C-178/84

WYROK TRYBUNAŁU z dnia 12 marca 1987 r.(*) W sprawie 178/84 Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez R. C. Bérauda i J. Sacka, odpowiednio, głównego radcę i członka jej służby prawnej, z adresem do doręczeń na nazwisko G. Kremlisa, członka służby prawnej Komisji, budynek Jean Monnet, Kirchberg, Luksemburg, strona skarżąca, przeciwko Republice Federalnej Niemiec, reprezentowanej przez M. Seidela, Ministerialrat w federalnym ministerstwie gospodarki, J. Dietricha, Ministerialrat w federalnym ministerstwie młodzieży, rodziny i zdrowia, J. Sedemunda, adwokata w Kolonii, i R. Lukesa, profesora prawa na Uniwersytecie w Münster, w charakterze pełnomocników ad litem, z adresem do doręczeń w ambasadzie Republiki Federalnej Niemiec, 20–22, avenue E. Reuter, Luksemburg, strona pozwana, mającej za przedmiot stosowanie „ustawy o czystości” do piwa importowanego z innych państw członkowskich, TRYBUNAŁ, w składzie: A. J. Mackenzie Stuart, prezes, Y. Galmot, C. Kakouris, T. F. O’Higgins i F. Schockweiler, prezesi izb, G. Bosco, T. Koopmans, O. Due, U. Everling, K. Bahlmann, R. Joliet, J. C. Moitinho de Almeida i G. C. Rodgríguez Iglesias, sędziowie, rzecznik generalny: Sir Gordon Slynn, sekretarz: H. A. Rühl, główny administrator, po zapoznaniu się ze sprawozdaniem na rozprawę, uzupełnionym po rozprawie w dniach 13 i 14 maja 1986 r., po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 18 września 1986 r., wydaje następujący Wyrok 1        Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału dnia 6 lipca 1984 r. Komisja Wspólnot Europejskich wniosła, na podstawie art. 169 traktatu EWG, skargę o stwierdzenie, że zakazując wprowadzania do obrotu piwa zgodnie z prawem wyprodukowanego i wprowadzonego do obrotu w innym państwie członkowskim, jeżeli piwo to nie jest zgodne z § 9 i 10 Biersteuergesetz (ustawy z dnia 14 marca 1952 r., BGBl. I, str. 149), Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom, które ciążą na niej na mocy art. 30 traktatu. 2        W odniesieniu do stanu faktycznego, przebiegu postępowania i argumentów stron odsyła się do sprawozdania na rozprawę. Powyższe elementy sprawy przytoczone zostały poniżej jedynie w zakresie niezbędnym do przedstawienia rozumowania Trybunału.  W przedmiocie właściwych przepisów krajowych 3        W trakcie postępowania przed Trybunałem rząd niemiecki przedstawił swoje ustawodawstwo dotyczące piwa w następujący sposób, który nie został zakwestionowany przez Komisję i który należy przyjąć dla celów niniejszego postępowania. 4        Biersteuergesetz (ustawa o podatku od piwa) normuje, w zakresie istotnym dla niniejszej sprawy, z jednej strony zasady produkcji, które znajdują zastosowanie jedynie do browarów działających w Republice Federalnej Niemiec, a z drugiej strony zasady używania nazwy „Bier” (piwo), stosowane zarówno do piwa wyprodukowanego w Republice Federalnej Niemiec, jak piwa z przywozu. 5        Zasady produkcji piwa zawarte są w § 9 Biersteuergesetz. Paragraf 9 ust. 1 przewiduje, że do produkcji piwa w drodze fermentacji dolnej może być używany wyłącznie słód jęczmienny, chmiel, drożdże i woda. Paragraf 9 ust. 2 poddaje tym samym wymogom produkcję piwa w fermentacji górnej, ale pozwala w niektórych przypadkach na używanie innych słodów oraz technicznie czystego cukru trzcinowego, buraczanego i inwertowanego, jak również glukozy i barwników uzyskanych z tych rodzajów cukru. Paragraf 9 ust. 3 dodaje, że przez słód rozumie się wszelkie zboża doprowadzone do sztucznego kiełkowania. W związku z tym należy zauważyć, że zgodnie z art. 17 ust. 4 rozporządzenia wykonawczego do Biersteuergesetz (Durchführungsbestimmungen zum Biersteuergesetz) z dnia 14 marca 1952 r. (BGBI. I, str. 153) ryż, kukurydza i sorgo nie są zbożami w rozumieniu § 9 ust. 3 Biersteuergesetz. Zgodnie z § 9 ust. 7 Biersteuergesetz odstępstwa od zasad produkcji ustanowione w § 9 ust. 1 i 2 mogą zostać przyznane na wniosek w szczególnych przypadkach, w celu przygotowania specjalnych rodzajów piwa, piwa przeznaczonego do wywozu lub do celów eksperymentu naukowego. Ponadto zgodnie z ust. 8 tego paragrafu jego ust. 1 i 2 nie mają zastosowania do browarów, które produkują piwo jedynie na własny użytek (Hausbrauer). Zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 1 Biersteuergesetz za naruszenie zasad produkcji ustanowionych w § 9 grożą sankcje karne. 6        Zasady dotyczące stosowania w handlu nazwy „Bier” (piwo) zawarte są w § 10 Biersteuergesetz. Zgodnie z tymi zasadami jedynie napoje fermentowane zgodnie z przepisami § 9 ust. 1, 2 oraz 4‑6 Biersteuergesetz mogą być wprowadzane do obrotu pod nazwą „Bier” (piwo) – samą lub występującą jako element nazwy złożonej – lub też pod innymi nazwami, czy za pomocą przedstawienia wizualnego stwarzającymi wrażenie, że chodzi o piwo. Zasada ta obejmuje jedynie względny zakaz wprowadzania do obrotu, w takim sensie, że napoje niewyprodukowane zgodnie z zasadami produkcji wspomnianymi powyżej mogą być sprzedawane pod innymi nazwami, pod warunkiem że nazwy te nie podlegają ograniczeniom nałożonym w § 10. Zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 4 Biersteuergesetz za naruszenie zasad dotyczących oznaczeń grożą sankcje karne. 7        Przywóz do Republiki Federalnej Niemiec piwa zawierającego dodatki napotyka ponadto na bezwzględny zakaz wprowadzania do obrotu na mocy innego przepisu prawa, a mianowicie § 11 ust. 1 pkt 2 ustawy o obrocie artykułami spożywczymi, wyrobami tytoniowymi, środkami kosmetycznymi oraz innymi produktami konsumpcyjnymi (Gesetz über den Verkehr mit Lebensmitteln, Tabakerzeugnissen, kosmetischen Mitteln und sonstigen Bedarfsgegenständen) [Lebensmittel‑ und Bedarfsgegenständegesetz (zwana dalej „LMBG”) z dnia 15 sierpnia 1974 r. (BGBI. I, str. 1945)]. 8        Ustawa ta, oparta na względach ochrony zdrowia, przewiduje co do zasady zakaz stosowania wszelkich dodatków, z możliwością wydania zezwolenia. Paragraf 2 tej ustawy definiuje dodatki jako „substancje, które dodawane są do środków spożywczych w celu zmiany ich cech i uzyskania określonych właściwości lub efektów”. Wyklucza ona z zakresu tej definicji „substancje pochodzenia naturalnego lub pod względem chemicznym identyczne z naturalnymi i które zwyczajowo używane są głównie ze względu na ich wartość odżywczą, zapach, smak lub jako przyprawy, jak również wodę pitną lub stołową”. 9        Paragraf 11 ust. 1 pkt 1 LMBG wprowadza zakaz stosowania dodatków, na które nie uzyskano zezwolenia, w stanie czystym lub w połączeniu z innymi substancjami, do celów przemysłowego wyrobu lub przetwarzania środków spożywczych przeznaczonych do wprowadzenia do obrotu. Paragraf 11 ust. 2 i § 11 ust. 3 przewiduje, że nie podlegają temu zakazowi techniczne substancje pomocnicze oraz enzymy. Przez techniczne substancje pomocnicze ustawa rozumie, zgodnie z § 11 ust. 2 pkt 1 „dodatki, które zostają wydzielone ze środka spożywczego całkowicie, lub w taki sposób, że przeznaczony do sprzedaży produkt zawiera je jedynie w formie technicznie nieuniknionych pozostałości, pozbawionych znaczenia z technologicznego punktu widzenia, w ilościach bez znaczenia dla zdrowia, zapachu lub smaku produktu”. 10      Paragraf 11 ust. 1 pkt 2 LMBG zakazuje wprowadzania do obrotu w celach handlowych produktów wytworzonych lub przetworzonych z naruszeniem zakazu ustanowionego w § 11 ust. 1 pkt 1 lub produktów, które nie są zgodne z rozporządzeniem wydanym na podstawie § 12 ust. 1 tej ustawy. Na mocy § 12 ust. 1 w drodze rozporządzenia ministra zatwierdzonego przez Bundesrat zezwolić można na stosowanie niektórych dodatków generalnie, dla określonych produktów spożywczych lub dla określonych zastosowań, pod warunkiem, że zezwolenie takie jest zgodne z zasadami ochrony konsumenta, z uwzględnieniem wymogów technologicznych, odżywczych oraz dietetycznych. Zezwolenia takie znajdują się w załącznikach do rozporządzenia w sprawie dopuszczenia stosowania dodatków do produktów spożywczych (Verordnung über die Zulassung von Zusatzstoffen zu Lebensmitteln z dnia 22 grudnia 1981 r., zwanego dalej „ZzulV”) (BGBl. I, str. 1633). 11      Jako produkt spożywczy piwo podlega przepisom dotyczącym dodatków, ale obowiązują w stosunku do niego szczególne zasady. Zasady produkcji zawarte w § 9 Biersteuergesetz wykluczają użycie wszelkich substancji, łącznie z dodatkami, innych niż wymienione w tym artykule. Stanowią one zatem przepisy szczególne w sprawie dodatków w rozumieniu § 1 ust. 3 ZzulV. Zgodnie z tym ustępem bez uszczerbku pozostają przepisy, które zakazują, ograniczają lub zezwalają na użycie dodatków do niektórych środków spożywczych na warunkach innych niż przewidziane w ZzulV. Użycie dozwolonych na zasadach ogólnych dodatków dla niektórych zastosowań przewidziane w załącznikach do ZzulV jest w rezultacie wykluczone w przypadku piwa. Wyjątek ten dotyczy jednakże jedynie substancji będących dodatkami w rozumieniu LMBG, których użycie nie jest objęte wyjątkiem ustanowionym w samej LMBG, jako ustawie późniejszej od Biersteuergesetz. Zakaz stosowania dodatków nie obejmuje więc stosowania ani technicznych substancji pomocniczych, ani enzymów. 12      Z powyższych uwag wynika, że § 11 ust. 1 pkt 2 LMBG w związku z § 9 Biersteuergesetz mają taki skutek, że przywóz piwa do Republiki Federalnej Niemiec jest zakazany, w przypadku gdy zawiera ono substancje, które podlegają zakazowi używania dodatków na mocy § 11 ust. 1 pkt 1 LMBG.  Co do przedmiotu sporu 13      Należy ustalić, czy spór dotyczy jedynie zakazu wprowadzania do obrotu pod nazwą „Bier” piwa wyprodukowanego w innych państwach członkowskich zgodnie z normami nieodpowiadającymi § 9 Biersteuergesetz, czy też jego zakres obejmuje również zakaz przywozu piwa zawierającego dodatki dozwolone w państwie członkowskim pochodzenia, ale zakazane w Republice Federalnej Niemiec. 14      W wezwaniu do usunięcia uchybienia Komisja podniosła zarzuty przeciwko § 9 i 10 Biersteuergesetz, z tego względu, że wykluczają one możliwość przywozu do Republiki Federalnej Niemiec piwa, które zostało wprawdzie wyprodukowane zgodnie z prawem w innych państwach członkowskich, ale niezgodnie z przepisami obowiązującymi w Republice Federalnej Niemiec. Zdaniem Komisji takiego zakazu wprowadzania do obrotu nie można uzasadniać względami interesu publicznego odnoszącymi się do ochrony konsumentów lub zdrowia publicznego. 15      W odpowiedzi na to pismo rząd niemiecki stwierdził, że przepisy w sprawie czystości piwa są niezbędne w celu ochrony zdrowia publicznego, ponieważ produkcja piwa jedynie przy użyciu surowców wymienionych w § 9 Biersteuergesetz pozwala uniknąć stosowania dodatków. W piśmie uzupełniającym z dnia 15 grudnia 1982 r., skierowanym do jednego z członków Komisji, rząd niemiecki powtórzył ten argument i wyjaśnił, że wymóg stosowania jedynie surowców wskazanych w § 9 Biersteuergesetz zawiera zakaz użycia dodatków służący ochronie zdrowia publicznego. 16      W uzasadnionej opinii Komisja podtrzymała swój pogląd. Zdaniem Komisji okoliczność, że piwo produkowane zgodnie z niemiecką tradycyjną zasadą czystości może być produkowane bez dodatków, nie pozwala w sposób generalny wykluczyć technologicznej konieczności stosowania dodatków w produkcji piwa zgodnie z inną tradycją lub przy użyciu innych surowców. Kwestia technologicznej konieczności użycia dodatków może być przesądzona tylko z uwzględnieniem zastosowanych metod produkcji oraz w odniesieniu do konkretnego dodatku. 17      W odpowiedzi na tę uzasadnioną opinię rząd niemiecki ponownie powołał się na względy ochrony zdrowia, które, jego zdaniem, uzasadniają przepisy § 9 i 10 Biersteuergesetz. Jednakże nie wyjaśnił dokładnie skutków tych przepisów ani ich związku z zasadami stosowania dodatków. 18      W uzasadnieniu skargi Komisja wskazała na ograniczenia w przywozie spowodowane przez stosowanie Biersteuergesetz do piwa wyprodukowanego w innych państwach członkowskich z innych surowców lub przy użyciu dodatków dozwolonych w tych państwach. 19      Dopiero w odpowiedzi na skargę rząd niemiecki wskazał, że zasady czystości piwa opierają się na dwóch odrębnych, ale uzupełniających się aktach prawnych, oraz przedstawił niemieckie przepisy w sposób opisany powyżej. 20      W replice Komisja przedstawiła oddzielnie zarzuty wobec zasad oznaczania zawartych w § 10 Biersteuergesetz i wobec bezwzględnego zakazu stosowania dodatków do piwa. Zdaniem Komisji wyczerpujący opis obowiązującego prawa dokonany przez rząd niemiecki nie zmienia istotnie okoliczności niniejszego sporu. Komisja podkreśliła, że skarga nie jest skierowana wyłącznie przeciwko § 9 i 10 Biersteuergesetz, ale w ogóle przeciwko zakazowi wprowadzania do obrotu piwa pochodzącego z innych państw członkowskich, które nie spełnia kryteriów produkcji zawartych w tych przepisach. Dokładna podstawa prawna tego zakazu pozostaje bez znaczenia. 21      W tych okolicznościach należy z dwóch powodów uznać, że skarga skierowana jest zarówno przeciwko zakazowi wprowadzania do obrotu pod nazwą „Bier” piwa wyprodukowanego w innych państwach członkowskich według zasad innych niż sformułowane w § 9 Biersteuergesetz, jak też przeciwko zakazowi przywozu piwa zawierającego dodatki, których stosowanie dozwolone jest w kraju pochodzenia, a zabronione w Republice Federalnej Niemiec. 22      Po pierwsze, od początku postępowania poprzedzającego wniesienie skargi Komisja wskazała istotę uchybienia, kwestionując zakaz wprowadzania do obrotu piwa importowanego do Republiki Federalnej Niemiec z innych państw członkowskich, które nie zostało wyprodukowane zgodnie z zasadami obowiązującymi w Republice Federalnej Niemiec. Komisja powołała się na § 9 Biersteuergesetz jedynie w celu przybliżenia tych zasad. Zgodnie z tym, co stwierdził rząd niemiecki, § 9 nie dotyczy jedynie surowców, ale obejmuje również dodatki. Przedstawione przez Komisję w trakcie postępowania poprzedzającego wniesienie skargi argumenty dotyczące niewłaściwości bezwzględnego zakazu stosowania dodatków wskazują poza tym, że jej zamiarem było włączenie tego zakazu w zakres skargi. 23      Po drugie, należy zauważyć, że sam rząd niemiecki od początku postępowania podnosił w swojej obronie głównie argumenty dotyczące dodatków i ochrony zdrowia publicznego, co z jednej strony wskazuje, że zrozumiał on i uznał, że przedmiot sporu obejmuje również bezwzględny zakaz stosowania dodatków, a z drugiej strony wyklucza możliwość naruszenia jego prawa do obrony.  W przedmiocie zakazu wprowadzania do obrotu pod nazwą „Bier” piwa, które nie odpowiada wymogom określonym w § 9 Biersteuergesetz 24      Należy przede wszystkim podkreślić, że przepis dotyczący produkcji piwa zawarty w § 9 Biersteuergesetz nie stanowi jako taki środka o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych, niezgodnego z art. 30 traktatu, ponieważ znajduje on zastosowanie jedynie do browarów na terenie Republiki Federalnej Niemiec. Paragraf 9 Biersteuergesetz jest przedmiotem sprawy jedynie z tego względu, że § 10 Biersteuergesetz, który obejmuje zarówno produkty importowane z innych państw członkowskich, jak i wyprodukowane na terenie kraju, odnosi się do niego w celu określenia napojów, które mogą być wprowadzane do obrotu pod nazwą „Bier”. 25      W odniesieniu do zasad dotyczących oznaczeń Komisja przyznaje, że do czasu przeprowadzenia harmonizacji na poziomie wspólnotowym państwa członkowskie mają, co do zasady, kompetencje do ustanawiania zasad dotyczących produkcji, składu i wprowadzania do obrotu napojów. Komisja podkreśla jednakże niezgodność z prawem wspólnotowym przepisów, które, jak w przypadku § 10 Biersteuergesetz, zakazują używania nazwy rodzajowej w obrocie produktami wyprodukowanymi częściowo z surowców, jak ryż lub kukurydza, innych niż wymagane na terenie kraju. Takie uregulowania wykraczają w każdym razie poza zakres niezbędny w celu ochrony konsumenta niemieckiego, ponieważ ten sam cel osiągnąć można za pomocą etykietowania lub ostrzeżeń. Stanowią więc one ograniczenie zakazane w art. 30 traktatu. 26      Rząd niemiecki starał się najpierw uzasadnić przepisy w tej kwestii względami zdrowia publicznego. Jego zdaniem użycie surowców innych niż przewidziane w § 9 Biersteuergesetz prowadziłoby nieuchronnie do zastosowania dodatków. Podczas rozprawy rząd niemiecki przyznał jednak, że celem § 10 Biersteuergesetz, który reguluje tylko kwestię oznaczeń, jest wyłącznie ochrona konsumentów. Jego zdaniem kojarzą oni nazwę „Bier” z napojem wyprodukowanym wyłącznie z surowców wymienionych w § 9 Biersteuergesetz. Należy więc zapobiegać wprowadzeniu ich w błąd co do charakteru produktu poprzez doprowadzenie ich do przekonania, że napój o nazwie „Bier” jest zgodny z ustawą o czystości piwa, kiedy tak w istocie nie jest. Rząd niemiecki utrzymuje, że takie uregulowania nie były podyktowane celami protekcjonistycznymi. Podkreślił w tej kwestii, że surowce, których zastosowania wymaga § 9 ust. 1 i 2 Biersteuergesetz, niekoniecznie są pochodzenia krajowego i że stosowanie nazwy „Bier” jest dozwolone dla wszystkich podmiotów gospodarczych wprowadzających do obrotu produkty wytworzone zgodnie z wymaganymi zasadami, których bez przeszkód można przestrzegać poza terytorium Republiki Federalnej Niemiec. 27      Należy przede wszystkim przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału (przede wszystkim wyrok z dnia 11 lipca 1974 r. w sprawie 8/74 Procureur du roi przeciwko Dassonville, Rec. str. 837) zakaz stosowania środków o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych ustanowiony w art. 30 traktatu obejmuje „wszelkie przepisy państw członkowskich dotyczące obrotu handlowego mogące bezpośrednio lub pośrednio, rzeczywiście lub potencjalnie utrudnić wewnątrzwspólnotową wymianę handlową”. 28      Następnie trzeba podkreślić, że, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału (w szczególności wyrok z dnia 20 lutego 1979 r. w sprawie 120/78 Rewe, Rec. str. 649, oraz wyrok z dnia 10 listopada 1982 r. w sprawie 261/81 Rau, Rec. str. 3961), „w braku wspólnotowych przepisów dotyczących wprowadzania do obrotu odnośnych produktów, przeszkody w swobodnym przepływie wewnątrz Wspólnoty wynikające z różnic w ustawodawstwie krajowym należy dopuścić, o ile przepisy te, mające zastosowanie bez rozróżnienia do produktów krajowych i importowanych, można uznać za uzasadnione jako niezbędne w celu spełnienia bezwzględnych wymogów dotyczących między innymi ochrony konsumentów. Przepisy takie muszą być również proporcjonalne do zamierzonego celu. Państwo członkowskie, w sytuacji wyboru między różnymi metodami osiągnięcia tego samego celu, winno wybrać metodę w najmniejszym stopniu ograniczającą swobodę wymiany handlowej”. 29      Nie ulega wątpliwości, że stosowanie § 10 Biersteuergesetz do piwa pochodzącego z innych państw członkowskich, do produkcji którego użyto zgodnie z prawem surowców innych niż słód jęczmienny, w szczególności ryżu lub kukurydzy, może stanowić przeszkodę w jego przywozie do Republiki Federalnej Niemiec. 30      Pozostaje więc zbadać, czy stosowanie tego przepisu jest uzasadnione bezwzględnymi wymogami ochrony konsumentów. 31      Podnoszony w tej kwestii argument rządu niemieckiego, zgodnie z którym § 10 Biersteuergesetz jest niezbędny w celu zapewnienia ochrony konsumentów niemieckich, dla których nazwa „Bier” jest nierozerwalnie związana z napojem wyprodukowanym wyłącznie z użyciem składników określonych w § 9 Biersteuergesetz, należy odrzucić. 32      Po pierwsze, wyobrażenia konsumentów, które mogą różnić się w zależności od państwa członkowskiego, mogą również zmieniać się w czasie w obrębie jednego państwa członkowskiego. Ustanowienie wspólnego rynku jest przy tym jednym z istotnych czynników, który może przyczynić się do takiego rozwoju. Podczas gdy system ochrony konsumentów przed wprowadzeniem w błąd pozwala na uwzględnienie takiego rozwoju, przepisy tego rodzaju, jak w § 10 Biersteuergesetz, utrudniają go. Trybunał miał już okazję podkreślić przy innej okazji (wyrok z dnia 27 lutego 1980 r. w sprawie 170/78 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Rec. str. 417), że nie jest wskazane, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego „służyło do utrwalenia określonych nawyków konsumenckich i umocnienia przewagi uzyskanej przez producentów krajowych, którzy dążą do ich zaspokajania”. 33      Po drugie, w innych państwach członkowskich Wspólnoty nazwy odpowiadające niemieckiej nazwie „Bier” (piwo) są nazwami rodzajowymi dla napoju poddanego fermentacji, produkowanego na bazie słodu jęczmiennego, bez względu na to, czy używany jest tam wyłącznie słód jęczmienny, czy również ryż lub kukurydza. Tak samo jest w prawie wspólnotowym, co wynika z pozycji 22.03 wspólnej taryfy celnej. Samo ustawodawstwo niemieckie stosuje nazwę „Bier” (piwo) w ten sposób w § 9 ust. 7 i 8 Biersteuergesetz do napojów, które nie odpowiadają zasadom produkcji ustanowionym w § 9 ust. 1 i 2. 34      Niemiecka nazwa „Bier” (piwo) i jego odpowiedniki w innych językach państw członkowskich Wspólnoty nie mogą zatem oznaczać wyłącznie piwa wyprodukowanego zgodnie z zasadami obowiązującymi w Republice Federalnej Niemiec. 35      Uzasadnione jest wprawdzie, by konsumenci, którzy przypisują szczególne właściwości piwu wyprodukowanemu z określonych surowców, mieli możliwość dokonania wyboru z tego punktu widzenia. Jednakże, jak już podkreślił Trybunał (wyrok z dnia 9 grudnia 1981 r. w sprawie 193/80 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. 3019), można to również osiągnąć metodami, które nie stanowią przeszkody w przywozie towarów zgodnie z prawem wyprodukowanych i wprowadzonych do obrotu w innych państwach członkowskich, w szczególności przez „obowiązkowe umieszczenie odpowiednich etykiet określających charakter sprzedawanego produktu”. Wskazanie surowców użytych do produkcji piwa „pozwoliłoby konsumentowi na dokonanie w pełni świadomego wyboru i zapewniłoby przejrzystość zawieranych transakcji oraz oferty handlowej”. Należy dodać, że taki system informacji obowiązkowej nie powinien zawierać negatywnej oceny piwa niezgodnego z wymogami § 9 Biersteuergesetz. 36      Wbrew twierdzeniu rządu niemieckiego taki system informacji może doskonale funkcjonować nawet w przypadku produktu, który, jak piwo, niekoniecznie jest dostarczany konsumentowi w butelkach lub puszkach opatrzonych odpowiednimi etykietami. Potwierdza to znowu ustawodawstwo niemieckie. Artykuł 26 ust. 1 i 2 wyżej przytoczonego rozporządzenia wykonawczego do Biersteuergesetz przewiduje wprowadzenie systemu informowania konsumentów, obejmującego niektóre rodzaje piwa, również beczkowego. Wymagane informacje muszą figurować na beczce lub kraniku. 37      Z powyższych rozważań wynika, że stosowanie zasad nazewnictwa ustanowionych w § 10 Biersteuergesetz do piwa importowanego z innych państw członkowskich, które zostało w tych państwach wyprodukowane i wprowadzone do obrotu zgodnie z prawem stanowi uchybienie przez Republikę Federalną Niemiec zobowiązaniom, jakie ciążą na niej na mocy art. 30 traktatu.  W przedmiocie bezwzględnego zakazu wprowadzania do obrotu piwa zawierającego dodatki 38      Zdaniem Komisji bezwzględnego zakazu wprowadzania do obrotu piwa zawierającego dodatki nie można uzasadnić względami ochrony zdrowia publicznego. Skarżąca instytucja twierdzi, że inne państwa członkowskie bardzo ściśle kontrolują używanie dodatków do środków spożywczych i nie zezwalają na stosowanie jakiegokolwiek dodatku, dopóki wnikliwe badania nie wykażą, że jest on nieszkodliwy. Piwo wyprodukowane w tych państwach zawierające dozwolone przez nie dodatki należy, zdaniem Komisji, uznać za nieszkodliwe dla zdrowia publicznego. Jeżeli Republika Federalna Niemiec chce sprzeciwić się przywozowi takiego piwa, spoczywa na niej ciężar udowodnienia jego szkodliwości dla zdrowia publicznego. Komisja uznaje, że w tym przypadku nie dostarczono takiego dowodu. Przepisy dotyczące dodatków stosowanych do piwa w Republice Federalnej Niemiec są w każdym razie nieproporcjonalne, ponieważ wykluczają całkowicie stosowanie dodatków, podczas gdy przepisy odnoszące się do innych napojów, takich jak napoje orzeźwiające, jest o wiele bardziej elastyczny. 39      Rząd niemiecki ze swojej strony twierdzi, że wobec niebezpieczeństwa związanego ze stosowaniem dodatków, których długofalowe skutki nie są jeszcze znane, a w szczególności ryzyka wynikającego z nagromadzenia dodatków w organizmie oraz ich reakcji z innymi substancjami, takimi jak alkohol, należy maksymalnie ograniczyć ilość spożywanych dodatków. Ponieważ piwo jest produktem spożywczym konsumowanym w Niemczech w dużych ilościach, rząd niemiecki uznaje, że wykluczenie wszelkich dodatków z jego produkcji jest szczególnie wskazane. Taka decyzja wynika również z faktu, że w przypadku piwa stosowanie dodatków nie jest niezbędne z technologicznego punktu widzenia, ponieważ użycie wyłącznie składników określonych w Biersteuergesetz pozwala tego uniknąć. Wobec tego niemieckie przepisy dotyczące dodatków w produkcji piwa są całkowicie uzasadnione koniecznością ochrony zdrowia publicznego i nie naruszają zasady proporcjonalności. 40      Nie ulega wątpliwości, że zakaz wprowadzania do obrotu piwa zawierającego dodatki stanowi przeszkodę w imporcie z innych państw członkowskich piwa, które zawiera dodatki dozwolone w tych państwach, podlega więc unormowaniu art. 30 traktatu. Należy jednak zbadać, czy stosowanie tego zakazu jest uzasadnione, zgodnie z art. 36 traktatu, względami ochrony zdrowia ludzkiego. 41      Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału (wyrok z dnia 14 lipca 1983 r. w sprawie 174/82 Sandoz, Rec. str. 2445) „ponieważ na obecnym etapie badań naukowych wciąż istnieją wątpliwości, do zadań państw członkowskich należy, w braku harmonizacji, określenie poziomu, na jakim zamierzają zapewnić ochronę zdrowia i życia ludzkiego, z uwzględnieniem wymogów swobodnego przepływu towarów we Wspólnocie”. 42      Z orzecznictwa Trybunału wynika również (w szczególności z ww. wyroku z dnia 14 lipca 1983 r. w sprawie Sandoz, z wyroku z dnia 10 grudnia 1985 r. w sprawie 247/84 Motte, Rec. str. 3887, oraz z wyroku z dnia 6 maja 1986 r. w sprawie 304/84 Muller, Rec. str. 1511), że w takich okolicznościach prawo wspólnotowe nie wyklucza wprowadzenia przez państwa członkowskie przepisów poddających używanie dodatków uprzedniemu zezwoleniu, udzielonemu w drodze aktu o charakterze generalnym dla określonych dodatków, bądź to dla wszystkich produktów, bądź jedynie dla niektórych z nich, bądź tylko w przypadku niektórych zastosowań. Takie przepisy odpowiadają uzasadnionemu celowi z zakresu polityki zdrowotnej w postaci ograniczenia niekontrolowanego spożycia dodatków do żywności. 43      Stosowanie do produktów z przywozu zakazu wprowadzania do obrotu, jeżeli zawierają dodatki dozwolone w państwie członkowskim produkcji, ale zakazane w kraju przywozu jest dopuszczalne jedynie, w przypadku gdy zakaz ten jest zgodny z wymogami art. 36 traktatu w rozumieniu nadanym mu przez Trybunał. 44      Po pierwsze, należy przypomnieć, że w ww. wyrokach w sprawach Sandoz, Motte i Muller Trybunał orzekł na podstawie zasady proporcjonalności, która stanowi ratio legis ostatniego zdania art. 36 traktatu, że zakaz wprowadzania do obrotu produktów zawierających dodatki dopuszczone w państwie produkcji, ale zakazane w państwie przywozu powinien zostać ograniczony do przypadków, gdy jest to faktycznie niezbędne dla ochrony zdrowia. Trybunał stwierdził również, że użycie określonego dodatku dopuszczonego w jednym z państw członkowskich powinno być dozwolone w przypadku produktu importowanego z tego państwa członkowskiego, jeżeli, uwzględniając, po pierwsze, wyniki międzynarodowych badań naukowych, a szczególnie prace wspólnotowego komitetu naukowego do spraw żywności oraz komisji Codex Alimentarius (FAO) i Światowej Organizacji Zdrowia, a po drugie, zwyczaje żywieniowe w państwie przywozu, określony dodatek nie przedstawia niebezpieczeństwa dla ochrony zdrowia oraz jest rzeczywiście niezbędny, szczególnie ze względów technologicznych. 45      Po drugie, należy przypomnieć, że, jak Trybunał stwierdził w ww. wyroku w sprawie Muller, zasada proporcjonalności wymaga również umożliwienia podmiotom gospodarczym domagania się, w drodze łatwo dostępnej procedury, którą można doprowadzić do końca w rozsądnym czasie, aby na mocy aktu o charakterze generalnym dozwolone było stosowanie określonych dodatków. 46      Należy dodać, że powinna istnieć możliwość zakwestionowania przez podmioty gospodarcze nieuzasadnionej odmowy zezwolenia na drodze sądowej. Właściwe władze państwa członkowskiego mogą wprawdzie domagać się od podmiotów gospodarczych dostarczenia będących w ich posiadaniu informacji użytecznych do oceny okoliczności faktycznych, jednakże, jak zostało już orzeczone w ww. wyroku w sprawie Muller, wykazanie, że zakaz jest uzasadniony względami ochrony zdrowia ludności tego państwa, stanowi obowiązek wspomnianych władz. 47      Należy zaznaczyć, że niemieckie przepisy dotyczące dodatków, mające zastosowanie do produkcji piwa, prowadzą, po pierwsze, do zakazu użycia wszelkich dodatków dopuszczonych w innych państwach członkowskich, a nie tylko do wykluczenia niektórych z nich, uzasadnionego zagrożeniem, jakie niosłyby w związku z nawykami żywieniowymi społeczeństwa niemieckiego, a po drugie, nie przewidują żadnej procedury, która pozwoliłaby podmiotom gospodarczym na uzyskanie dopuszczenia w produkcji piwa określonego dodatku na mocy aktu o charakterze generalnym. 48      Jeżeli chodzi o szkodliwość dodatków, rząd niemiecki przedstawił, w oparciu o przeprowadzone ekspertyzy, niebezpieczeństwa związane ze spożywaniem dodatków w ogólności. Wskazał on, że ze względów prewencji ogólnej wskazane jest jak najdalej idące ograniczenie spożycia dodatków oraz że jest szczególnie istotne, by całkowicie wykluczyć stosowanie dodatków w produkcji piwa, które jest produktem spożywanym przez konsumentów niemieckich w znacznych ilościach. 49      Jednakże z przedstawionych przez sam rząd niemiecki wykazów dodatków dopuszczonych dla różnych środków spożywczych wynika, że niektóre dodatki dopuszczone do produkcji piwa w innych państwach członkowskich, dopuszczone są również przez przepisy niemieckie, w szczególności w ZzulV, do produkcji wszystkich lub prawie wszystkich napojów. Powołanie się jedynie na potencjalne zagrożenie wynikające ze spożycia dodatków w ogóle oraz na fakt, że piwo jest produktem spożywanym w dużych ilościach, nie wystarczy, aby uzasadnić wprowadzenie surowszych przepisów w jego przypadku. 50      W odniesieniu do potrzeby, w szczególności technologicznej, stosowania dodatków rząd niemiecki podniósł, że potrzeba taka nie istnieje, jeżeli piwo produkowane jest zgodnie z wymogami § 9 Biersteuergesetz. 51      W tej kwestii należy podkreślić, że nie wystarczy powołać się na brak konieczności stosowania dodatków, jeżeli piwo produkowane jest ze składników dopuszczonych w Republice Federalnej Niemiec, by wykluczyć, iż stosowanie niektórych dodatków może wynikać z potrzeb technologicznych. Taka interpretacja pojęcia potrzeb technologicznych, prowadząca do faworyzowania krajowych metod produkcji, stanowi ukryty sposób ograniczenia wymiany handlowej między państwami członkowskimi. 52      Pojęcie potrzeb technologicznych należy oceniać w zależności od używanych składników oraz z uwzględnieniem opinii w tej kwestii władz państwa członkowskiego, w którym produkt został zgodnie z prawem wyprodukowany i wprowadzany do obrotu. Należy również wziąć pod uwagę wyniki międzynarodowych badań naukowych, a szczególnie prac wspólnotowego komitetu naukowego do spraw żywności, komisji Codex Alimentarius (FAO) oraz Światowej Organizacji Zdrowia. 53      Stąd stosowanie do piw importowanych z innych państw członkowskich niemieckich przepisów dotyczących dodatków w odniesieniu do piwa, które wprowadzają bezwzględny zakaz ich używania, jest niezgodny z wymogami prawa wspólnotowego ustalonymi w orzecznictwie Trybunału, ponieważ jest to sprzeczne z zasadą proporcjonalności i nie wchodzi w związku z tym w zakres zastosowania odstępstwa zawartego w art. 36 traktatu. 54      Na podstawie powyższych rozważań należy orzec, że zakazując wprowadzania do obrotu piwa zgodnie z prawem wyprodukowanego i wprowadzonego do obrotu w innym państwie członkowskim, jeżeli nie jest ono zgodne z § 9 i 10 Biersteuergesetz, Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom państwa członkowskiego, jakie ciążą na niej na mocy art. 30 traktatu.  W przedmiocie kosztów 55      Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Republika Federalna Niemiec przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami. Z powyższych względów TRYBUNAŁ orzeka, co następuje: 1)      Zakazując wprowadzania do obrotu piwa zgodnie z prawem wyprodukowanego i wprowadzonego do obrotu w innym państwie członkowskim, jeżeli nie jest ono zgodne z § 9 i 10 Biersteuergesetz, Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom, jakie ciążą na niej na mocy art. 30 traktatu. 2)      Republika Federalna Niemiec zostaje obciążona kosztami. Mackenzie Stuart Galmot            Kakouris O’Higgins Schockweiler Bosco       Koopmans       Due Everling Bahlmann Joliet      Mointinho de Almeida Rodgríguez Iglesias Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 12 marca 1987 r. Sekretarz        Prezes P. Heim        A. J. Mackenzie Stuart * Język postępowania: niemiecki.