C-17/17

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba) z dnia 6 września 2018 r. ( *1 ) Odesłanie prejudycjalne – Ochrona pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy – Dyrektywa 2008/94/WE – Artykuł 8 – Dodatkowe programy emerytalne – Ochrona uprawnień emerytalnych – Minimalny wymagany poziom ochrony W sprawie C‑17/17 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) [sąd apelacyjny dla Anglii i Walii (wydział cywilny), Zjednoczone Królestwo] postanowieniem z dnia 16 grudnia 2016 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 stycznia 2017 r., w postępowaniu: Grenville Hampshire przeciwko Board of the Pension Protection Fund, przy udziale: Secretary of State for Work and Pensions, TRYBUNAŁ (czwarta izba), w składzie: T. von Danwitz, prezes izby, C. Vajda, E. Juhász (sprawozdawca), K. Jürimäe i C. Lycourgos, sędziowie, rzecznik generalny: J. Kokott, sekretarz: L. Hewlett, główny administrator, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 8 marca 2018 r., rozważywszy uwagi przedstawione: – w imieniu G. Hampshire’a przez I. Walkera, solicitor, J. Bourke’a, barrister, i G. Facennę, QC, – w imieniu Board of the Pension Protection Fund przez A. Banister, solicitor, i J. Hilliarda, QC, – w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez S. Brandona, R. Fadoju i C. Crane, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez J. Coppela, QC, – w imieniu rządu irlandzkiego przez M. Browne, J. Quaney, E. Creedon i A. Joyce’s, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez Ú. Tighe, BL, – w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Kellerbauera i M. Wilderspina, działających w charakterze pełnomocników, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 26 kwietnia 2018 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 8 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/94/WE z dnia 22 października 2008 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. 2008, L 283, s. 36). Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między Grenvillem Hampshire’em a Board of the Pension Protection Fund (zarządem funduszu ochrony emerytur, zwanym dalej „zarządem PPF”) dotyczącego obliczenia wartości uprawnień emerytalnych G. Hampshire’a. Ramy prawne Prawo Unii Motyw 3 dyrektywy 2008/94 brzmi następująco: „Konieczne jest zapewnienie ochrony pracowników w przypadku niewypłacalności pracodawcy oraz w celu zapewnienia pracownikom minimalnego stopnia ochrony w szczególności dla zagwarantowania zaspokojenia roszczeń, biorąc pod uwagę konieczność zrównoważonego rozwoju gospodarczego i społecznego [w Unii Europejskiej]. W tym celu państwa członkowskie powinny ustanowić instytucję, która gwarantuje płatność kwoty pozostającej do spłaty zainteresowanym”. Zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektywy 2008/94 ma ona zastosowanie do roszczeń pracowników wynikających z umów o pracę lub stosunku pracy i istniejących wobec pracodawców, którzy są niewypłacalni w rozumieniu art. 2 ust. 1 tej dyrektywy. W myśl art. 8 tej dyrektywy: „Państwa członkowskie zapewniają podjęcie środków koniecznych dla ochrony interesów pracowników i osób, które opuściły przedsiębiorstwo lub zakład pracodawcy przed dniem zaistnienia niewypłacalności pracodawcy, w zakresie nabytych przez nich praw do świadczeń emerytalnych lub praw do nabycia uprawnień do tych świadczeń w przyszłości, w tym świadczeń dla osób w razie śmierci żywiciela, przysługujących im z tytułu uczestnictwa w dodatkowych zakładowych lub międzyzakładowych programach emerytalnych istniejących poza krajowymi ustawowymi systemami zabezpieczenia społecznego”. Artykuł 12 lit. a) dyrektywy 2008/94 przewiduje, że dyrektywa ta nie narusza prawa państw członkowskich „do podjęcia środków koniecznych w celu uniknięcia nadużyć”. Prawo Zjednoczonego Królestwa W zakresie ochrony uprawnień emerytalnych pracowników dyrektywa 2008/94 została w istocie przetransponowana do prawa Zjednoczonego Królestwa przez Pensions Act 2004 (ustawę o emeryturach z 2004 r., zwaną dalej „ustawą z 2004 r.”). Na mocy tej ustawy utworzony został ustawowy fundusz ochrony emerytur, o nazwie „Pension Protection Fund” (zwany dalej „PPF”), na czele którego stoi zarząd PPF. W przypadku ogłoszenia upadłości pracodawcy PPF przejmuje, w razie spełnienia określonych przesłanek, odpowiedzialność za roszczenia pracowników z tytułu dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego. Na sfinansowanie tego zadania fundusz pobiera opłaty od wszystkich licencjonowanych dodatkowych pracowniczych programów emerytalnych. Zgodnie z przepisami ustawy z 2004 r. w przypadku ogłoszenia upadłości pracodawcy oferującego możliwość udziału w programie emerytalnym o zdefiniowanym świadczeniu zarząd PPF, w razie spełnienia określonych przesłanek, przejmuje odpowiedzialność za ten program. Jedna z tych przesłanek została określona w sekcji 127 ust. 2 lit. a) ustawy z 2004 r., zgodnie z którym to przepisem „wartość aktywów danego programu w momencie ogłoszenia upadłości musi być niższa od wartości chronionych zobowiązań”. „Chronionymi zobowiązaniami” w rozumieniu sekcji 131 ustawy z 2004 r. nie jest jednak całość uprawnień emerytalnych wszystkich pracowników będących członkami dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego, lecz są nimi jedynie koszty zapewnienia tym pracownikom świadczeń odpowiadających rekompensacie, jaka byłaby im należna zgodnie z przepisami o rekompensacie emerytalnej, gdyby zarząd PPF przejął odpowiedzialność za ten program (zwanej dalej „rekompensatą z PPF”). Ustawa z 2004 r., w szczególności jej sekcja 162, nie przewiduje zmniejszenia wartości uprawnień pracowników, którzy w chwili ogłoszenia upadłości pracodawcy osiągnęli już zwykły wiek emerytalny przewidziany w ich programie emerytalnym. Natomiast pracownikom, którzy w chwili ogłoszenia upadłości pracodawcy nie osiągnęli jeszcze zwykłego wieku emerytalnego, przysługuje roszczenie o jedynie 90% wartości nabytych uprawnień. Ponadto ich roszczenia nie mogą przekroczyć limitu wskazanego w pkt 26 załącznika 7 do ustawy o emeryturach z 2004 r. Wysokość limitu rekompensaty dla pracowników z danej grupy wiekowej jest określana przez PPF. Zarząd PPF publikuje czynniki aktuarialne, które zmniejszają limit w przypadku członków otrzymujących rekompensatę przed ukończeniem 65 lat. Na podstawie sekcji 26 ust. 7 załącznika 7 do ustawy z 2004 r. górną granicą rekompensaty nie jest sam limit, lecz 90% wysokości tego limitu. Punkt 28 załącznika 7 do ustawy z dnia 2004 r. przewiduje ponadto coroczną waloryzację limitów o wskaźnik inflacji, jednakże maksymalnie 2,5% rocznie. Waloryzacji określonej w tym przepisie nie podlegają jednak rekompensaty należne z tytułu zatrudnienia sprzed dnia 6 kwietnia 1997 r. Po ogłoszeniu upadłości ustawa o 2004 r. nakazuje przeprowadzenie audytu na podstawie jej sekcji 132, podczas którego dokonuje się oceny poziomu finansowania programu w celu określenia, czy PPF winien przejąć nad nim odpowiedzialność zgodnie z sekcją 127 ust. 2 (zwanego dalej „audytem”). Sekcja 138 ustawy z 2004 r. wymaga, aby świadczenia wypłacane na rzecz członków programu nie były wyższe od poziomu rekompensaty, jaka byłaby im należna, gdyby PPF przejął odpowiedzialność za program. Zgodnie z sekcjami 143 i 144 ustawy z 2004 r. wycena chronionych zobowiązań i aktywów programu w następstwie przeprowadzenia audytu, po jej zatwierdzeniu przez zarząd PPF, staje się wiążąca (bez uszczerbku dla możliwości jej zaskarżenia) i jest kluczowa przy ocenie spełnienia określonej w sekcji 127 ust. 2 lit. a) przesłanki przejęcia odpowiedzialności przez PPF. Zgodnie z sekcją 154 ustawy z 2004 r., jeżeli aktywa programu wystarczają na pokrycie „chronionych zobowiązań” (w chwili ogłoszenia upadłości), program pozostaje poza PPF i jest likwidowany przez jego administratorów. W takim wypadku dany dodatkowy pracowniczy program emerytalny jest następnie zobowiązany zapewnić pracownikom wypłatę świadczeń emerytalnych z pozostałych środków w wysokości równej rekompensacie z PPF. Zgodnie z sekcją 154 ust. 7 ustawy z 2004 r. dodatkowy pracowniczy program emerytalny podlega przy tym wiążącym instrukcjom ze strony PPF. Jeżeli okaże się, że aktywa programu nie wystarczają na pokrycie chronionych zobowiązań, zarząd PPF przejmuje odpowiedzialność za program. W tym względzie sekcja 161 ust. 2 ustawy z 2004 r. stanowi: „Przejęcie przez zarząd [PPF] odpowiedzialności za program skutkuje: a) przeniesieniem majątku, praw i zobowiązań programu na zarząd [PPF] bez konieczności podejmowania dalszych czynności prawnych, ze skutkiem od dnia otrzymania powiadomienia o przejęciu majątku przez administratorów lub osoby zarządzające programem, b) zwolnieniem z tą chwilą administratorów lub osób zarządzających programem od zobowiązań, c) przejęcie z tą chwilą przez zarząd [PPF] odpowiedzialności za wypłatę rekompensat zgodnie z przepisami o rekompensatach emerytalnych; z tą chwilą program uważa się za zlikwidowany”. Zgodnie z Pension Protection Fund (Pension Compensation Cap) Order 2006 [zarządzeniem funduszu ochrony emerytur z 2006 r. (górny limit rekompensat emerytalnych)], z dniem 1 kwietnia 2006 r. górny limit rekompensaty dla osób w wieku 65 lat wynosił 28944,45 funtów szterlingów (GBP). Postępowanie główne i pytania prejudycjalne Grenville Hampshire był w latach 1971–1998 zatrudniony w spółce Turner & Newall plc (zwanej dalej „T&N”). Przez cały ten okres był członkiem pracowniczego programu emerytalnego T&N (zwanego dalej „programem T&N”). W 1998 r. T&N została przejęta przez Federal-Mogul Corporation of America, wskutek czego G. Hampshire otrzymał wypowiedzenie i w wieku 51 lat odszedł na wcześniejszą emeryturę, przy czym zwykły wiek emerytalny pracowników należących do programu T&N wynosił 62 lata. Administratorzy programu T&N poinformowali go, że jego emerytura wyniesie 48781,80 GBP brutto rocznie i będzie waloryzowana rocznie o co najmniej 3% rocznie. W 2001 r. Federal-Mogul Corporation of America złożyła w Stanach Zjednoczonych wniosek o ogłoszenie upadłości, wobec czego w dniu 10 lipca 2006 r. PPF rozpoczął w Zjednoczonym Królestwie audyt chronionych zobowiązań i aktywów programu T&N. W tym czasie G. Hampshire miał 58 lat. Po zakończeniu audytu zarząd PPF w dniu 19 września 2011 r. zatwierdził wycenę, zgodnie z którą w dniu 10 lipca 2006 r. aktywa programu T&N przewyższały chronione zobowiązania, a więc program dysponował środkami wystarczającymi na zapewnienie wypłaty świadczeń emerytalnych w wysokości równej rekompensacie z PPF (zwaną dalej „decyzją z dnia 19 września 2011 r.”). Zarząd PPF nie przejął wobec tego odpowiedzialności za ten program. Wysokość emerytury G. Hampshire’a, po skorygowaniu o kwotę 89965 GBP brutto, wypłaconą mu po przejściu na emeryturę w 1998 r., została ustalona na 19819 GBP rocznie, przy uwzględnieniu między innymi okoliczności, że w dniu 10 lipca 2006 r. nie osiągnął on jeszcze zwykłego wieku emerytalnego w ramach programu T&N i tym samym znalazło wobec niego zastosowanie uregulowanie dotyczące górnego limitu przewidziane w pkt 26 załącznika 7 do ustawy z 2004 r. W konsekwencji wysokość emerytury G. Hampshire’a zmniejszyła się o około 67% w stosunku do rocznej kwoty 60240 GBP, do otrzymania której byłby uprawniony, gdyby jego pracodawca nie ogłosił upadłości. Dodatkowo, ponieważ większa część działalności zawodowej G. Hampshire’a przypadała na okres przed dniem 6 kwietnia 1997 r., utracił on też większość praw do corocznej waloryzacji jego emerytury. Z jego własnych wyliczeń wynika, że w rezultacie otrzymuje on około 25% swoich nabytych uprawnień emerytalnych wynikających z zatrudnienia w T&N. Grenville Hampshire, wraz z 15 innymi byłymi pracownikami T&N, których dotknęły podobne redukcje, zwrócił się do Pension Protection Fund Ombudsman (rzecznika funduszu ochrony emerytur, Zjednoczone Królestwo), kwestionując wycenę programu T&N zatwierdzoną przez zarząd PPF decyzją z dnia 19 września 2011 r. W następstwie oddalenia jego skargi w dniu 19 lutego 2014 r. G. Hampshire wniósł powództwo do High Court of Justice (England & Wales), Chancery Division [sąd wyższej instancji (Anglia i Walia), wydział kanclerski, Zjednoczone Królestwo]. Wyrokiem z dnia 23 grudnia 2014 r. ten ostatni sąd oddalił powództwo G. Hampshire’a. G. Hampshire wniósł wobec tego apelację do Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) [sądu apelacyjnego dla Anglii i Walii) (wydział cywilny), Zjednoczone Królestwo]. Grenville Hampshire podnosi, że przepisy ustawy z 2004 r., na których opiera się decyzja z dnia 19 września 2011 r., są niezgodne z art. 8 dyrektywy 2008/94, zgodnie z wykładnią Trybunału, gdyż skutkiem ich stosowania niektórzy pracownicy otrzymali mniej niż połowę wartości nabytych przez nich uprawnień emerytalnych. Zdaniem PPF z orzecznictwa Trybunału dotyczącego art. 8 dyrektywy wynika jedynie, że państwa członkowskie muszą wprowadzić systemy ochrony, które gwarantują przeciętnie ogółowi pracowników będących członkami dodatkowych pracowniczych programów emerytalnych rekompensatę w wysokości co najmniej połowy wartości nabytych przez nich uprawnień. Nie jest natomiast wymagane, aby każdy konkretny pracownik otrzymał rekompensatę równą co najmniej połowie wartości nabytych przez niego uprawnień. W powyższych okolicznościach Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) [sąd apelacyjny dla Anglii i Walii (izba cywilna)] postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 8 dyrektywy [Rady] 80/987/EWG [z dnia 20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. 1980, L 283, s. 23)] (obecnie art. 8 dyrektywy [2008/94]) wymaga, aby państwa członkowskie zapewniły, by w razie niewypłacalności pracodawcy każdy pracownik uprawniony był do otrzymania przynajmniej 50% wartości nabytych przez siebie uprawnień emerytalnych [z jedynym wyjątkiem, jakim są przypadki nadużyć, wobec których zastosowanie ma art. 10 lit. a) dyrektywy]? 2) Ewentualnie, z zastrzeżeniem ustaleń faktycznych sądów krajowych w każdym konkretnym przypadku, czy na gruncie art. 8 dyrektywy [80/987], wystarczające jest, aby państwo członkowskie posiadało system ochrony, w ramach którego pracownicy zazwyczaj otrzymują ponad 50% wartości nabytych przez nich uprawnień emerytalnych, lecz część z nich otrzymuje mniej niż 50% ze względu na: a) limit dotyczący wysokości rekompensaty należnej pracownikom (w szczególności pracownikom, którzy w momencie zaistnienia niewypłacalności pracodawcy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego w programie emerytalnym, którego są członkami); lub b) przepisy ograniczające coroczną indeksację wysokości rekompensaty wypłacanej pracownikom lub coroczną indeksację wartości uprawnień emerytalnych przed osiągnięciem przez nich wieku emerytalnego? 3) Czy w okolicznościach takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie art. 8 dyrektywy [80/987] jest bezpośrednio skuteczny?”. W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Rząd Zjednoczonego Królestwa podnosi, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny z uwagi na hipotetyczny charakter pytań prejudycjalnych. Otóż nawet gdyby zobowiązania programu T&N zostały wycenione bez uwzględnienia górnego limitu przewidzianego w uregulowaniu krajowym, aktywa tego programu i tak przekraczałyby wartość chronionych zobowiązań, wobec czego PPF nie przejąłby odpowiedzialności za ten program i nadal byłby on zarządzany przez jego administratorów. Stąd, wobec okoliczności, że art. 8 dyrektywy 2008/94 nie jest bezpośrednio skuteczny w sytuacji horyzontalnej, G. Hampshire może dochodzić swoich roszczeń jedynie w ramach powództwa odszkodowawczego wobec państwa, co jednak nie stanowi przedmiotu sporu w postępowaniu głównym. W tym względzie należy przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi wyłącznie do sądu krajowego, przed którym toczy się postępowanie i na którym spoczywa odpowiedzialność za przyszły wyrok, należy – przy uwzględnieniu szczególnych okoliczności danej sprawy – zarówno ocena, czy dla wydania wyroku niezbędne jest wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena znaczenia pytań, które sąd ten zadaje Trybunałowi. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia (wyrok z dnia 23 stycznia 2018 r., F. Hoffmann‑La Roche i in., C‑179/16, EU:C:2018:25, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo). Wynika z tego, że pytania dotyczące wykładni prawa Unii przedstawione przez sąd krajowy w ramach stanu faktycznego i prawnego, za którego ustalenie sąd ten jest odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega ocenie przez Trybunał, korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy wniosku jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania (wyrok z dnia 23 stycznia 2018 r., F. Hoffmann‑La Roche i in., C‑179/16, EU:C:2018:25, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem w rozpatrywanym przypadku nie jest oczywiste, że wnioskowana wykładnia prawa Unii nie ma żadnego związku z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym. Pytania te bowiem, dotyczące wykładni art. 8 dyrektywy 2008/94, wpisują się w ramy sporu, który dotyczy zgodności uregulowań ustawy z 2004 r. regulujących obliczanie wartości chronionych zobowiązań z wymogami określonymi w tym przepisie. Ponieważ wykładnia Trybunału może rodzić konieczność przeprowadzenia przez PPF ponownej wyceny chronionych zobowiązań, a w konsekwencji uprawnień emerytalnych G. Hampshire’a, istnieje wystarczający związek między przedmiotem sporu w postępowaniu głównym a pytaniami prejudycjalnymi. Ponadto problematyka ewentualnego bezpośredniego skutku art. 8 dyrektywy 2008/94 w przypadku takim jak rozpatrywany w postępowaniu głównym również jest istotna z uwagi na to, że w celu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu sąd odsyłający będzie musiał zdecydować, czy G. Hampshire może powoływać się na art. 8 wobec zarządu PPF, czy też nie. W tych okolicznościach pytania prejudycjalne są dopuszczalne. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 8 dyrektywy 2008/94 należy dokonywać w ten sposób, że do rekompensaty w wysokości co najmniej połowy wartości nabytych uprawnień do świadczeń z dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego w razie niewypłacalności jego pracodawcy uprawniony jest każdy pracownik, czy też wystarczy, aby gwarancję otrzymania takiej rekompensaty miała przeważająca większość pracowników, mimo że wskutek zastosowania pewnych limitów przewidzianych w prawie krajowym niektórzy pracownicy otrzymują rekompensatę w wysokości niższej niż połowa wartości ich nabytych uprawnień. Zgodnie z art. 8 dyrektywy 2008/94 państwa członkowskie zapewniają podjęcie środków koniecznych dla ochrony interesów pracowników i osób, które opuściły przedsiębiorstwo lub zakład pracodawcy przed dniem zaistnienia niewypłacalności pracodawcy, w zakresie nabytych przez nich praw do świadczeń emerytalnych lub praw do nabycia uprawnień do tych świadczeń w przyszłości przysługujących im z tytułu uczestnictwa w dodatkowych zakładowych lub międzyzakładowych programach emerytalnych istniejących poza krajowymi ustawowymi systemami zabezpieczenia społecznego. W tym względzie państwom członkowskim przysługuje oczywiście szeroki zakres uznania przy określaniu zarówno mechanizmu, jak i poziomu tej ochrony, który wyklucza obowiązek zapewnienia gwarancji w pełnym wymiarze (zob. podobnie wyroki: z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in., C‑278/05, EU:C:2007:56, pkt 36, 42–45; z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in., C‑398/11, EU:C:2013:272, pkt 42; a także z dnia 24 listopada 2016 r., Webb-Sämann, C‑454/15, EU:C:2016:891, pkt 34). W konsekwencji art. 8 dyrektywy 2008/94 nie stoi na przeszkodzie temu, by w razie niewypłacalności pracodawcy państwa członkowskie, dążąc do realizacji prawnie uzasadnionych celów gospodarczych i społecznych, oraz w szczególności z poszanowaniem zasady proporcjonalności, dokonały redukcji nabytych przez pracowników uprawnień. Jednakże w odniesieniu do art. 8 dyrektywy 80/987, obecnie art. 8 dyrektywy 2008/94, Trybunał orzekł, że w przypadku przepisów prawa krajowego mogących w niektórych sytuacjach prowadzić do sytuacji, w której gwarantowane świadczenia warte są mniej niż połowa wartości nabytych uprawnień emerytalnych, nie można uznać, że odpowiadają one definicji terminu „ochrona” użytego w tym przepisie (zob. podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in., C‑278/05, EU:C:2007:56, pkt 57). Należy wyjaśnić, że sprawa, na tle której wydany został tamten wyrok, dotyczyła w szczególności uprawnień emerytalnych dwóch byłych pracowników, którzy otrzymali, odpowiednio, tylko 20% i 49% wartości ich uprawnień emerytalnych (zob. podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in., C‑278/05, EU:C:2007:56, pkt 54). Trybunał potwierdził tę wykładnię w wyroku z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in. (C‑398/11, EU:C:2013:272), wydanym w sprawie, która dotyczyła uprawnień emerytalnych nabytych indywidualnie przez dziesięciu byłych pracowników, wskazanych w wyroku z nazwiska, którzy byli członkami jednego z pracowniczych programów emerytalnych o zdefiniowanym świadczeniu utworzonych przez ich pracodawcę. Po odniesieniu się do pkt 57 wyroku z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in. (C‑278/05, EU:C:2007:56), Trybunał orzekł, że prawidłowa transpozycja art. 8 dyrektywy 2008/94 wymaga, by w przypadku niewypłacalności swojego pracodawcy pracownik otrzymał co najmniej połowę świadczeń emerytalnych z tytułu nabytych uprawnień emerytalnych, za które odprowadzał składki w ramach dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego (zob. podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in., C‑398/11, EU:C:2013:272, pkt 43, 51). Jak wynika z tego orzecznictwa, potwierdzonego ostatnio w wyroku z dnia 24 listopada 2016 r., Webb-Sämann (C‑454/15, EU:C:2016:891, pkt 35), poziom ochrony przewidziany w art. 8 dyrektywy 2008/94 stanowi minimalną gwarancję indywidualną dla każdego konkretnego pracownika. Cel dyrektywy, którym jest zapewnienie pracownikom minimalnego wspólnotowego poziomu ochrony w razie niewypłacalności pracodawcy, byłby bowiem poważnie zagrożony, gdyby w sytuacji, gdy pracownik w żaden sposób nie nadużywa swoich praw w rozumieniu art. 12 wspomnianej dyrektywy, państwa członkowskie mogły wywiązać się z obowiązków spoczywających na nich na podstawie art. 8 tej dyrektywy bez przyznania każdemu konkretnemu pracownikowi takiej minimalnej ochrony. Wynika stąd, że wbrew temu, co w ramach niniejszego postępowania twierdzi rząd Zjednoczonego Królestwa, wykładnia dokonana przez Trybunał w odniesieniu do poziomu i charakteru ochrony przewidzianej w art. 8 dyrektywy 2008/94 oraz w odniesieniu do kręgu osób uprawnionych do tej ochrony nie ogranicza się do przypadków, których dotyczyły wyroki z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in. (C‑278/05, EU:C:2007:56), z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in. (C‑398/11, EU:C:2013:272), oraz z dnia 24 listopada 2016 r., Webb-Sämann (C‑454/15, EU:C:2016:891), lecz ma charakter generalny. Nie można zatem twierdzić, że zakres tej wykładni jest ograniczony tylko do niektórych niewypłacalnych pracodawców reprezentujących konkretne branże działalności albo tylko do niektórych pracowników zatrudnionych w ramach określonego kontekstu gospodarczego i społecznego. W konsekwencji art. 8 dyrektywy 2008/94 wymaga od państw członkowskich bezwarunkowego zagwarantowania każdemu konkretnemu pracownikowi, by w przypadku niewypłacalności swojego pracodawcy uzyskał on rekompensatę odpowiadającą co najmniej połowie wartości swoich uprawnień emerytalnych nabytych w ramach dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego. Nie oznacza to jednak, że w innych okolicznościach poniesione straty mogłyby również, nawet jeśli ich wysokość procentowa jest mniejsza, zostać uznane za oczywiście nieproporcjonalne w świetle obowiązku ochrony interesów pracowników, o którym mowa w tym przepisie (zob. podobnie wyrok z dnia 24 listopada 2016 r., Webb-Sämann, C‑454/15, EU:C:2016:891, pkt 35). Ponadto, jak trafnie zauważyła rzecznik generalna w pkt 48–53 opinii, zapewnienie pełnej skuteczności minimalnej ochrony pracowników w razie niewypłacalności pracodawcy ustanowionej w art. 8 dyrektywy 2008/94, który wymaga, aby ochrona ta rozciągała się na cały okres pobierania emerytury, przemawia za tym, by wysokość rekompensaty odpowiadającej co najmniej połowie wartości nabytych uprawnień emerytalnych obliczana była przy uwzględnieniu przewidywanych zmian w świadczeniach emerytalnych w całym okresie pobierania emerytury, aby uniknąć sytuacji, w której z powodu upływu czasu gwarantowana kwota byłaby niższa niż połowa wartości początkowej świadczeń należnych za każdy rok pobierania emerytury. W świetle powyższego na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć w następujący sposób: wykładni art. 8 dyrektywy 2008/94 należy dokonywać w ten sposób, że w wypadku niewypłacalności pracodawcy każdy konkretny pracownik musi otrzymać świadczenia emerytalne odpowiadające co najmniej połowie wartości uprawnień nabytych w ramach dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego. W przedmiocie pytania trzeciego Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 8 dyrektywy 2008/94 jest bezpośrednio skuteczny. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału jednostka może powoływać się na bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne przepisy dyrektywy nie tylko wobec państwa członkowskiego i wszystkich organów jego administracji, ale także wobec instytucji lub podmiotów, które podlegają zwierzchnictwu lub kontroli państwa albo posiadają uprawnienia wykraczające poza normy obowiązujące w stosunkach między jednostkami (zob. podobnie wyrok z dnia 10 października 2017 r., Farrell, C‑413/15, EU:C:2017:745, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). Utożsamiać z państwem należy również instytucje lub podmioty, którym powierzono wykonywanie zadań leżących w interesie publicznym i które wyposażono w tym celu w szczególne uprawnienia (wyrok z dnia 10 października 2017 r., Farrell, C‑413/15, EU:C:2017:745, pkt 34). W niniejszym przypadku należy zatem zbadać, czy art. 8 dyrektywy 2008/94 jest bezwarunkowy i wystarczająco precyzyjny. Analiza ta dotyczyć musi trzech aspektów, a mianowicie określenia kręgu osób uprawnionych do ochrony przewidzianej w tym przepisie, zakresu tej ochrony oraz ustalenia podmiotu zobowiązanego z tego tytułu (zob. podobnie wyrok z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in., C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428, pkt 12). Jeśli chodzi o krąg podmiotów uprawnionych do ochrony przewidzianej w art. 8 dyrektywy 2008/94, z redakcji tego przepisu jednoznacznie wynika, że dyrektywa ma chronić pracowników, których dotyczy niewypłacalność pracodawcy. Stąd w odniesieniu do ustalenia kręgu podmiotów uprawnionych z tytułu tej gwarancji artykuł ten spełnia przesłankę precyzji i bezwarunkowości, wymaganą do tego, aby dany przepis dyrektywy mógł być stosowany bezpośrednio. Jeśli chodzi o treść ochrony przewidzianej w art. 8 dyrektywy 2008/94, wystarczy przypomnieć, że w wyroku z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in. (C‑278/05, EU:C:2007:56), Trybunał orzekł, że ów art. 8 dyrektywy 2008/94 wymaga, by pracownik uzyskał w przypadku niewypłacalności swojego pracodawcy co najmniej połowę świadczeń emerytalnych wynikających z nabytych uprawnień emerytalnych, za które odprowadził składki w ramach dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego (wyrok z dnia 25 kwietnia 2013 r., Hogan i in., C‑398/11, EU:C:2013:272, pkt 51). Powyższa wykładania tego przepisu wyjaśnia i doprecyzowuje jego znaczenie oraz zakres, tak jak powinien on być lub powinien był być rozumiany i stosowany od chwili jego wejścia w życie (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 kwietnia 2016 r., DI, C‑441/14, EU:C:2016:278, pkt 40; a także z dnia 22 listopada 2017 r., Cussens i in., C‑251/16, EU:C:2017:881, pkt 41). Artykuł 8 dyrektywy 2008/94 wyraża więc jednoznaczny i precyzyjny obowiązek nałożony na państwa członkowskie, którego celem jest przyznanie uprawnień jednostkom. Należy dodać, że obowiązek ten nie jest uzależniony od spełnienia żadnego szczególnego warunku. W odniesieniu do tożsamości podmiotu zobowiązanego do zapewnienia ochrony przewidzianej w art. 8 dyrektywy 2008/94 należy przypomnieć, że państwa członkowskie dysponują szerokim zakresem uznania co do mechanizmu, jaki zdecydują się przyjąć, co oznacza, że mogą one na przykład przewidzieć finansowanie ze środków publicznych, obowiązek ubezpieczenia po stronie pracodawców lub ustanowienie instytucji gwarancyjnej (zob. podobnie wyrok z dnia 25 stycznia 2007 r., Robins i in., C‑278/05, EU:C:2007:56, pkt 36, 37). Jednakże, jak trafnie zauważyła rzecznik generalna w pkt 79 opinii, wraz z pełnym skorzystaniem z tej swobody nie może ona już stać na przeszkodzie możliwości powołania się przez jednostkę na minimalną ochronę, która przysługuje jej na podstawie art. 8 dyrektywy 2008/94. W tym względzie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że uchwalając ustawę z 2004 r., prawodawca krajowy postanowił, iż w przypadku ogłoszenia upadłości przez pracodawcę oferującego możliwość udziału w programie emerytalnym o zdefiniowanym świadczeniu należy zbadać poziom finansowania przedmiotowego programu, a w szczególności dokonać wyceny chronionych zobowiązań i aktywów programu. Zgodnie z tą ustawą, jeżeli z wyceny, po jej zatwierdzeniu przez zarząd PPF, wynika, że aktywa programu wystarczą na pokrycie kosztów chronionych zobowiązań, program ten, mimo konieczności wykonywania instrukcji wydanych przez zarząd PPF, pozostaje pod zarządem administratorów tego programu. Jeśli natomiast aktywa programu są niewystarczające, ustawa z 2004 r. przewiduje, że zarząd PPF przejmuje odpowiedzialność za ten program, co oznacza, że zarządzający nim zostają zwolnieni z ich obowiązków w zakresie wypłaty świadczeń emerytalnych oraz że zarząd PPF staje się odpowiedzialny za wypłatę rekompensaty. Ustawa z 2004 r. jasno więc wskazuje organ właściwy do dokonania wyceny chronionych zobowiązań i aktywów dodatkowych pracowniczych programów emerytalnych, jak również organ ponoszący odpowiedzialność za zapewnienie minimalnej ochrony przewidzianej w art. 8 dyrektywy 2008/94. A zatem to na PPF spoczywa wykonanie w Zjednoczonym Królestwie ciążącego na państwach członkowskich obowiązku ochrony interesów pracowników, jeśli chodzi o prawa emerytalne, które nabyli oni w ramach dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego. Co się tyczy kwestii, czy PPF stanowi podmiot należący do państwa lub jego emanację, w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 54 i 55 niniejszego wyroku, należy zauważyć, że PPF powierzono realizację zadania wykonywanego w interesie publicznym, w którym to celu dysponuje on szczególnymi uprawnieniami, gdyż na sfinansowanie tego zadania pobiera opłatę od wszystkich licencjonowanych dodatkowych pracowniczych programów emerytalnych oraz ma prawo wydawania instrukcji tym programów w toku postępowania prowadzącego do ich likwidacji. Ponadto, zatwierdzając wycenę chronionych zobowiązań dodatkowych pracowniczych programów emerytalnych zarząd PPF określa poziom ochrony przysługujący każdemu pracownikowi w zakresie nabytych przez niego uprawnień emerytalnych, zarówno w przypadku przejęcia odpowiedzialności za ten program przez PPF, jak i w przypadku jego likwidacji poza PPF. W związku z tym wszystkie przesłanki wymagane do tego, by w sytuacji takiej jak sytuacja G. Hampshire’a pracownik mógł powołać się wobec zarządu PPF na art. 8 dyrektywy 2008/94, zostały spełnione. Co się tyczy argumentu Zjednoczonego Królestwa, zgodnie z którym na art. 8 dyrektywy 2008/94 nie można powoływać się wobec administratorów programu T&N z uwagi na to, że są oni osobami prywatnymi, podczas gdy aktywa tego programu pokrywają chronione zobowiązania tego programu, oraz że to ten właśnie program wypłaca G. Hampshire’owi jego świadczenia emerytalne, należy stwierdzić z jednej strony, że stronami postępowania głównego są G. Hampshire i zarząd PPF, przy udziale Secretary of State for Work and Pensions (minister pracy i emerytur, Zjednoczone Królestwo). Ani program T&N, ani jego administratorzy nie są uczestnikami postępowania głównego. Z drugiej strony, jak wynika z postanowienia odsyłającego, spór w postępowaniu głównym nie dotyczy kwestii, czy G. Hampshire może wystąpić z bezpośrednim roszczeniem do programu T&N lub jego administratorów o wypłatę rekompensaty w kwocie odpowiadającej co najmniej połowie jego uprawnień emerytalnych nabytych w ramach tego programu, lecz kwestii zgodności z prawem decyzji, którą zarząd PPF zatwierdził wycenę chronionych zobowiązań tego programu. Jak trafnie zauważyła rzecznik generalna w pkt 89, 91 i 92 opinii, spór ten ma na celu ustalenie, czy możliwe jest doprowadzenie zarządu PPF do dokonania ponownej wyceny chronionych zobowiązań poprzez powołanie się na art. 8 dyrektywy 2008/94. W tym kontekście wpływ, jaki ponowne wyliczenie wysokości rekompensaty z PPF może mieć na program T&N, stanowi jedynie zwykłą negatywną konsekwencję dla praw osoby trzeciej i nie uzasadnia odmowy przyznania bezpośredniego skutku temu przepisowi wobec podmiotu, który należy uznać za emanację państwa (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2015 r., T‑Mobile Czech Republic i Vodafone Czech Republic, C‑508/14, EU:C:2015:657, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo). W świetle powyższych rozważań na pytanie trzecie należy odpowiedzieć w następujący sposób: w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym art. 8 dyrektywy 2008/94 jest bezpośrednio skuteczny, skutkiem czego konkretny pracownik może powołać się na ten artykuł przed sądem krajowym w celu zakwestionowania decyzji podmiotu takiego jak zarząd PPF. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:   1) Wykładni art. 8 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/94/WE z dnia 22 października 2008 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy należy dokonywać w ten sposób, że w wypadku niewypłacalności pracodawcy każdy konkretny pracownik musi otrzymać świadczenia emerytalne odpowiadające co najmniej połowie wartości uprawnień nabytych w ramach dodatkowego pracowniczego programu emerytalnego.   2) W okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym art. 8 dyrektywy 2008/94 jest bezpośrednio skuteczny, skutkiem czego konkretny pracownik może powołać się na ten artykuł przed sądem krajowym w celu zakwestionowania decyzji podmiotu takiego jak Board of the Pension Protection Fund (zarząd funduszu ochrony emerytur, Zjednoczone Królestwo).   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: angielski.