C-170/25

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO DEANA SPIELMANNA przedstawiona w dniu 9 lipca 2026 r.(1) Sprawa C‑170/25 P Komisja Europejska przeciwko TP Odwołanie – Zamówienia publiczne – Ochrona interesów finansowych Unii – Wykluczenie skarżącej, na okres dwóch lat, z udziału w procedurach wyboru regulowanych rozporządzeniem finansowym z 2018 r., z selekcji w celu wykonania środków finansowych Unii, a także z procedur wyboru finansowanych w ramach 11. Europejskiego Funduszu Rozwoju – Artykuł 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. – Obowiązek dokonania oceny zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, w sposób konkretny i zindywidualizowany – Kwalifikacja prawna decyzji o wykluczeniu – Skarga o stwierdzenie nieważności i o odszkodowanie Wprowadzenie 1.        W niniejszym odwołaniu Komisja Europejska wnosi do Trybunału o uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 18 grudnia 2024 r., TP/Komisja (T‑776/22, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2024:908), w którym Sąd stwierdził nieważność jej decyzji z dnia 1 października 2022 r. wykluczającej TP z udziału w procedurach wyboru regulowanych rozporządzeniem (UE, Euratom) 2018/1046(2) lub finansowanych zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2018/1877(3) oraz z selekcji w celu wykonania środków finansowych Unii (zwanej dalej „sporną decyzją”). 2.        Zgodnie z wnioskiem Trybunału ograniczę moją analizę do pierwszego zarzutu odwołania. W pierwszej kolejności zbadam, czy właściwy urzędnik zatwierdzający (tutaj Komisja), wydając taką decyzję o wykluczeniu, jest automatycznie związany ustaleniami sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy, do którego wcześniej wniesiono sprawę. W drugiej kolejności przeanalizuję, czy – jak orzekł Sąd – aby podjąć decyzję o wykluczeniu, właściwy urzędnik zatwierdzający powinien przeprowadzić zindywidualizowane badanie, w tym w przypadku konsorcjum składającego się z przedsiębiorstw odpowiedzialnych solidarnie, co da mi okazję do przywołania charakteru prawnego środka wykluczającego. Ramy prawne Rozporządzenie finansowe z 2018 r. 3.        Artykuł 135 rozporządzenia finansowego z 2018 r., zatytułowany „Ochrona interesów finansowych Unii za pomocą wykrywania ryzyk, wykluczania oraz nakładania kar finansowych”, przewiduje: „1.      Aby chronić interesy finansowe Unii, Komisja tworzy i obsługuje system wczesnego wykrywania i wykluczania. Celem takiego systemu jest ułatwianie: a)      wczesnego wykrywania osób lub podmiotów, o których mowa w ust. 2, które stwarzają ryzyko dla interesów finansowych Unii; b)      wykluczania osób lub podmiotów, o których mowa w ust. 2, które znajdują się w jednej z sytuacji wykluczenia, o których mowa w art. 136 ust. 1; c)      nałożenia kary finansowej na odbiorcę zgodnie z art. 138. 2.      System wczesnego wykrywania i wykluczania ma zastosowanie do: a)      uczestników i odbiorców; b)      podmiotów, na których zdolności kandydat lub oferent zamierza polegać, lub podwykonawców wykonawcy; […] 4.      Decyzja o wykluczeniu osób lub podmiotów, o których mowa w ust. 2 niniejszego artykułu, lub o nałożeniu kar finansowych na odbiorcę, musi być oparta na prawomocnym wyroku lub, w sytuacjach wykluczenia, o których mowa w art. 136 ust. 1, na ostatecznej decyzji administracyjnej, lub na wstępnej kwalifikacji prawnej dokonanej przez zespół, o którym mowa w art. 143, w sytuacjach, o których mowa w art. 136 ust. 2, aby zapewnić scentralizowaną ocenę takich sytuacji. […]”. 4.        Artykuł 136 rozporządzenia finansowego z 2018 r., zatytułowany „Kryteria wykluczenia oraz decyzje o wykluczeniu”, stanowi: „1.      Właściwy urzędnik zatwierdzający wyklucza osobę lub podmiot, o których mowa w art. 135 ust. 2, z uczestnictwa w procedurach wyboru regulowanych niniejszym rozporządzeniem lub z selekcji w celu wykonania środków finansowych Unii, w przypadku gdy ta osoba lub podmiot znajduje się w co najmniej jednej z poniższych sytuacji: […] e)      osoba lub podmiot dopuściły się znaczących uchybień, jeżeli chodzi o przestrzeganie podstawowych obowiązków związanych z wykonaniem zobowiązania prawnego finansowanego z budżetu, co: (i)      doprowadziło do przedterminowego zakończenia obowiązywania zobowiązania prawnego; (ii)      doprowadziło do zastosowania ryczałtowego odszkodowania lub innych kar umownych; lub (iii)      zostało odkryte przez urzędnika zatwierdzającego, [Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF)] lub Trybunał Obrachunkowy w następstwie kontroli, audytów lub dochodzeń; […] 2.      Jeżeli brak jest prawomocnego wyroku lub, stosownie do sytuacji, ostatecznej decyzji administracyjnej w przypadkach, o których mowa w ust. 1 lit. c), d), f), g) i h) niniejszego artykułu, lub w przypadku, o którym mowa w ust. 1 lit. e) niniejszego artykułu, właściwy urzędnik zatwierdzający wyklucza osobę lub podmiot, o których mowa w art. 135 ust. 2, na podstawie wstępnej kwalifikacji prawnej zachowania, o którym mowa w tych literach, z uwzględnieniem stwierdzonych faktów lub innych ustaleń zawartych w zaleceniu zespołu, o którym mowa w art. 143. […] Fakty i ustalenia, o których mowa w akapicie pierwszym, obejmują w szczególności: a) fakty stwierdzone w ramach audytów lub dochodzeń przeprowadzonych przez EPPO w odniesieniu do państw członkowskich uczestniczących we wzmocnionej współpracy zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2017/1939[(4)], Trybunał Obrachunkowy, OLAF lub audytora wewnętrznego lub też w ramach wszelkich innych weryfikacji, audytów lub kontroli prowadzonych w zakresie odpowiedzialności urzędnika zatwierdzającego; b)      decyzje administracyjne inne niż ostateczne, które mogą obejmować środki dyscyplinarne podjęte przez właściwy organ nadzorczy odpowiedzialny za sprawdzanie stosowania norm etyki zawodowej; c)      fakty, o których mowa w decyzjach osób i podmiotów wykonujących środki finansowe Unii zgodnie z art. 62 ust. 1 akapit pierwszy lit. c); d)      informacje przekazane zgodnie z art. 142 ust. 2 lit. d) przez podmioty wykonujące środki finansowe Unii zgodnie z art. 62 ust. 1 akapit pierwszy lit. b); e)      decyzje Komisji dotyczące naruszenia prawa konkurencji Unii lub decyzje właściwego organu krajowego dotyczące naruszenia prawa konkurencji Unii lub krajowego prawa konkurencji. […]”. Dyrektywa 2014/24/UE 5.        Zgodnie z art. 57 ust. 4 lit. g) dyrektywy 2014/24/UE(5): „Instytucje zamawiające mogą wykluczyć lub zostać zobowiązane przez państwa członkowskie do wykluczenia z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia każdego wykonawcy znajdującego się w którejkolwiek z poniższych sytuacji: […] g)      jeżeli wykonawca wykazywał znaczące lub uporczywe niedociągnięcia w spełnieniu istotnego wymogu w ramach wcześniejszej umowy w sprawie zamówienia publicznego, wcześniejszej umowy z podmiotem zamawiającym lub wcześniejsz[ej] umow[y] w sprawie koncesji, które doprowadziły do wcześniejszego rozwiązania tej wcześniejszej umowy, odszkodowań lub innych porównywalnych sankcji; […]”. Okoliczności powstania sporu 6.        Okoliczności powstania sporu, wynikające z zaskarżonego wyroku, można streścić następująco. 7.        W dniu 26 czerwca 2009 r. skarżąca w pierwszej instancji, TP, zawarła umowę konsorcjum z inną spółką partnerską w celu wzięcia udziału w wszczętym przez Komisję postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego na roboty budowlane dotyczące modernizacji obiektu budowlanego. 8.        Komisja postanowiła udzielić zamówienia konsorcjum utworzonemu przez TP i spółkę będącą partnerem. W tym celu w dniu 5 października 2009 r. została zawarta umowa. Prace rozpoczęły się w listopadzie 2009 r. i zakończyły się w listopadzie 2011 r. 9.        W lutym 2012 r. stwierdzono usterki w obiekcie budowlanym. Na podstawie ekspertyzy wykonanej przez inżyniera odpowiedzialnego za roboty budowlane spółka będąca partnerem dokonała napraw w imieniu konsorcjum. W dniu 17 grudnia 2013 r. Komisja, niezadowolona z dokonanych napraw, skierowała do konsorcjum powiadomienie o przedterminowym rozwiązaniu umowy. W dniu 14 stycznia 2014 r. konsorcjum przesłało z kolei powiadomienie o rozwiązaniu tej umowy. 10.      Komisja i konsorcjum przedstawiły swój spór komitetowi ds. rozstrzygania sporów. W dniu 3 lipca 2014 r. komitet ten stwierdził, że problemy związane z funkcjonowaniem obiektu budowlanego wiązały się z wadami projektu i wadami w wykonaniu, za które odpowiedzialność ponoszą zarówno Komisja, jak i konsorcjum. Komisja zwróciła się o przeprowadzenie nowej ekspertyzy budowlanej, która doprowadziła do przedstawienia sprawozdania w dniu 17 lipca 2017 r. W oparciu o to sprawozdanie Komisja wszczęła w dniu 15 września 2017 r. postępowanie arbitrażowe na podstawie regulaminu arbitrażowego Międzynarodowej Izby Handlowej (ICC). 11.       W dniu 11 lutego 2020 r. sąd arbitrażowy utworzony pod egidą ICC (zwany dalej „sądem arbitrażowym”) wydał częściowy wyrok, w którym stwierdził wystąpienie 6757 wad wynikających z robót budowlanych wykonanych na podstawie spornej umowy, za które Komisja ponosi podzieloną odpowiedzialność w  60 %, a konsorcjum w 40 %. Wyrokiem końcowym z dnia 19 lipca 2022 r. ów sąd arbitrażowy uznał postępowanie konsorcjum za rażące zaniedbanie i zasądził solidarnie od TP i spółki będącej partnerem na rzecz Unii kwotę odpowiadającą kosztom niezbędnym do naprawy obiektu budowlanego. Oba wyroki sądu arbitrażowego były przedmiotem odwołania. 12.      W lutym 2021 r. Komisja zwróciła się do zespołu międzyinstytucjonalnego ustanowionego na mocy art. 143 rozporządzenia finansowego z 2018 r., który został ustanowiony w szczególności w celu wydawania zaleceń w sprawie potrzeby podjęcia decyzji o wykluczeniu i karach finansowych w przypadkach kierowanych do niego przez Komisję lub inne instytucje i organy Unii. 13.      W dniu 1 października 2022 r., w następstwie zalecenia tego zespołu, Komisja przyjęła sporną decyzję. Sporna decyzja 14.      W decyzji tej Komisja przypomniała przede wszystkim, odnosząc się do konsorcjum, kontekst i okoliczności faktyczne ustalone na podstawie częściowych i ostatecznych wyroków arbitrażowych, a mianowicie, że 60 % odpowiedzialności ciąży na inwestorze (w tym przypadku Komisji) a 40 % na umawiającej się stronie (tu konsorcjum) oraz że ze względu na znaczny zakres uchybień konsorcjum zachowanie TP jako części konsorcjum stanowiło rażące zaniedbanie. Następnie w spornej decyzji Komisja zbadała argumenty TP, aby kolejno je oddalić. Wreszcie dokonała ona oceny stanu faktycznego w celu stwierdzenia uchybień TP „jako części konsorcjum” w odniesieniu do poszczególnych wskazanych zobowiązań umownych. 15.      Komisja, jako właściwy urzędnik zatwierdzający, postanowiła zatem, w świetle mających zastosowanie do TP okoliczności łagodzących i obciążających, wykluczyć ją na okres dwóch lat z udziału w procedurach wyboru regulowanych rozporządzeniem finansowym z 2018 r. i z selekcji w celu wykonania środków finansowych Unii, a także z procedur wyboru finansowanych z 11. Europejskiego Funduszu Rozwoju na podstawie rozporządzenia 2018/1877 ze względu na znaczące uchybienia w wypełnianiu podstawowych obowiązków związanych z wykonaniem umowy finansowanej z budżetu Unii, co doprowadziło do przedterminowego rozwiązania tej umowy. Zaskarżony wyrok 16.      Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 13 grudnia 2022 r. TP wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji, o naprawienie poniesionej szkody oraz o obciążenie Komisji kosztami postępowania. Na poparcie swojego żądania TP podniosła trzy zarzuty. W zaskarżonym wyroku Sąd uwzględnił zarzut pierwszy podniesiony przez TP i stwierdził nieważność spornej decyzji, uznając, że nie ma potrzeby badania dwóch pozostałych zarzutów skargi. 17.      W szczególności w ramach zarzutu pierwszego skarżąca twierdziła, że art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. nakłada na właściwego urzędnika zatwierdzającego obowiązek przeprowadzenia indywidualnego badania zachowania danej osoby lub danego podmiotu, którym zarzucono uchybienie, czego Komisja nie uczyniła w niniejszej sprawie. 18.      W pierwszej kolejności Sąd stwierdził, że przeanalizuje ten argument w dwóch etapach(6). Następnie na pierwszym etapie dokonał on wykładni językowej, kontekstualnej i celowościowej tego przepisu oraz uznał, że nie istnieje automatyczny związek między stwierdzeniem uchybienia zobowiązaniom umownym przez sąd właściwy dla sporów dotyczących umowy (tutaj przez sąd arbitrażowy), z jednej strony, a przyjęciem decyzji o wykluczeniu przez właściwego urzędnika zatwierdzającego (tutaj Komisję)(7), z drugiej strony. Wreszcie na drugim etapie zbadał on, czy istnieje obowiązek indywidualnego zbadania zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, przed wydaniem decyzji o wykluczeniu, i uznał istnienie takiego obowiązku(8). W niniejszej sprawie Sąd orzekł, że Komisja, jak przyznała na rozprawie, ograniczyła się do oparcia się w spornej decyzji na odpowiedzialności solidarnej skarżącej jako członka konsorcjum, nie uwzględniając jej indywidualnego zachowania i nie badając indywidualnej odpowiedzialności każdego z kontrahentów(9). Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron 19.      Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 28 lutego 2025 r. Komisja wniosła odwołanie od zaskarżonego wyroku. Wnosi ona do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia w przedmiocie sporu poprzez oddalenie skargi o stwierdzenie nieważności spornej decyzji na podstawie odpowiedzi Komisji na skargę. Tytułem żądania ewentualnego wnosi ona do Trybunału o przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania w celu zbadania dwóch pozostałych zarzutów skargi o stwierdzenie nieważności. Wnosi ona o obciążenie TP całością kosztów niniejszego postępowania i postępowania przed Sądem. 20.      TP wnosi do Trybunału o oddalenie odwołania i obciążenie Komisji całością kosztów niniejszego postępowania. Analiza 21.      Na poparcie odwołania Komisja podnosi dwa zarzuty(10). W ramach zarzutu pierwszego, który jako jedyny podlega analizie w niniejszej opinii, Komisja utrzymuje, że dwuetapowe rozumowanie Sądu wynikające z zaskarżonego wyroku doprowadziło go do naruszenia prawa przy dokonywaniu wykładni art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. Twierdzi ona, po pierwsze, że artykuł ten nie stoi na przeszkodzie temu, by jej decyzja o wykluczeniu opierała się głównie, a nawet wyłącznie, na ustaleniach sądu arbitrażowego (etap pierwszy). Po drugie, kwestionuje ona obowiązek właściwego urzędnika zatwierdzającego przeprowadzenia indywidualnego badania zachowania podmiotu, któremu zarzucono uchybienie, przed wydaniem decyzji o wykluczeniu, jeżeli istnieje odpowiedzialność solidarna w ramach konsorcjum będącego kontrahentem (etap drugi). 22.      Przeanalizuję kolejno te dwa argumenty Komisji. Wpływ ustaleń sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy na decyzję o wykluczeniu: brak automatycznego skutku 23.      Na wstępie warto przypomnieć, że przepisy mające zastosowanie w dziedzinie zamówień publicznych udzielanych przez instytucje, organy, urzędy lub agencje Unii wynikają nie tylko z ram umownych, pochodzących z umowy zawartej między instytucją zamawiającą a wykonawcą, lecz również z ram administracyjnych, na które składają się przepisy rozporządzenia finansowego z 2018 r. 24.      Tym samym, równolegle do stosunku umownego między instytucją zamawiającą (w tym przypadku Komisją) a jej kontrahentem, właściwy urzędnik zatwierdzający tej instytucji może, na podstawie rozporządzenia finansowego z 2018 r., w pewnych okolicznościach wydać decyzję o wykluczeniu w odniesieniu do osoby lub podmiotu, które stanowią ryzyko dla interesów finansowych Unii. Zostają oni wówczas umieszczeni w wykazie osób lub podmiotów wykluczonych z zamówień finansowanych z budżetu Unii(11). 25.      Argumentacja Komisji dotyczy związku między, z jednej strony, ramami umownymi, a z drugiej strony, ramami administracyjnymi wynikającymi z rozporządzenia finansowego z 2018 r., które reguluje decyzję o wykluczeniu. 26.      Komisja, chociaż wydaje się przyznawać, że właściwy urzędnik zatwierdzający powinien dokonać kwalifikacji prawnej okoliczności faktycznych, to twierdzi zasadniczo, że wbrew temu, co orzekł Sąd, kwalifikacja ta może wynikać automatycznie z orzeczenia sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy. 27.      Wydaje się, że należy odrzucić tę argumentację, ponieważ pozwala ona właściwemu urzędnikowi zatwierdzającemu na odstąpienie od indywidualnego badania rozpatrywanych uchybień. 28.      Prawdą jest bowiem, że dwie kategorie ram prawnych, umowne i administracyjne, nie są od siebie niezależne, ponieważ decyzja o wykluczeniu jest wydawana w szczególności wtedy, gdy dana osoba lub dany podmiot znajdują się w sytuacji przewidzianej w art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r., który dotyczy „znaczących uchybień, jeżeli chodzi o przestrzeganie podstawowych obowiązków związanych z wykonaniem zobowiązania prawnego finansowanego z budżetu”. W tym kontekście ustalenia faktyczne dotyczące uchybień zobowiązaniom umownym dokonane przez sąd właściwy dla sporów dotyczących umowy mogą prowadzić do wydania przez właściwego urzędnika zatwierdzającego decyzji o wykluczeniu opartej na rozporządzeniu finansowym z 2018 r.(12) W tym zakresie istnieje ścisły związek między uchybieniem zobowiązaniom umownym a administracyjnym środkiem wykluczającym. Stwierdzenie to nie zostało zresztą zakwestionowane. 29.      Jednakże taki związek nie skutkuje tym, że ustalenia sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy automatycznie prowadzą do wydania decyzji o wykluczeniu, a to z następujących powodów. 30.      Po pierwsze, brzmienie art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. odnosi się do „znaczących” uchybień, jeżeli chodzi o przestrzeganie „podstawowych” obowiązków danego kontrahenta. Wynika z tego, że nie każde uchybienie zobowiązaniom umownym, mimo że doprowadziło do przedterminowego rozwiązania umowy lub zastosowania odszkodowania ryczałtowego lub umownego, koniecznie musi spełniać przesłanki zastosowania decyzji o wykluczeniu. Nie można zanegować istnienia zakresu uznania właściwego urzędnika zatwierdzającego przy wydawaniu decyzji o wykluczeniu i ma on zastosowanie nie tylko do „podstawowego” charakteru danego zobowiązania umownego, ale również do „znaczącej” wagi danego uchybienia zobowiązaniom umownym(13). 31.      W tym względzie pragnę podkreślić, że sankcja umowna (przedterminowe rozwiązanie umowy lub zapłata odszkodowania) i wykluczenie o charakterze administracyjnym nie służą temu samemu celowi, ponieważ pierwsza z nich ma na celu ukaranie naruszenia zobowiązań umownych przez wykonawcę wobec kontrahenta, podczas gdy druga zmierza do innego celu, jakim jest ochrona interesów finansowych Unii. W razie zakwestionowania, podstawy powództwa lub skargi i zarzuty, na które można się powołać, z jednej strony przed sądem właściwym dla sporów dotyczących umowy, a z drugiej strony przed sądem orzekającym w przedmiocie zgodności z prawem wykluczenia, są różne(14). Ta różnica w prawnym charakterze i celach między tymi dwoma środkami oznacza dla właściwego urzędnika zatwierdzającego konieczność odejścia od logiki umownej w celu dokonania własnej oceny w świetle celu ochrony budżetu Unii. 32.      Tak więc, jak wskazał Sąd w pkt 41 zaskarżonego wyroku, te wynikające z rozporządzenia finansowego z 2018 r. przesłanki, które różnią się od przesłanek wynikających z umowy, uzasadniają zakres uznania właściwego urzędnika zatwierdzającego w zakresie kwalifikacji rozpatrywanych okoliczności faktycznych w sposób odmienny od tego, który zastosował sąd właściwy dla sporów dotyczących umowy. 33.      Po drugie, brak automatycznego związku między stwierdzeniem uchybienia zobowiązaniom umownym dokonanym przez sąd właściwy dla sporów dotyczących umowy a wydaniem przez właściwego urzędnika zatwierdzającego decyzji o wykluczeniu wynika również z kontekstu, w jaki wpisuje się art. 136 ust. 1 rozporządzenia finansowego z 2018 r. 34.      Motyw 76 tego rozporządzenia przewiduje bowiem, że „[m]ożliwość podjęcia decyzji o wykluczeniu lub nałożeniu kar finansowych jest niezależna od możliwości zastosowania kar umownych, takich jak ryczałtowe odszkodowanie”(15). 35.      Ponadto zgodnie z art. 136 ust. 2 rozporządzenia finansowego z 2018 r. w braku prawomocnego wyroku, jak w niniejszej sprawie, właściwy urzędnik zatwierdzający musi ocenić sytuację „z uwzględnieniem” stwierdzonych faktów lub innych ustaleń zawartych w zaleceniu zespołu, o którym mowa w art. 143 tego rozporządzenia. 36.      Ponadto, jak podkreślił Sąd w pkt 46 zaskarżonego wyroku, brzmienie art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. różni się od brzmienia lit. b), c), d), f), g) i h) tego przepisu, ponieważ lit. e) odnosi się bezpośrednio do rozpatrywanego zachowania, a nie do wyroku lub decyzji administracyjnej, na mocy których organ odrębny od właściwego urzędnika zatwierdzającego, na przykład sąd właściwy dla sporów dotyczących umowy, dokonał wstępnej kwalifikacji tego zachowania. 37.      Ta różnica w podejściu potwierdza, że kwalifikacja dokonana w ramach umownych, choć należy do elementów, które należy uwzględnić, nie może jednak wiązać automatycznie właściwego urzędnika zatwierdzającego, który zachowuje zakres uznania przy wydawaniu decyzji o wykluczeniu. 38.      Pragnę dodać, że zgodnie z art. 136 ust. 3 rozporządzenia finansowego z 2018 r. decyzja właściwego urzędnika zatwierdzającego o wykluczeniu jest podejmowana z poszanowaniem zasady proporcjonalności, a w szczególności z uwzględnieniem okoliczności obciążających lub łagodzących, związanych na przykład z powagą sytuacji, czasem, który upłynął, od danego zachowania, jego czasem trwania, ewentualnym powtarzaniem się, umyślnym lub nieumyślnym charakterem, rozpatrywanymi kwotami i współpracą osoby, której zarzucono uchybienie. Właściwy urzędnik zatwierdzający korzysta zatem z zakresu uznania siłą rzeczy na podstawie zasady proporcjonalności, co wyklucza automatyczny związek, za którym opowiada się Komisja(16). 39.      Podobnie, z innych ustępów art. 136 rozporządzenia finansowego z 2018 r. wynika pewien zakres uznania przysługujący właściwemu urzędnikowi zatwierdzającemu. I tak w ust. 5 tego przepisu przewidziano, że w przypadku „poważnego i bezpośredniego zagrożenia dla interesów finansowych Unii” decyzja o tymczasowym wykluczeniu może zostać podjęta bez zalecenia zespołu, o którym mowa w art. 143 tego rozporządzenia, co wymaga oceny tego zagrożenia. Podobnie w ust. 6 i 7 tego przepisu przewidziano sytuacje, w których nie dokonuje się wykluczenia, a w szczególności w przypadku, gdy dana osoba lub podmiot, którym zarzucono uchybienie, podjęły środki zaradcze, co oznacza, że właściwy urzędnik zatwierdzający korzysta z przysługującego mu w tym względzie zakresu uznania. 40.      Wynika z tego, że kontekst, w jaki wpisuje się art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r., potwierdza istnienie zakresu uznania właściwego urzędnika zatwierdzającego oraz brak automatycznego związku między ustaleniami sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy a decyzją o wykluczeniu. 41.      Uważam, że wniosku tego nie podważa argumentacja Komisji, zgodnie z którą badanie zachowania umownego stron umowy ma zasadnicze znaczenie i zgodnie z którą właściwy urzędnik zatwierdzający jest zawsze zobowiązany do uzasadnienia swojej decyzji o wykluczeniu, niezależnie od tego, czy podniesionym powodem jest uchybienie zobowiązaniom umownym, czy też inna podstawa przewidziana w art. 136 ust. 1 rozporządzenia finansowego z 2018 r. Moim zdaniem elementy te nie są bowiem w żaden sposób niezgodne z zakresem uznania właściwego urzędnika zatwierdzającego w tej dziedzinie, w szczególności przy ustalaniu, czy uchybienie jest „znaczące” i czy dotyczy „podstawowych” obowiązków. Obowiązek uzasadnienia decyzji o wykluczeniu w tym względzie przemawia właśnie za przysługującym mu zakresem swobodnego uznania, który musi on wykorzystać w uzasadniony sposób, aby umożliwić ewentualne wniesienie skargi. W szczególności nie można wykluczyć, że właściwy urzędnik zatwierdzający uzna, iż uchybienia zobowiązaniom umownym stwierdzone przez sąd właściwy dla sporów dotyczących umowy nie są na tyle poważne, że muszą prowadzić do wykluczenia, lub że są przedawnione, lub że uchybienia te można przypisać innemu podmiotowi, lub że w międzyczasie podmiot odpowiedzialny podjął środki pozwalające uznać, że nie stanowi on lub już nie stanowi zagrożenia dla budżetu Unii. Wreszcie taka wykładnia jest również zgodna z przywołaną przez Komisję zasadą dobrej administracji, która nakłada na właściwą instytucję obowiązek starannego i bezstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności danej sprawy. 42.      W tym kontekście, o ile ustalenia faktyczne sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy mogą, a nawet powinny, zostać uwzględnione przez właściwego urzędnika zatwierdzającego przy dokonywaniu kwalifikacji prawnej zachowania, o którym mowa w art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r., o tyle do tego ostatniego należy ocena danego zachowania w świetle szczególnych ram tego rozporządzenia i właściwych mu celów. Nie rozumiem, w jaki sposób miałoby to, jak twierdzi Komisja, nakładać na właściwego urzędnika zatwierdzającego „nadmierny ciężar dowodu”, ponieważ nie chodzi tu o kwestię ciężaru dowodu, lecz o dokonanie niezależnej oceny na podstawie wcześniej dokonanych ustaleń lub stwierdzonych okoliczności faktycznych. 43.      Po trzecie, co się tyczy wykładni celowościowej i historycznej art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r., Komisja podnosi posiłkowo, że błędna wykładnia Sądu dotycząca braku automatycznego związku między stwierdzeniem uchybienia zobowiązaniom umownym a wydaniem przez właściwego urzędnika zatwierdzającego decyzji o wykluczeniu wynika również z błędnego stwierdzenia, zgodnie z którym prawodawca Unii zamierzał ustanowić autonomiczny system sankcji, a zatem uznał, że sytuacje wykluczenia są porównywalne z sankcjami. 44.      Pragnę przypomnieć, że w ramach wykładni historycznej i celowościowej rozpatrywanego przepisu Sąd orzekł, iż prawodawca Unii od początku zamierzał ustanowić autonomiczny system sankcji, który z upływem czasu został utrzymany i rozwinięty, w szczególności przy przyjmowaniu rozporządzenia finansowego z 2018 r.(17) Tymczasem zdaniem Sądu „[n]ie można […] domniemywać istnienia automatycznego związku między, z jednej strony, stwierdzeniem uchybienia przez organ odrębny od właściwego urzędnika zatwierdzającego, którego istnienie jest przewidziane w przepisach krajowych lub unijnych, a z drugiej strony, przyjęciem przez właściwego urzędnika zatwierdzającego środka wykluczającego należącego do autonomicznego systemu [sankcji] ustanowionego w rozporządzeniu finansowym”(18). Dodał on, że autonomiczny system sankcji przewidziany w tym rozporządzeniu realizuje od chwili jego ustanowienia szczególne cele interesu ogólnego, które są odrębne od prawidłowego wykonania umowy lub ochrony stron umowy i zapewnienia im odszkodowania, które ma zagwarantować system odpowiedzialności umownej. Sąd doszedł do wniosku, że ta różnica pomiędzy celami realizowanymi przez system sankcji ustanowiony przez rozporządzenie finansowe z 2018 r. a celami realizowanymi przez system odpowiedzialności umownej potwierdza brak automatycznego związku(19). 45.      Wydaje się, że nawet gdyby zgłoszono zastrzeżenia co do sformułowań użytych przez Sąd i zakwestionowanych przez Komisję, należy zgodzić się z rozumowaniem Sądu. 46.      Można bowiem przedyskutować kwestię, czy prawodawca europejski zamierzał zachować w rozporządzeniu finansowym z 2018 r. kwalifikację decyzji o wykluczeniu jako „sankcji” pod rządami rozporządzenia (UE, Euratom) nr 966/2012(20), zmienionego rozporządzeniem (UE, Euratom) 2015/1929(21). W tym względzie pragnę zauważyć, że – jak podkreśliła Komisja – w rozporządzeniu nr 966/2012, zmienionym rozporządzeniem 2015/1929, użyto wyrażenia „sankcje administracyjne” w odniesieniu do decyzji o wykluczeniu(22). Nie ma to już jednak miejsca w rozporządzeniu finansowym z 2018 r., które aktualizuje i upraszcza przepisy dotyczące przyjmowania i wykonywania budżetu Unii(23). 47.      Jednakże rozumowanie Sądu ma na celu wykazanie, że system wykluczenia przewidziany w rozporządzeniu finansowym z 2018 r. realizuje od czasu jego wprowadzenia szczególne cele interesu ogólnego, które są odrębne od prawidłowego wykonania umowy lub ochrony stron umowy i odszkodowania dla nich, jakie ma zapewnić system odpowiedzialności umownej, z którym to rozumowaniem należy się zgodzić. 48.      W związku z tym zarzucany przez Komisję błąd, polegający na zakwalifikowaniu decyzji o wykluczeniu jako autonomicznego systemu „sankcji”, nie wydaje się stanowić skutecznego argumentu w celu wykazania błędu Sądu dotyczącego stwierdzenia braku automatycznego związku między ustaleniami sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy a decyzją o wykluczeniu. 49.      Z powyższego wynika, że nawet jeśli istnieją pewne powiązania między systemem wykluczenia wynikającym z rozporządzenia finansowego z 2018 r. a ramami umownymi, to nie mogą one prowadzić do ustanowienia automatycznego związku między ustaleniami sądu właściwego dla sporów dotyczących umowy a decyzją o wykluczeniu. W przedmiocie obowiązku indywidualnego badania zachowania osoby,której zarzucono uchybienie 50.      W ramach drugiego etapu rozumowania Sąd dokonał wykładni art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r., stwierdzając, że badanie przeprowadzone przez właściwego urzędnika zatwierdzającego powinno być indywidualne i konkretne. Po pierwsze, oparł się on na analogii z wyrokiem HSC Baltic i in.(24), wydanym w ramach dyrektywy 2014/24, aby uznać, że obowiązek dokonania oceny zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, w sposób konkretny i zindywidualizowany obowiązuje a fortiori w ramach stosowania rozporządzenia finansowego z 2018 r. przez instytucje i organy Unii(25). Po drugie, w pkt 72–73 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, że obowiązek ten ciąży tym bardziej w świetle ogólnej zasady indywidualizacji kar, ponieważ w wyroku Vialto Consulting/Komisja(26) Trybunał zakwalifikował sankcję w postaci wykluczenia jako mającą zasadniczo charakter karny. Po trzecie, Sąd dodał, że dana instytucja lub dany organ jest w stanie zidentyfikować świadczenia wykonane przez każdego z uczestników w celu ustalenia indywidualnej odpowiedzialności każdego z nich w świetle systemu sankcji ustanowionego w rozporządzeniu finansowym z 2018 r., która to odpowiedzialność jest odrębna od ich ewentualnej solidarnej odpowiedzialności umownej(27). 51.      Komisja kwestionuje ten drugi etap rozumowania Sądu pod trzema względami. Po pierwsze, kwestionuje ona znaczenie analogii do wyroku HSC Baltic. Po drugie, utrzymuje ona, że odpowiedzialność solidarna ma na celu ochronę interesów instytucji zamawiającej, że nie wyklucza ona indywidualnej odpowiedzialności TP oraz że wykładnia Sądu uniemożliwia właściwemu urzędnikowi zatwierdzającemu należyte uwzględnienie odpowiedzialności kontrahentów. Po trzecie, podnosi ona, że Sąd błędnie zakwalifikował decyzję o wykluczeniu jako sankcję karną. W przedmiocie znaczenia analogii do wyroku HSC Baltic 52.      W pierwszej kolejności Komisja kwestionuje pkt 64–71 zaskarżonego wyroku, w których Sąd dokonał wykładni art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. w drodze analogii z art. 57 ust. 4 lit. g) dyrektywy 2014/24. Zdaniem Komisji ramy prawne i faktyczne niniejszej sprawą oraz sprawy, w której zapadł wyrok HSC Baltic, są odmienne. Podkreśla ona rozróżnienie między kryteriami stosowanymi przez właściwego urzędnika zatwierdzającego w celu stosowania art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. a kryteriami stosowanymi przez organy krajowe na podstawie właściwych przepisów krajowych transponujących art. 57 ust. 4 lit. g) dyrektywy 2014/24, ponieważ dyrektywa ta przewiduje jedynie uregulowanie ramowe, które należy transponować do ustawodawstw krajowych. 53.      Nie przekonuje mnie ten argument. 54.      Prawdą jest bowiem, że ramy prawne i faktyczne niniejszej sprawy w postępowaniu odwoławczym różnią się od ram prawnych i faktycznych rozpatrywanych w sprawie, w której zapadł wyrok HSC Baltic. W szczególności przepisy mające zastosowanie w dziedzinie wykluczenia z postępowań o udzielenie zamówienia publicznego przez organy państw członkowskich wynikają z dyrektyw, a zwłaszcza z dyrektywy 2014/24 rozpatrywanej w sprawie, w której zapadł wyrok HSC Baltic(28), które wymagają transpozycji, w przeciwieństwie do rozporządzenia finansowego z 2018 r., które reguluje zamówienia publiczne udzielane przez instytucje Unii. 55.      W obu przypadkach chodzi jednak o zbiór przepisów mających zastosowanie do zamówień publicznych i zasad wykluczania z postępowań o udzielenie zamówienia. Ponadto oba rozpatrywane przepisy są podobne i odsyłają do tych samych pojęć(29). Ich wspólnym celem jest umożliwienie instytucjom zamawiającym wykluczenia z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia każdego wykonawcy, który nie jest rzetelny. Ponadto w niektórych motywach rozporządzenia finansowego z 2018 r. wyraźnie odesłano do dyrektywy 2014/14(30). 56.      W związku z tym moim zdaniem należy przychylić się do zastosowanej przez Sąd przy dokonywaniu wykładni art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. analogii do orzecznictwa dotyczącego analogicznych przepisów art. 57 ust. 4 lit. g) dyrektywy 2014/24, aby zapewnić spójność prawa Unii oraz poszanowanie celów realizowanych przez prawodawcę Unii w tej dziedzinie(31). 57.      Tymczasem w wyroku HSC Baltic Trybunał uznał, że transpozycja do prawa krajowego dyrektywy 2014/24 powinna uwzględniać okoliczność, iż w przypadku rozwiązania umowy z powodu znaczących lub uporczywych niedociągnięć w jej wykonaniu wykonawca nie może zostać automatycznie zakwalifikowany jako nierzetelny i tymczasowo wykluczony bez uprzedniej oceny jego zachowania „w sposób konkretny i zindywidualizowany”, w świetle wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności tych przedstawionych przez tego wykonawcę w celu podważenia takiej kwalifikacji(32). 58.      W związku z tym uważam, że Sąd słusznie wyciągnął stąd wniosek, iż „ów obowiązek dokonania oceny zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, w sposób konkretny i zindywidualizowany w świetle wszystkich istotnych okoliczności, który państwo członkowskie powinno przewidzieć w swoim ustawodawstwie pomimo zakresu uznania, jakim dysponuje w celu transpozycji dyrektywy 2014/24, obowiązuje a fortiori w ramach stosowania rozporządzenia finansowego z 2018 r. przez instytucje i organy Unii”(33). 59.      Pragnę dodać, że niezależnie od analogii dokonanej przez Sąd zasada proporcjonalności ma zastosowanie w dziedzinie wykluczenia(34) i nakłada na właściwego urzędnika zatwierdzającego, przy wydawaniu takiej decyzji, obowiązek dokonania konkretnej i zindywidualizowanej oceny postawy danego wykonawcy lub danego podmiotu na podstawie wszystkich istotnych okoliczności(35). 60.      W świetle powyższych rozważań uważam, że Sąd nie naruszył prawa, dokonując analogii z wyrokiem HSC Baltic i stwierdzając, że właściwy urzędnik zatwierdzający powinien ocenić zachowanie osoby, której zarzucono uchybienie, w sposób konkretny i zindywidualizowany przed wykluczeniem jej na podstawie art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r., co wynika również z zasady proporcjonalności. W przedmiocie wpływu solidarnej odpowiedzialności prawnej członków grupy będącej stroną umowy 61.      W drugiej kolejności Komisja utrzymuje w istocie, że art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. ma zastosowanie do sytuacji, w których kontrahenci są solidarnie odpowiedzialni za wykonanie umowy, przy czym właściwy urzędnik zatwierdzający nie musi dokonywać rozróżnienia między zobowiązaniami prawnymi każdego z partnerów konsorcjum, z którym zawarto umowę(36). Komisja podkreśla, że ta odpowiedzialność solidarna ma na celu ochronę interesów instytucji zamawiającej i nie wyklucza indywidualnej odpowiedzialności TP. Wskazuje ona również, że określenie indywidualnej odpowiedzialności obu partnerów umowy wymagałoby wprowadzenia szczególnego rozróżnienia między ich odpowiednimi zadaniami, co należy do wewnętrznej organizacji wspomnianych partnerów, a nie do właściwego urzędnika zatwierdzającego. 62.      Moim zdaniem argumentację tę należy oddalić. 63.      Jak bowiem podkreśla Komisja, art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. ma zastosowanie do sytuacji, w których kontrahenci są solidarnie odpowiedzialni za wykonanie umowy, a ta odpowiedzialność solidarna nie wyklucza indywidualnej odpowiedzialności członka grupy. 64.      Jednakże odpowiedzialność solidarna mająca zastosowanie w ramach umownych, która może mieć na celu ochronę interesów instytucji zamawiającej, nie może w ramach administracyjnych wykluczenia zastosowanego przez właściwego urzędnika zatwierdzającego na podstawie rozporządzenia finansowego z 2018 r. prowadzić do zwolnienia tego urzędnika z indywidualnej oceny zachowania osoby, która podlega wykluczeniu. 65.      Odpowiedzialność solidarna na płaszczyźnie umownej jest bowiem odrębna od odpowiedzialności indywidualnej każdego z podmiotów tworzących grupę, w tym przypadku konsorcjum, która może prowadzić do wydania decyzji o wykluczeniu. W szczególności odpowiednie funkcje i obowiązki podmiotów tworzących grupę niekoniecznie są identyczne. Świadczy o tym umowa konsorcjum w niniejszej sprawie. Podobnie nie można wykluczyć istnienia poważniejszych uchybień ze strony podmiotu gospodarczego, które uzasadniają większą odpowiedzialność indywidualną lub łańcuch odpowiedzialności indywidualnej o różnym zakresie. W związku z tym właściwy urzędnik zatwierdzający powinien przed wydaniem decyzji o wykluczeniu sprawdzić, czy przesłanki prawne określone w art. 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. zostały spełnione indywidualnie w odniesieniu do każdego z zainteresowanych podmiotów. 66.      W tym względzie, jak wskazał Sąd w pkt 76 i 77 zaskarżonego wyroku, właściwy urzędnik zatwierdzający jest co do zasady w stanie zwrócić się do zainteresowanych podmiotów o przekazanie niezbędnej dokumentacji mogącej umożliwić mu ocenę indywidualnego zachowania każdego z członków grupy, a także wymagać, aby możliwe było zidentyfikowanie świadczeń wykonanych przez każdego z uczestników w celu ustalenia, w razie potrzeby, indywidualnej odpowiedzialności każdego z nich. Rozważania te znajdują potwierdzenie w art. 136 ust. 1 lit. e) ppkt (iii) rozporządzenia finansowego z 2018 r., który przewiduje, że uchybienia mogą zostać odkryte w wyniku „dochodzenia prowadzonego [przez urzędnika zatwierdzającego]”. 67.      Orzecznictwo Trybunału w dziedzinie zamówień publicznych udzielanych przez instytucje zamawiające państw członkowskich potwierdza to podejście mutatis mutandis. 68.      Jak bowiem przypomniano w pkt 67 zaskarżonego wyroku, w wyroku HSC Baltic Trybunał orzekł wprawdzie, że państwa członkowskie mogą, w ramach przysługującego im w celu transpozycji dyrektywy 2014/24 marginesu uznania, ustanowić domniemanie, zgodnie z którym przyjmuje się, iż wykonawca prawnie odpowiedzialny za prawidłowe wykonanie zamówienia publicznego przyczynił się przy wykonywaniu tego zamówienia do powstania lub utrzymywania się znaczących lub uporczywych niedociągnięć, które doprowadziły do rozwiązania umowy w sprawie wspomnianego zamówienia. Trybunał wyjaśnił jednak, że w sytuacji gdy zamówienie publiczne zostało udzielone konsorcjum złożonemu z wykonawców, których indywidualny udział w owych niedociągnięciach i w ewentualnych wysiłkach służących usunięciu tych uchybień niekoniecznie jest jednakowy, ewentualne domniemanie ustanowione w prawie krajowym powinno być wzruszalne, w przeciwnym przypadku będzie bowiem stanowiło naruszenie istotnych cech owej podstawy wykluczenia i zasady proporcjonalności. Zdaniem Trybunału „niezależnie […] od odpowiedzialności solidarnej członków takiego konsorcjum zastosowanie fakultatywnej podstawy wykluczenia przewidzianej w art. 57 ust. 4 lit. g) dyrektywy 2014/24 powinno opierać się na zawinionym lub niedbałym charakterze tego indywidualnego zachowania”(37). 69.      Podobnie Trybunał uznał, że w przypadku gdy wykonawca będący członkiem grupy wykonawców był winny wprowadzenia w błąd przy dostarczaniu informacji, które były wymagane do weryfikacji tego, czy nie zachodzą podstawy wykluczenia grupy lub czy grupa ta spełnia kryteria kwalifikacji, o którym to wprowadzeniu w błąd jego partnerzy nie wiedzieli, środek w postaci wykluczenia z wszelkich postępowań o udzielenie zamówienia publicznego nie może zostać nałożony na wszystkich członków owej grupy(38). W tym wyroku Klaipėdos Trybunał dodał, że zgodnie z zasadą proporcjonalności decyzja o wykluczeniu powinna być przedmiotem „[szczególnej uwagi, tym bardziej] jeżeli wykluczenie […] dotyczy oferenta z powodu naruszenia popełnionego nie bezpośrednio przez niego, lecz przez podmiot, na którego zdolności zamierza on polegać i wobec którego nie dysponuje żadnym środkiem kontroli”(39). 70.      Takie zindywidualizowane podejście, nawet w przypadku grupy lub odpowiedzialności solidarnej, znajduje ponadto potwierdzenie w art. 136 ust. 6 lit. a) rozporządzenia finansowego z 2018 r., który przewiduje, że właściwy urzędnik zatwierdzający uwzględnia środki zaradcze podjęte przez osobę lub podmiot i pozwalające wykazać w wystarczający sposób ich rzetelność(40). Tymczasem nie jest wykluczone, że w przypadku grupy lub konsorcjum tylko jedna osoba podejmie środki zaradcze i że tylko ta osoba może w ten sposób wykazać swoją rzetelność, podczas gdy nie ma to miejsca w przypadku innych członków grupy(41). 71.      W związku z tym jedynie indywidualna ocena środka wykluczającego jest w stanie zagwarantować poszanowanie zasady proporcjonalności, niezależnie od odpowiedzialności solidarnej w ramach konsorcjum takiego jak w niniejszej sprawie. Zaskarżony wyrok należy zatem moim zdaniem utrzymać w mocy w tym względzie. W przedmiocie prawnego charakteru wykluczenia 72.      W trzeciej kolejności, aby wzmocnić swoje rozumowanie dotyczące obowiązku oceny zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, w sposób konkretny i zindywidualizowany, Sąd odniósł się do „karnego” charakteru „sankcji w postaci wykluczenia” i „ogólnej zasady indywidualizacji kar”(42). 73.      Komisja twierdzi, że środka wykluczającego nie można uznać za środek represyjny ani nawet za sankcję. 74.      Ponieważ sformułowania użyte przez Sąd w pkt 72 i 73 zaskarżonego wyroku odnoszą się do istnienia sankcji o charakterze karnym, należy zbadać, po pierwsze, czy należy stwierdzić w tym względzie naruszenie prawa, a po drugie, konsekwencje takiego stwierdzenia. –       Kwalifikacja prawna wykluczenia 75.      Po pierwsze, wbrew temu, co twierdzi Komisja, uważam, że środek wykluczający można zakwalifikować jako „sankcję”. 76.      Prawdą jest, jak podkreśla Komisja, opierając się w szczególności na historii różnych wersji rozporządzenia finansowego z 2018 r., że w art. 136 ust. 1 tego rozporządzenia określono różne kryteria wykluczenia, nie kwalifikując środka wykluczającego jako sankcji. Jednakże w art. 138 wspomnianego rozporządzenia posłużono się terminem „kary finansowe”, jakie można nałożyć jako alternatywę dla decyzji o wykluczeniu, która byłaby nieproporcjonalna w świetle kryteriów określonych w art. 136 ust. 3 tego rozporządzenia. Środek wyraźnie określony jako „kara” może zatem zastąpić środek wykluczający. W związku z tym jestem zdania, że nie można wykluczyć, iż ten ostatni środek sam może zostać zakwalifikowany jako „sankcja”. 77.      Ponadto środek wykluczający, mający na celu ochronę interesów finansowych Unii, pozbawia daną osobę prawa do udziału w postępowaniu pozwalającym na uzyskanie zamówienia publicznego Unii Europejskiej i może w związku z tym zostać uznany za sankcję(43). 78.      Pragnę dodać, że administracyjny charakter wykluczenia(44) nie wyłącza możliwości, iż może chodzić o sankcję. Moim zdaniem środek ten należy bowiem do grupy sankcji administracyjnych, które choć nie zostały jasno określone(45), znacznie rozwinęły się w prawie Unii w miarę rozwijania przez nią własnych norm(46). Skuteczność działań administracyjnych wymaga bowiem szeregu środków (grzywny, konfiskata, wykluczenia z systemów pomocy, zakaz prowadzenia działalności, zamrożenie aktywów, cofnięcie zezwolenia, umieszczenie na czarnej liście itp.) o różnym celu (karanie, zrekompensowanie, zapobieganie, zniechęcanie, korygowanie…). 79.      Po drugie, kwestia, czy środek wykluczający, uznany w ten sposób za sankcję, ma charakter karny, może wydawać się kłopotliwa. Często bowiem podkreślano przenikalność granicy między sankcją administracyjną a sankcją karną(47). Niemniej jednak analiza w świetle trzech kryteriów wypracowanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (zwany dalej „ETPC”) w wyroku z dnia 8 czerwca 1976 r. Engel i in. przeciwko Niderlandom(48), powtórzona przez Trybunał Sprawiedliwości(49), pozwala moim zdaniem na stwierdzenie braku charakteru karnego w niniejszej sprawie. 80.      Jakkolwiek bowiem kwalifikacja prawna rozpatrywanego środka jako taka nie wynika z rozporządzenia finansowego z 2018 r., to jednak analiza innych kryteriów pozwala na zakwalifikowanie rozpatrywanego środka wykluczającego jako sankcji niemającej charakteru karnego. 81.      Jeśli chodzi o charakter zarzucanego naruszenia, naruszona norma nie ma charakteru ogólnego i jest skierowana wyłącznie do wykonawców, którzy dobrowolnie zdecydowali się uczestniczyć w zamówieniu publicznym Unii. W tym kontekście, w którym możliwość udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego Unii jest uzależniona od tego, czy dana osoba daje wszelkie gwarancje rzetelności, sankcja nałożona w przypadku nieprzestrzegania takiego wymogu stanowi szczególny instrument administracyjny stanowiący integralną część mającego zastosowanie systemu wczesnego wykrywania i wykluczania(50). 82.      Ponadto ustanowiono system wczesnego wykrywania i wykluczania w celu ochrony interesów finansowych Unii(51). Jego celem jest ułatwienie wczesnego wykrywania osób lub podmiotów stwarzających ryzyko dla interesów finansowych Unii oraz ułatwienie ich wykluczenia z udziału w procedurach regulowanych rozporządzeniem finansowym z 2018 r. Decyzja o wykluczeniu ma zatem na celu umożliwienie zapisania w bazie danych, o której mowa w art. 142 tego rozporządzenia, informacji dotyczących sytuacji ryzyka dla budżetu Unii. W związku z tym wykluczeniu przyświeca cel o charakterze prewencyjnym, a nawet ostrożnościowym, a nie represyjnym. 83.      Wreszcie jestem zdania, że czasowe wykluczenie, nałożone na maksymalny okres trzech lat na dany podmiot gospodarczy, które uniemożliwia mu ubieganie się o europejskie zamówienia publiczne, nie zakazując mu prowadzenia działalności gospodarczej w pozostałym zakresie, nie jest na tyle surowe, aby można je było zakwalifikować jako karne(52). 84.      W związku z tym uważam, że rozpatrywana decyzja o wykluczeniu stanowi sankcję o charakterze administracyjnym, a nie karnym. Prawdą jest, jak podkreślił Sąd, że w wyroku Vialto Trybunał, porównując sankcję wykluczenia i środek polegający na publikacji tego wykluczenia, orzekł, iż pierwsza z nich ma „zasadniczo charakter karny”, podczas gdy drugi z nich służy bardziej „celowi odstraszającemu i prewencyjnemu”, przy czym należy zauważyć, że jednak wzajemnie się one uzupełniają, ponieważ zmierzają do tego samego celu, jakim jest skłonienie wszystkich zainteresowanych osób do rezygnacji z ewentualnego naruszania przepisów(53). Chociaż wzmianka Trybunału o „karnym” charakterze sankcji w postaci wykluczenia może być myląca, uważam jednak, że w szczególności w kontekście porównania ze środkiem polegającym na publikacji wykluczenia nie oznacza ona sama w sobie, że sankcja ta ma charakter karny w rozumieniu orzecznictwa Trybunału. 85.      W konsekwencji, podobnie jak Komisja, uważam, że można stwierdzić naruszenie prawa w zakresie, w jakim Sąd, powołując się na „karny” charakter wykluczenia i ogólną zasadę indywidualizacji „kar”, zamierzał zakwalifikować decyzję o wykluczeniu jako sankcję karną. –       Konsekwencje dla zakresu mających zastosowanie gwarancji 86.      Nawet jeśli Trybunał przychyli się do mojego stanowiska w celu stwierdzenia naruszenia prawa przez Sąd w odniesieniu do kwalifikacji sankcji w postaci wykluczenia jako „karnej”, to jednak jestem zdania, że takie stwierdzenie nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku. 87.      Pragnę bowiem zauważyć, że choć w zaskarżonym wyroku odniesiono się do karnego charakteru środka wykluczającego za pomocą określenia „karny”(54), to jednak uczyniono to jedynie w celu wzmocnienia („tym bardziej”) wniosku, wynikającego ze wszystkich istotnych okoliczności, o których mowa powyżej, zgodnie z którym właściwy urzędnik zatwierdzający ma obowiązek ocenić zachowanie osoby, której zarzucono uchybienie, w sposób konkretny i zindywidualizowany w świetle wszystkich istotnych okoliczności. Podobnie w pkt 73 zaskarżonego wyroku poszanowanie ogólnej zasady indywidualizacji kar, która wskazuje na karny charakter wykluczenia, jest również wymienione w celu uzasadnienia obowiązku zbadania indywidualnego zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, przed przyjęciem wobec niej takiego wykluczenia. 88.      Tymczasem chociaż w braku karnego charakteru sankcji gwarancje związane z prawem karnym nie mają zastosowania, to jednak obowiązek zbadania indywidualnego zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, pozostaje w mocy. Sankcja administracyjna, taka jak rozpatrywane w niniejszej sprawie wykluczenie, choć nie jest objęta zakresem prawa karnego, jest jednak obwarowana gwarancjami, a w szczególności tym, że zostaje nałożona po zbadaniu indywidualnego zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, co wynika w szczególności z zastosowania zasady proporcjonalności(55). 89.      Wynika z tego, że odesłanie do karnego charakteru sankcji w postaci wykluczenia, choć błędne pod względem prawnym, nie powoduje, iż stwierdzenie Sądu dotyczące obowiązku dokonania oceny zachowania osoby, której zarzucono uchybienie, w sposób konkretny i zindywidualizowany, stanowi naruszenie prawa. 90.      W konsekwencji uważam, że pierwszy zarzut odwołania należy oddalić. Wnioski 91.      W świetle powyższych rozważań i nie przesądzając o zasadności drugiego zarzutu odwołania, proponuję, aby Trybunał oddalił zarzut pierwszy jako bezzasadny. 1      Język oryginału: francuski. 2      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 lipca 2018 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii, zmieniające rozporządzenia (UE) nr 1296/2013, (UE) nr 1301/2013, (UE) nr 1303/2013, (UE) nr 1304/2013, (UE) nr 1309/2013, (UE) nr 1316/2013, (UE) nr 223/2014 i (UE) nr 283/2014 oraz decyzję nr 541/2014/UE, a także uchylające rozporządzenie (UE, Euratom) nr 966/2012 (Dz.U. 2018, L 193, s. 1, zwane dalej „rozporządzeniem finansowym z 2018 r.”). 3      Rozporządzenie Rady z dnia 26 listopada 2018 r. w sprawie rozporządzenia finansowego mającego zastosowanie do 11. Europejskiego Funduszu Rozwoju i uchylającego rozporządzenie (UE) 2015/323 (Dz.U. 2018, L 307, s. 1). 4      Rozporządzenie Rady z dnia 12 października 2017 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w zakresie ustanowienia Prokuratury Europejskiej (Dz.U. 2017, L 283, s. 1). 5      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylająca dyrektywę 2004/18/WE (Dz.U. 2014, L 94, s. 65). 6      Zobacz pkt 29–32 zaskarżonego wyroku. 7      Zobacz pkt 60 zaskarżonego wyroku. 8      Zobacz pkt 61–78 zaskarżonego wyroku. 9      Zobacz pkt 80, 82 i 83 zaskarżonego wyroku. 10      W zarzucie drugim Komisja podnosi, że Sąd naruszył prawo, uznając, iż właściwy urzędnik zatwierdzający nie zbadał indywidualnej odpowiedzialności TP za uchybienia zobowiązaniom umownym. 11      System wczesnego ostrzegania zastąpił centralną bazę danych, a następnie, w ramach rozporządzenia finansowego z 2018 r., „system wczesnego wykrywania i wykluczania” („EDES”) ustanowiony w 2016 r. (zob. C. Bernard-Glanz I L. Levi, „Du système d’alerte précoce au système de détection rapide et d’exclusion: les droits fondamentaux vont mieux mais…”, L’Observateur de Bruxelles, tom 4, nr 106, 2016, s. 35–41). 12      Zobacz analogicznie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., Infraestruturas de Portugal i Futrifer Indústrias Ferroviárias (C‑66/22, EU:C:2023:1016, pkt 78). 13      Zobacz analogicznie w odniesieniu do „poważnego” wykroczenia zawodowego wyrok z dnia 13 grudnia 2012 r., Forposta i ABC Direct Contact (C‑465/11, EU:C:2012:801, pkt 30, 31). Wynika z niego, że „jakiekolwiek nieprawidłowe, niedokładne lub niskie jakościowo wykonanie umowy lub jej części może ewentualnie wykazać niższe kompetencje zawodowe danego wykonawcy, lecz nie jest automatycznie równoważne z poważnym wykroczeniem”, które wymaga co do zasady przeprowadzenia „konkretnej i zindywidualizowanej oceny postawy danego wykonawcy”. Zobacz także w odniesieniu do poważnego wykroczenia zawodowego w rozumieniu art. 136 ust. 1 lit. c) rozporządzenia finansowego z 2018 r. wyrok z dnia 28 stycznia 2026 r., UH/Komisja (T‑1052/23, EU:T:2026:52, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także w odniesieniu do tego pojęcia C.R. Hamer, „The Possibility to Exclude an Economic Operator that Cannot Be Trusted”, EPPPL, tom 15, nr 1, 2020, s. 42–52. 14      Sąd Unii może być zatem, po pierwsze, sądem właściwym dla sporów dotyczących umowy w odniesieniu do skargi na podstawie art. 272 TFUE wniesionej na podstawie klauzuli arbitrażowej zawartej w umowie, a po drugie, sądem orzekającym w przedmiocie zgodności z prawem w odniesieniu do skargi o stwierdzenie nieważności opartej na art. 263 TFUE, zawierającej zarzuty dotyczące zgodności z prawem decyzji o wykluczeniu, która wywołuje skutki poza stosunkiem umownym. 15      Wyróżnienie moje. 16      Zobacz w tym względzie, analogicznie do zamówień publicznych udzielanych przez krajowe instytucje zamawiające, S. De la Rosa, „Chapitre 2 – La passation des marchés”, w S. De la Rosa, Droit européen de la commande publique, Bruylant, Bruxelles, 2024, wyd. 3, s. 474–568, w szczególności s. 488, nr 587. 17      Zobacz pkt 56 zaskarżonego wyroku. 18      Zobacz pkt 57 zaskarżonego wyroku. 19      Zobacz pkt 59 zaskarżonego wyroku. 20      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 października 2012 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE, Euratom) nr 1605/2002 (Dz.U. 2012, L 298, s. 1). 21      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 października 2015 r. (Dz.U. 2015, L 286, s. 1). W przedmiocie kwalifikacji prawnej wykluczenia jako sankcji zob. pkt 75–85 niniejszej opinii. 22      Zobacz art. 105a i 106 rozporządzenia nr 966/2012 zmienionego rozporządzeniem 2015/1929. 23      Pragnę jednak zauważyć, że art. 231 ust. 2 rozporządzenia finansowego z 2018 r. ma następujące brzmienie: „Właściwy urzędnik zatwierdzający może nakładać skuteczne, proporcjonalne i odstraszające kary administracyjne i finansowe, zgodnie z art. 136 i 137 niniejszego rozporządzenia […]”. 24      Wyrok z dnia 26 stycznia 2023 r. (C‑682/21, zwany dalej „wyrokiem HSC Baltic”, EU:C:2023:48). 25      Zobacz pkt 64–71 zaskarżonego wyroku. 26      Wyrok z dnia 30 maja 2024 r. (C‑130/23 P, zwany dalej „wyrokiem Vialto”, EU:C:2024:439, pkt 31). 27      Zobacz pkt 75–77 zaskarżonego wyroku. 28      Aby zapoznać się z analizą zakresu uznania państw członkowskich, w szczególności w odniesieniu do fakultatywnych podstaw wykluczenia, zob. L. Coutron, „L’étendue du pouvoir d’exclusion d’une candidature dans la jurisprudence récente de la Cour de justice de l’Union européenne”, w: L’exclusion de la procédure de passation de la commande publique. L’examen des candidatures et des offres, V. Bouhier, (red.), zbiór „Colloques & Essais”, Institut francophone pour la justice et la démocratie, t. 166, 2023, s. 79–117. 29      Artykuł 57 ust. 4 lit. g) dyrektywy 2014/24 przewiduje bowiem wykluczenie w przypadku stwierdzenia „znaczących lub uporczywych niedociągnięć w spełnieniu istotnego wymogu w ramach wcześniejszej umowy w sprawie zamówienia publicznego” ze strony wykonawcy. Artykuł 136 ust. 1 lit. e) rozporządzenia finansowego z 2018 r. odnosi się do znaczących uchybień, jeżeli chodzi o przestrzeganie podstawowych obowiązków związanych z wykonaniem wcześniejszego zobowiązania prawnego. 30      Motyw 96 rozporządzenia finansowego z 2018 r. stanowi, że „przepisy dotyczące udzielania zamówień oraz zasady mające zastosowanie do zamówień publicznych udzielanych przez instytucje Unii na własny rachunek powinny opierać się na zasadach określonych w dyrektywie [2014/24]”. Podobnie, w szczególności w odniesieniu do wykluczeń, w motywie 77 tego rozporządzenia przewidziano, że „czas trwania wykluczenia powinien być ograniczony, podobnie jak w przypadku dyrektywy [2014/24], oraz powinien być zgodny z zasadą proporcjonalności”, co wskazuje, że wymóg spójności wprowadzony przez prawodawcę ma zastosowanie do środków wykluczających. Zobacz także motyw 105 wspomnianego rozporządzenia, w którym wskazano w szczególności, że „[z]godnie z dyrektywą [2014/24] powinna istnieć możliwość sprawdzenia w dowolnej kolejności, czy podmiot gospodarczy jest wykluczony, możliwość zastosowania kryteriów kwalifikacji i wyboru, a także sprawdzenia zgodności z dokumentami zamówienia”. 31      Zobacz podobnie opinię rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Komisja/Zjednoczone Królestwo (C‑582/08, EU:C:2010:286, pkt 44). Zobacz także w prawie ochrony konsumentów wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Pielatak (C‑410/23, EU:C:2025:325, pkt 38). 32      Wyrok HSC Baltic (pkt 46 i 47). Zobacz także wyrok z dnia 13 grudnia 2012 r., Forposta i ABC Direct Contact (C‑465/11, EU:C:2012:801, pkt 31). 33      Zobacz pkt 68 zaskarżonego wyroku. Wyróżnienie moje. 34      Artykuł 136 ust. 3 rozporządzenia finansowego z 2018 r. stanowi, że „[k]ażdą decyzję właściwego urzędnika zatwierdzającego […] podejmuje się zgodnie z zasadą proporcjonalności […]”. Zobacz także motyw 71 tego rozporządzenia, w którym wskazano, że „[p]odejmując decyzję o wykluczeniu osoby lub podmiotu lub o nałożeniu kary finansowej na osobę lub podmiot, oraz o publikacji odnośnej informacji, właściwy urzędnik zatwierdzający powinien zapewnić przestrzeganie zasady proporcjonalności […]”. 35      Zobacz w szczególności analogicznie wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., Infraestruturas de Portugal i Futrifer Indústrias Ferroviárias (C‑66/22, EU:C:2023:1016, pkt 77–83). 36      W zakresie, w jakim Komisja utrzymuje, że wbrew temu, co orzekł Sąd, właściwy urzędnik zatwierdzający nie wydał decyzji o wykluczeniu TP na podstawie prawnego domniemania odpowiedzialności, lecz oparł się na ustaleniach faktycznych, które można wywnioskować z orzeczeń arbitrażowych, uważam, że argumentacja ta wchodzi w zakres zarzutu drugiego, który nie podlega badaniu w ramach niniejszej opinii. 37      Wyrok HSC Baltic (pkt 48 i 49). Wyróżnienie moje. 38      Zobacz wyrok z dnia 7 września 2021 r., Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, zwany dalej „wyrokiem Klaipėdos”, EU:C:2021:700, pkt 158). 39      Zobacz wyrok Klaipėdos (pkt 156 i 157). Zobacz także wyrok z dnia 26 września 2024 r., Luxone i Sofein (C‑403/23 i C‑404/23, EU:C:2024:805, pkt 65 i 66), dotyczący wykluczenia „całej grupy wykonawców nie z powodu naruszenia, które można przypisać wszystkim jej członkom, ale z powodu uchybienia popełnionego wyłącznie przez jednego lub kilku z nich, przy czym lider tej grupy nie ma żadnych uprawnień kontrolnych wobec podmiotu lub podmiotów, z którymi zamierzał utworzyć taką grupę wykonawców”. 40      W przedmiocie środków zaradczych („self-cleaning”) w ramach dyrektywy 2014/24 zob. w szczególności S. van Garsse i S. de Mars, „Exclusion and Self-Cleaning in the 2014 Public Sector Directive”, w: EU Directive 2014/24 on public procurement: a new turn for competition in public markets?,Y. Marique i K. Wauters, (red.), Larcier, Bruxelles, 2016, s. 121–138. Zobacz także E. Hjelmeng i T. Søreide, „Debarment in public procurement: rationales and realization”, w: Integrity and Efficiency in Sustainable Public Contracts, G.M. Racca i C. Yukins, (red.), Bruylant, Bruxelles, 2014, s. 215–232. 41      Zobacz analogicznie w odniesieniu do środków zaradczych wyroki: z dnia 11 czerwca 2020 r., Vert Marine (C‑472/19, EU:C:2020:468, pkt 16 i 17); z dnia 14 stycznia 2021 r., RTS infra i Aannemingsbedrijf Norré-Behaegel (C‑387/19, EU:C:2021:13, pkt 26–28). Zobacz również wyrok Klaipėdos (pkt 153 i przytoczone orzecznictwo). 42      Odsyłam do pkt 72 i 73 zaskarżonego wyroku. 43      Zobacz podobnie wyroki: z dnia 18 listopada 1987 r., Maizena i in. (137/85, EU:C:1987:493, pkt 13); oraz z dnia 27 października 1992 r., Niemcy/Komisja (C‑240/90, EU:C:1992:408, pkt 25), w których chodziło, odpowiednio, o sankcje ustanowione w uregulowaniach wspólnej polityki rolnej, takie jak utrata zabezpieczenia nakładana w sposób ryczałtowy i z pominięciem jakiegokolwiek uchybienia, które można ewentualnie przypisać danemu podmiotowi gospodarczemu, oraz czasowe wykluczenie podmiotu gospodarczego z systemu pomocy w zakresie dochodów rolnych. Trybunał stwierdził, że takie sankcje nie miały charakteru karnego. 44      Wykluczenie dokonywane jest przez organ administracyjny (właściwego urzędnika zatwierdzającego), po wydaniu zalecenia przez instancję, która sama ma charakter administracyjny. Zobacz w tym względzie A. Potteau, „Chronique Finances publiques de l’UE – Les bases de négociation du cadre financier pluriannuel post-Brexit (2021–2027)”, RTDEur., nr 2, 2019, s. 527–536. 45      Zobacz F. Moderne, „Le pouvoir de sanction administrative au confluent du droit interne et des droits européens”, RFDA, nr 1, 1997, s. 1–26; M. Degoffe, „L’ambiguïté de la sanction administrative”, AJDA, nr HS, 2001, s. 27–33; G. Hardy, „Chapitre 2. – Sanction administrative”, w: Un droit «administratif» européen, L. Feilhès, (red.), wyd. 1, Bruylant, Bruksela, 2022, s. 51–65, w szczególności s. 53, nr 97; A. de Moor-van Vugt, „Administrative Sanctions in EU Law”, w: Administrative Sanctions in the European Union, O. Jansen, (red.), Larcier, Bruksela, 2013, s. 607–639 (zob. w odniesieniu do tej książki H.C.H. Hofmann, „Book Review: Administrative Sanctions in the European Union”, Common Market Law Review, tom 52, nr 5, 2015, s. 1420–1421); O. Jansen, „Chapitre II. Pouvoirs de contrôle et de sanction de la mise en œuvre du droit de l’Union”, w: Traité de droit administratif européen, J.-B. Auby i J. Dutheil de la Rochère, (red.) Bruylant, Bruksela, 2022, wyd. 3, s. 753–797, w szczególności s. 761. 46      Chodzi tu w szczególności o prawo konkurencji, ochronę interesów finansowych, prawo bankowe, transport lub o wspólną politykę rolną. 47      Zobacz P. Caeiro, „The influence of the EU on the »blurring« between administrative and criminal law”, Do labels still matter? Blurring boundaries between administrative and criminal law. The influence of the EU, F. Galli i A. Weyembergh, (red.), Éditions de l’Université Libre de Bruxelles, Bruksela, 2014, s. 171–190; A. Weyembergh i N. Joncheray, „Punitive Administrative Sanctions and Procedural Safeguards: A Blurred Picture That Needs to Be Addressed”, New Journal of European Criminal Law, tom 7, nr 2, 2016, s.190-209; G. Hardy, „Chapitre 2. – Sanction administrative”, op.cit., s. 51–65; M. Karner, „Procedural Rights in the Outskirts of Criminal Law: European Union Administrative Fines”, Human Rights Law Review, nr 4, 2022, s. 1–24. 48      CE:ECHR:1976:0608JUD000510071, § 82. A mianowicie, po pierwsze, kwalifikacji prawnej naruszenia w prawie krajowym (tutaj w prawie Unii, które w niniejszym przypadku należy zrównać z „prawem krajowym” w rozumieniu orzecznictwa ETPC), po drugie, samego charakteru naruszenia i, po trzecie, stopnia surowości grożącej zainteresowanemu sankcji. 49      Zobacz wyrok z dnia 5 czerwca 2012 r., Bonda (C‑489/10, EU:C:2012:319, pkt 37 i nast.), w którym za sankcję karną nie został uznany środek wykluczający rolnika z pomocy za rok, za który złożył on fałszywe oświadczenie dotyczące kwalifikującego się obszaru. 50      Zobacz analogicznie w odniesieniu do systemu pomocy w dziedzinie rolnictwa wyrok z dnia 11 lipca 2002 r., Käserei Champignon Hofmeister (C‑210/00, EU:C:2002:440, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo). 51      Zobacz tytuł art. 135 rozporządzenia finansowego z 2018 r. 52      Zobacz także analogicznie wyrok z dnia 5 czerwca 2012 r., Bonda (C‑489/10, EU:C:2012:319, pkt 37 i nast.). 53      Wyrok Vialto (pkt 31). 54      Zobacz pkt 72 zaskarżonego wyroku. 55      Zobacz pkt 59 i 71 niniejszej opinii.