyznawało tego typu pomoc jedynie studentom, którzy wykażą określony stopień zintegrowania ze społeczeństwem tego państwa(69). 126. Trybunał jednak jasno stwierdził, że państwo członkowskie nie może wymagać od studentów, aby związali się z jego rynkiem pracy(70), to jest spełnienia warunku, co do którego wielokrotnie orzekał, że jest słuszny w odniesieniu do świadczeń socjalnych(71). 127. Trybunał orzekł w wyroku w sprawie Bidar, że przesłanka określonego stopnia integracji ze społeczeństwem może zostać ustalona w drodze stwierdzenia, że zainteresowany student zamieszkiwał w przyjmującym państwie członkowskim przez określony czas. Trybunał przyjął, że warunek trzyletniego okresu zamieszkania przewidziany w przepisach krajowych będących przedmiotem postępowania był w tym przypadku odpowiednim okresem(72). 128. W niniejszej sprawie powstaje pytanie, czy w kontekście tego wyroku przesłanka pięcioletniego okresu zamieszkania odpowiada słusznemu celowi zapewnienia, aby osoba ubiegająca się o pomoc wykazała określony stopień integracji ze społeczeństwem. Jak podkreśliło wiele rządów w swoich argumentach, państwa członkowskie posiadają szeroki zakres uprawnień dyskrecjonalnych co do kryteriów wykorzystywanych przy dokonywaniu oceny związku ze społeczeństwem w zakresie świadczeń społecznych, jak na przykład stypendium będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. Muszą one jednak przestrzegać ograniczeń nałożonych prawem wspólnotowym, a w szczególności zasady proporcjonalności(73). 129. Jest oczywiste, że państwom członkowskim zezwala się na stosowanie ogólnych warunków, niewymagających zindywidualizowanych ocen, jak na przykład warunku trzyletniego okresu zamieszkania, o którym mowa w sprawie Bidar. Jednakże orzecznictwo Trybunału wskazuje, że nakładane warunki nie mogą być na tyle ogólne, by systematycznie uniemożliwiały studentom, bez względu na ich rzeczywisty stopień zintegrowania ze społeczeństwem, podejmowanie studiów na takich samych warunkach jak obywatele przyjmującego państwa członkowskiego. Innymi słowy wykorzystywane kryterium nadal musi wskazywać na stopień zintegrowania ze społeczeństwem(74). 130. Moim zdaniem tak nie jest w przypadku warunku pięcioletniego okresu zamieszkania, ponieważ można zasadnie przyjąć, że pewna liczba studentów mogła osiągnąć znaczący stopień zintegrowania ze społeczeństwem na długo przed upływem tego okresu. Tak jest szczególnie w przypadku studentów, którzy oprócz studiów, podobnie jak J. Förster, podjęli również działalność zarobkową w przyjmującym państwie członkowskim. Zresztą J. Förster podniosła, że warunek pięcioletniego okresu zamieszkania może uniemożliwić studentom, którzy skorzystali z prawa do przemieszczenia się do innego państwa członkowskiego i podjęcia w nim studiów, korzystanie z prawa do równego traktowania jako obywateli Unii w zakresie stypendium, bez względu na rzeczywisty związek, jaki mogli ustanowić ze społeczeństwem przyjmującego państwa członkowskiego. Moim zdaniem, nie można powyższego uważać za proporcjonalne. 131. Prawdą jest, że dyrektywa 2004/38 nie nakłada na państwa członkowskie żadnego obowiązku przyznania pomocy na pokrycie kosztów utrzymania studentom przed nabyciem prawa do stałego zamieszkania, a więc nie wcześniej niż przed upływem pięciu lat. Jednakże pomijając fakt, że dyrektywa ta nie ma zastosowania w stanie faktycznym niniejszej sprawy, to nie może ona odwracać uwagi od wymogów wypływających z art. 12 WE oraz od ogólnej zasady proporcjonalności. 132. To raczej pięcioletni okres ciągłego zamieszkania w przyjmującym państwie członkowskim wyznacza górną granicę umożliwiającą jeszcze jakąkolwiek dyskusję, czy student, który podjął studia w innym państwie członkowskim, nie osiągnął stopnia integracji ze społeczeństwem tego państwa wystarczającego do uzyskania prawa do równego traktowania, jak to przewiduje art. 12 WE, w zakresie świadczeń socjalnych takich jak stypendia studenckie na pokrycie kosztów utrzymania. 133. Jeżeli student już zamieszkuje w przyjmującym państwie członkowskim przez trzy lata, tak jak w niniejszej sprawie, to odmowa przyznania stypendium – nawet jeżeli pięcioletni okres jeszcze nie upłynął – wydaje się nieproporcjonalna, jeżeli student jest w stanie uprawdopodobnić, że jest znacząco zintegrowany ze społeczeństwem przyjmującego państwa członkowskiego. 134. Wreszcie nie uważam, aby na powyższe rozumowanie mogła wywierać wpływ okoliczność, że wymóg określonego okresu zamieszkania nakładany jest wyłącznie na obywateli innych państw członkowskich. Jak stwierdziła Komisja, słusznym jest przyjęcie, że obywatele państwa członkowskiego mają rzeczywistą więź ze społeczeństwem tego państwa. 135. Wobec powyższego na pytania 3 (b), (c) i (d) oraz 4 należy udzielić odpowiedzi, że art. 12 WE, odczytywany w związku z zasadą proporcjonalności, stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie odmówiło przyznania stypendium, takiego jak w niniejszej sprawie, studentowi nieczynnemu zawodowo z innego państwa członkowskiego, który zgodnie z prawem zamieszkuje od trzech lat w przyjmującym państwie członkowskim, tylko na tej podstawie, że student ten nie zamieszkiwał w przyjmującym państwie członkowskim przez pięć lat przed okresem studiów, jeżeli inne czynniki – których istnienie powinien wykazać student za pomocą odpowiednich środków – wskazują na znaczący stopień zintegrowania ze społeczeństwem przyjmującego państwa członkowskiego. D –    W przedmiocie pytania piątego dotyczącego pewności prawa 1.      Główne argumenty stron 136. J. Förster podnosi, że zarówno zaskarżony nakaz zwrotu kwoty stypendium, jak i jej odwołanie od niego są wcześniejsze niż wytyczne z dnia 9 maja 2005 r. Wydawanie przepisów ograniczających jej prawa po fakcie powołania się przez nią na art. 12 WE pozostaje w sprzeczności z zasadą pewności prawa oraz z art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności(75). 137. Komisja w tym samym duchu wnosi o udzielenie na pytanie piąte odpowiedzi przeczącej, podnosząc, że sąd krajowy musi brać pod uwagę przy wykładni zasad prawa krajowego zasady ogólne prawa, a w szczególności pewności prawa i niestosowania prawa ze skutkiem retroaktywnym. 138. Z drugiej strony rządy: niemiecki, austriacki i niderlandzki utrzymują, że jeżeli wyrok Trybunału umożliwia osobom wywodzenie z art. 12 WE, ze skutkiem retroaktywnym, dalej idących praw niż uprzednio przyznane, to przy wykonaniu tego wyroku mogą być też na nie nakładane wymogi z uwzględnieniem okresów przeszłych. Według rządu niderlandzkiego jest to zgodne z wyrokiem w sprawie Collins(76). 2.      Ocena 139. W celu wyczerpującego zbadania problemu przeanalizuję także pytanie piąte, pomimo proponowanych odpowiedzi na poprzednie pytania. Z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd odsyłający w istocie dąży do upewnienia się, czy zasada pewności prawa, zastosowana w taki sposób jak w wyroku w sprawie Collins, stoi na przeszkodzie temu, aby władze niderlandzkie odmówiły przyznania stypendium za drugą połowę 2003 r. na podstawie warunku określonego okresu zamieszkania zawartego w wytycznych z dnia 9 maja 2005 r., przyjętych po wydaniu wyroku w sprawie Bidar, jeżeli wytyczne te przewidują szersze uprawnienia – w tym wypadku bardziej korzystny dostęp do stypendiów studenckich – niż poprzednio. Wcześniej stypendia były przyznawane tylko studentom państw członkowskich uprawnionych do nich na podstawie art. 39 WE lub art. 43 WE. 140. Zasada pewności prawa stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, która wymaga, by w obszarach objętych prawem wspólnotowym uregulowanie państw członkowskich było jasne i precyzyjne, tak by podlegające mu podmioty mogły ustalić w sposób jednoznaczny swoje prawa i obowiązki. Ma ona na celu zagwarantowanie przewidywalności sytuacji i stosunków prawnych powstających na gruncie prawa wspólnotowego(77). W konsekwencji w wyroku w sprawie Collins Trybunał stwierdził, że stosowanie przez władze krajowe wymogu miejsca zamieszkania musi opierać się na jasnych i znanych kryteriach(78). 141. Jednakże orzecznictwo Trybunału również wskazuje, iż istotne jest to, czy przedmiotowy przepis wiąże się z pozytywnymi, czy też negatywnymi konsekwencjami dla jednostek. W wypadku przepisów nakładających obowiązki na jednostki przestrzeganie wymogów wypływających z zasady pewności prawa i ochrony osoby fizycznej ma szczególną wagę(79). 142. W konsekwencji zasady pewności prawa i ochrony osoby fizycznej nie stoją moim zdaniem na przeszkodzie stosowaniu danego przepisu ze skutkiem retroaktywnym w takim zakresie, w jakim takie stosowanie stawia zainteresowaną jednostkę w korzystniejszej sytuacji prawnej(80). 143. Na pytanie piąte należy zatem udzielić odpowiedzi, że zasada pewności prawa nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie stosowało uregulowanie takie jak wytyczne z dnia 9 maja 2005 r. w odniesieniu do okresów przeszłych, jeżeli takie stosowanie stawia zainteresowaną jednostkę w korzystniejszej sytuacji prawnej. V –    Wnioski 144. Wobec powyższego proponuję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na przedłożone pytania: –        Artykuł 7 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1251/70 z dnia 29 czerwca 1970 r. dotyczącego prawa pracowników do pozostania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia w tym państwie nie ma zastosowania względem studentów znajdujących się w takiej sytuacji jak w niniejszej sprawie w takim zakresie, w jakim student ten nie mieści się w żadnej kategorii pracowników, o których mowa w art. 2 tego rozporządzenia. –        Student znajdujący się w takiej sytuacji jak w niniejszej sprawie może zasadniczo powołać się w przyjmującym państwie członkowskim na prawo – przysługujące mu na podstawie art. 7 ust. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty jako pracownikowi wspólnotowemu – do tych samych przywilejów socjalnych jak pracownicy krajowi w celu uzyskania stypendium, o którym mowa w niniejszej sprawie. Do sądu krajowego ostatecznie należy ustalenie, czy poszczególne przesłanki pozwalające na zachowanie statusu pracownika po ustaniu stosunku zatrudnienia zostały rzeczywiście spełnione w niniejszej sprawie. –        Artykuł 3 dyrektywy Rady 93/96/EWG z dnia 29 października 1993 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów nie stoi na przeszkodzie temu, aby obywatel państwa członkowskiego, który zgodnie z prawem zamieszkuje od pewnego czasu na terytorium innego państwa członkowskiego, powołał się w okresie tego zamieszkania na zasadę podstawową równego traktowania zagwarantowaną w art. 12 akapit pierwszy WE w celu uzyskania w przyjmującym państwie członkowskim stypendium takiego jak to, które jest przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, nawet jeżeli jego prawo do zamieszkania opiera się na tej dyrektywie. –        Artykuł 12 WE, odczytywany w związku z zasadą proporcjonalności, stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie odmówiło przyznania stypendium takiego jak w niniejszej sprawie studentowi nieczynnemu zawodowo z innego państwa członkowskiego, który zgodnie z prawem zamieszkuje już od trzech lat w przyjmującym państwie członkowskim, tylko na tej podstawie, że student ten nie zamieszkiwał w przyjmującym państwie członkowskim przez pięć lat przed okresem studiów, jeżeli inne czynniki – których istnienie powinien wykazać student za pomocą odpowiednich środków – wskazują na znaczący stopień zintegrowania ze społeczeństwem przyjmującego państwa członkowskiego. –        Zasada pewności prawa nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie stosowało uregulowanie takie jak wytyczne z dnia 9 maja 2005 r. w odniesieniu do okresów przeszłych, jeżeli takie stosowanie stawia zainteresowaną jednostkę w korzystniejszej sytuacji prawnej. 1 – Język oryginału: angielski. 2 – Wyrok z dnia 15 marca 2005 r. w sprawie C‑209/03, Zb.Orz. s. I‑2119, pkt 57. 3 – Dz.U. L 257, s. 2. 4 – Dz.U. L 317, s. 59. 5 – Dz.U. L 142, s. 24. 6 – Dz.U. L 158, s. 77, w wersji sprostowanej Dz.U. 2004, L 229, s. 35. 7 – AG/OCW/MT‑05.11. 8 – Przywołany w przypisie 2. 9 – AGOCenW/MT/05. 10 – Przywołany w przypisie 2. 11  Wyrok z dnia 6 listopada 2003 r. w sprawie C‑413/01, Rec. s. I‑13187. 12 – Wyrok z dnia 20 marca 2001 r. w sprawie C‑33/99, Rec. s. I‑2415. 13 – Przywołany w przypisie 2. 14 – Przywołany w przypisie 2. 15 – Wyrok z dnia 7 września 2004 r. w sprawie C‑456/02, Rec. s. I‑7573. 16 – Wyrok z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie C‑138/02, Rec. s. I‑2703, pkt 72. 17 – Zobacz podobnie opinie rzecznika generalnego L. A. Geelhoeda do sprawy Trojani, przywołanej w przypisie 15, pkt 10, oraz do sprawy Bidar, przywołanej w przypisie 2, pkt 12. 18 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: z dnia 18 czerwca 1987 r. w sprawie 316/85 Lebon, Rec. s. 2811, pkt 26, oraz w sprawie Collins, przywołany w przypisie 16, pkt 30 i 31. 19 – Zobacz w tym względzie pkt 65 i 66 poniżej. 20 – Wyrok z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie 39/86, Rec. s. 3161. 21 – Przywołany w przypisie 11. 22 – Zobacz np. wyroki Trybunału: z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie C‑241/89 SARPP, Rec. s. I‑4695, pkt 8, oraz w sprawie Trojani, przywołany w przypisie 15, pkt 38. 23 – Zobacz np. wyroki Trybunału: z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑184/99 Grzelczyk, Rec. s. I‑6193, pkt 31; z dnia 17 września 2002 r. w sprawie C‑413/99 Baumbast i SARP, Rec. s. I‑7091, pkt 82; oraz z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑148/02 Garcia Avello, Rec. s. I‑11613, pkt 22. 24 – Wyroki Trybunału: z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C‑85/96 Martínez Sala, Rec. s. I‑2691, pkt 63; w sprawie Trojani, przywołany w przypisie 15, pkt 43; oraz w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 37. 25 – Zobacz również podobnie opinie: rzecznika generalnego G. Cosmasa do sprawy C‑378/99 Wijsenbeek, Rec. s. I‑1999, pkt 84–86 (wyrok z dnia 21 września 1999 r., Rec. s. I‑6207), oraz rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura do sprawy C‑72/03 Carbonati Apuani, Rec. s. I‑8027, pkt 68 i 69 (wyrok z dnia 9 września 2004 r.). 26 – Zobacz wyrok z dnia 27 września 1988 r. w sprawie 235/87 Matteucci, Rec. s. 5589, pkt 16. 27 – Zobacz wyroki Trybunału: w sprawie Grzelczyk, przywołany w przypisie 23, pkt 44, oraz w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 56. 28 – Wyrok w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 56 i 57; zob. podobnie wyrok z dnia 23 października 2007 r. w sprawach połączonych C‑11/06 i C‑12/06 Morgan i Bucher, Zb.Orz. s. I‑9161, pkt 43. 29 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑387/01 Weigel, Rec. s. I‑4981, pkt 57–59; oraz z dnia 11 stycznia 2007 r. w sprawie C‑40/05 Lyyski, Zb.Orz. s. I‑99, pkt 33 i 34. 30 – Przywołany w przypisie 20. 31 – Wyrok z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie 197/86, Rec. s. 3205. 32 – Przywołany w przypisie 11. 33  Przywołany w przypisie 20. 34  Przywołany w przypisie 11. 35 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: w sprawie Lair, przywołany w przypisie 20, pkt 23, 24 i 28; w sprawie Brown, przywołany w przypisie 31, pkt 25; w sprawie Matteucci, przywołany w przypisie 26, pkt 23; oraz z dnia 26 lutego 1992 r. w sprawie C‑3/90 Bernini, Rec. s. I‑1071, pkt 23. 36 – Zobacz w szczególności podobnie wyrok w sprawie Fahmi i Amado, przywołany w przypisie 12, pkt 45. 37 – Zobacz w szczególności wyroki Trybunału: z dnia 3 lipca 1986 r. w sprawie 66/85 Lawrie‑Blum, Rec. s. 2121, pkt 16 i 17; w sprawie Martínez Sala, przywołany w przypisie 24, pkt 32; oraz z dnia 8 czerwca 1999 r. w sprawie C‑337/97 Meeusen, Rec. s. I‑3289, pkt 13. 38 – Zobacz wyroki Trybunału: z dnia 23 marca 1982 r. w sprawie 53/81 Levin, Rec. s. 1035, pkt 17; oraz w sprawie Lawrie–Blum, przywołany w przypisie 37, pkt 19–21. 39 – Zobacz pkt 49 powyżej, zob. również wyrok w sprawie Martínez Sala, przywołany w przypisie 24, pkt 33. 40 – Zobacz wyroki Trybunału: w sprawie Lair, przywołany w przypisie 20, pkt 39; w sprawie Brown, przywołany w przypisie 31, pkt 26; z dnia 26 lutego 1992 r. w sprawie C‑357/89 Raulin, Rec. s. I‑1027, pkt 21 oraz w sprawie Ninni‑Orasche, przywołany w przypisie 11, pkt 35. Nie ma to jednak zastosowania względem pracowników, którzy po zaprzestaniu działalności zarobkowej w przyjmującym państwie członkowskim postanowili powrócić do państwa członkowskiego swojego pochodzenia (co nie miało miejsca w niniejszej sprawie). Zobacz podobnie wyrok w sprawie Fahmi i Amado, przywołany w przypisie 12, pkt 46 i 47. 41 – Zobacz w szczególności wyroki Trybunału: w sprawie Lair, przywołany w przypisie 20, pkt 37 i 38, oraz w sprawie Ninni‑Orasche, przywołany w przypisie 11, pkt 35. 42 – Zobacz podobnie wyrok w sprawie Lair, przywołany w przypisie 20, pkt 17. 43 – Zobacz podobnie wyrok w sprawie Brown, przywołany w przypisie 31, pkt 27 i 28. 44 – Zobacz podobnie wyrok w sprawie Ninni‑Orasche, przywołany w przypisie 11, pkt 41. 45 – Zobacz pkt 68 powyżej. 46 – Wyrok z dnia 24 stycznia 2008 r. w sprawie C‑294/06 Payir i in., Zb.Orz. s. I‑203, pkt 34, 43 i 46. 47 – Moim zdaniem nie występuje konieczność ustalania, że ciągłość również istniała w stosunku do pracy wykonywanej przed praktykami, gdyż praktyka ta sama w sobie w każdym wypadku stanowi efektywną i rzeczywistą działalność w odróżnieniu od czysto marginalnej i pomocniczej działalności, umożliwiając tym sposobem zakwalifikowanie J. Förster jako pracownika. 48 – Zobacz pkt 77 powyżej. 49 – Zobacz pkt 78 powyżej. 50 – Porównaj wyrok w sprawie Ninni‑Orasche, przywołany w przypisie 11, pkt 47. 51 – Przywołany w przypisie 2. 52 – Dz.U. L 180, s. 26. 53 – Przywołany w przypisie 2. 54 – Zobacz wyroki Trybunału: w sprawie Martínez Sala, przywołany w przypisie 24, pkt 63; w sprawie Grzelczyk, przywołany w przypisie 23, pkt 32; oraz w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 32. 55 – Wyroki Trybunału: z dnia 24 listopada 1998 r. w sprawie C‑274/96 Bickel i Franz, Rec. s. I‑7637, pkt 15 i 16; w sprawie Grzelczyk, przywołany w przypisie 23, pkt 33; w sprawie Garcia Avello, przywołany w przypisie 23, pkt 22 i 23; w sprawie Morgan i Bucher, przywołany w przypisie 28, pkt 23; oraz w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 33. 56 – Wyroki Trybunału: w sprawie Grzelczyk, przywołany w przypisie 23, pkt 35; oraz w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 34. 57 – Wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑224/98, Rec. s. I‑6191, pkt 29–34. 58 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: w sprawie Martínez Sala, przywołany w przypisie 24, pkt 24; w sprawie Trojani, przywołany w przypisie 15, pkt 43; oraz w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 37. 59 – Zobacz wyroki Trybunału: w sprawie Lair, przywołany w przypisie 20, pkt 15, oraz w sprawie Brown, przywołany w przypisie 31, pkt 18. 60  Zobacz w szczególności pkt 42 i 48 tego wyroku (przywołanego w przypisie 2). 61  W pkt 46 wyroku (przywołanego w przypisie 2). 62 – Przywołany w przypisie 23, pkt 84. 63 – Dyrektywa Rady z dnia 15 października 1968 r. w sprawie zniesienia ograniczeń w przemieszczaniu się i pobycie pracowników państw członkowskich i ich rodzin we Wspólnocie (Dz.U. L 257 s. 13). 64 – Zobacz również podobnie wyrok z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie C‑408/03 Komisja przeciwko Belgii, Zb.Orz. s. I‑2647, pkt 65. 65 – Zobacz podobnie wyrok w sprawie Trojani, przywołany w przypisie 15, pkt 37. 66 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: w sprawie Grzelczyk, przywołany w przypisie 23, pkt 37–42, oraz w sprawie Trojani, przywołany w przypisie 15, w szczególności pkt 36, 37 oraz 43–46; por. również podobnie wyrok w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 36 i 47. 67 – Zobacz wyrok w sprawie Grzelczyk, przywołany w przypisie 23, pkt 39. 68 – Punkt 56 tego wyroku (przywołanego w przypisie 2) w odniesieniu do wyroku w sprawie Grzelczyk, przywołanego w przypisie 23, pkt 44. 69  Punkt 57 tego wyroku. Zobacz podobnie wyrok w sprawie Morgan i Bucher, przywołany w przypisie 28, pkt 43; zob. również co się tyczy tego kryterium w kontekście renty przyznanej ofiarom cywilnym wojny lub represji wyroki Trybunału: z dnia 26 października 2006 r. w sprawie C‑192/05 Tas‑Hagen i Tas, Zb.Orz. s. I‑10451, pkt 34, oraz z dnia 22 maja 2008 r. w sprawie C‑499/06 Nerkowska, Zb.Orz. s. I‑3993, pkt 37. 70 – Wyrok w sprawie Bidar, przywołany w przypisie 2, pkt 58. 71 – Zobacz np. wyroki Trybunału: w sprawie D’Hoop, przywołany w przypisie 57, pkt 38, oraz w sprawie Collins, przywołany w przypisie 16, pkt 67. 72  Zobacz podobnie pkt 59–61 (wyrok przywołany w przypisie 2). 73 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: w sprawie Tas‑Hagen i Tas, przywołany w przypisie 69, pkt 36; w sprawie Morgan i Bucher, przywołany w przypisie 28, pkt 46; z dnia 11 września 2007 r. w sprawie C‑76/05 Schwarz i Gootjes‑Schwarz, Zb.Orz. s. I‑6849, pkt 79; oraz w sprawie Nerkowska, przywołany w przypisie 69, pkt 38. 74 – Zobacz podobne rozumowanie w wyroku w sprawie Bidar, przywołanym w przypisie 2, pkt 61 i 62, co się tyczy warunku, że student powinien osiedlić się w przyjmującym państwie członkowskim, oraz wyrok w sprawie Morgan i Bucher, przywołany w przypisie 28, pkt 46. 75 – J. Förster powołuje się na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 8 grudnia 1994 r. w sprawie Stran Greek Refineries i Stratis Andreadis przeciwko Grecji, Seria A, nr 301‑B. 76 – Przywołany w przypisie 16. 77 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie C‑257/86 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. 3249, pkt 12, oraz z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C‑110/03 Belgia przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑2801, pkt 30. 78 – Przywołany w przypisie 16, pkt 72. 79 – Zobacz podobnie wyroki Trybunału: z dnia 15 grudnia 1987 r. w sprawie 239/86 Irlandia przeciwko Komisji, Rec. s. 5271, pkt 17; z dnia 13 lutego 2006 r. w sprawie C‑143/93 Van Es Douane Agenten, Zb.Orz. s. I‑431, pkt 27; oraz z dnia 7 czerwca 2005 r. w sprawie C‑17/03 VEMW i in., Zb.Orz. s. I‑4983, pkt 80. 80 – Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, na który powołuje się J. Förster, przywołany w przypisie 75, w którym Trybunał ten orzekł, że miało miejsce naruszenie art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, nie ma, moim zdaniem, znaczenia, ponieważ dotyczy on formy ingerencji ustawodawcy w wymiar sprawiedliwości w celu wywarcia wpływu na rozstrzygnięcie sądowe (zob. §§ 49 i 50 tego wyroku).