C-188/25

Wydanie tymczasowe WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba) z dnia 9 lipca 2026 r.(*) Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuł 2 lit. c) – Pojęcie „przedsiębiorcy” – Umowy kredytu i poręczenia – Krajowy fundusz rozwoju budownictwa mieszkaniowego – Zadanie realizowane w interesie publicznym – Kredyty udzielane na warunkach preferencyjnych – Postępowanie w sprawie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w następstwie apelacji – Obowiązek zastosowania się do ocen prawnych sądu wyższej instancji – Zasada pierwszeństwa prawa Unii – Ograniczenie w czasie skutków wyroku W sprawie C‑188/25 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Krajský súd v Prešove (sąd okręgowy w Preszowie, Słowacja) postanowieniem z dnia 30 stycznia 2025 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 marca 2025 r., w postępowaniu: Štátny fond rozvoja bývania przeciwko GL, KL, SC, TRYBUNAŁ (pierwsza izba), w składzie: F. Biltgen, prezes izby, I. Ziemele (sprawozdawczyni), A. Kumin, S. Gervasoni i M. Bošnjak, sędziowie, rzecznik generalny: D. Spielmann, sekretarz: A. Calot Escobar, uwzględniając pisemny etap postępowania, rozważywszy uwagi, które przedstawili: –        w imieniu Štátny fond rozvoja bývania – M. Garaj, advokát, –        w imieniu GL, KL, SC – Z. Pitoňáková, advokátka, –        w imieniu rządu słowackiego – E.V. Larišová, w charakterze pełnomocnika, –        w imieniu Komisji Europejskiej – P. Kienapfel oraz R. Lindenthal, w charakterze pełnomocników, podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii, wydaje następujący Wyrok 1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1 ust. 1 i art. 2 lit. b) i c) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29). 2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Štátny fond rozvoja bývania (krajowym funduszem rozwoju budownictwa mieszkaniowego, Słowacja, zwanym dalej „ŠFRB”) a GL, KL i SC w przedmiocie zwrotu pozostałej do zapłaty kwoty kredytu mieszkaniowego w wyniku przedterminowego rozwiązania umowy kredytu. Ramy prawne Dyrektywa 93/13 3        Motyw czternasty dyrektywy 93/13 głosi: „państwa członkowskie muszą jednakże zapewnić, iż w umowach nie będą zamieszczane nieuczciwe warunki, szczególnie dlatego, że niniejsza dyrektywa odnosi się również do handlu, przedsiębiorstw i zawodów o charakterze publicznym”. 4        Artykuł 1 dyrektywy 93/13 stanowi: „1.      Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą [przedsiębiorcą] a konsumentem. 2.      Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”. 5        Artykuł 2 lit. b) i c) tej dyrektywy przewiduje: „Do celów niniejszej dyrektywy: […] b)      »konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem [z jej działalnością gospodarczą lub zawodową]; c)      »sprzedawca lub dostawca« [»przedsiębiorca«] oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu [swojej działalności gospodarczej lub zawodowej], bez względu na to, czy należy do sektora publicznego czy prywatnego”. Prawo słowackie 6        Paragraf 52 zákon č. 40/1964 Zb. Občiansky zákonník (ustawy nr 40/1964 – kodeks cywilny) z dnia 26 lutego 1964 r. (čiastka 19/1964), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, stanowił: „[…] 2.      Przedsiębiorcą jest osoba, która przy zawarciu i wykonaniu umowy konsumenckiej działa w ramach przedmiotu swojej działalności handlowej lub innej działalności gospodarczej lub zawodowej. 3.      Konsumentem jest osoba, która przy zawarciu i wykonaniu umowy konsumenckiej nie działa w ramach przedmiotu swojej działalności handlowej lub innej działalności gospodarczej lub zawodowej”. 7        Paragraf 53 ust. 1 tego kodeksu stanowi: „Umowa konsumencka nie może zawierać postanowień skutkujących, na niekorzyść konsumenta, nierównomiernym rozłożeniem pomiędzy jej strony wynikających z niej praw i obowiązków (nieuczciwe warunki)”. 8        Paragraf 7 zákon č. 607/2003 Z. z. o Štátnom fonde rozvoja bývania (ustawy nr 607/2003 o państwowym funduszu rozwoju budownictwa mieszkaniowego) z dnia 6 listopada 2003 r. (čiastka 247/2003), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, miała następujące brzmienie: „Wnioskodawcą ubiegającym się o wsparcie […] jest: a)      osoba fizyczna, która jest obywatelem Republiki Słowackiej i ma stały pobyt na terytorium Republiki Słowackiej […], lub b)      osoba prawna mająca siedzibę na terytorium Republiki Słowackiej”. 9        Paragraf 12 ust. 2 tej ustawy stanowi: „Umowa zawiera w szczególności: a)      dane stron, b)      cel, wysokość, rodzaj i sposób odbioru przyznanego wsparcia, c)      sposób wykonania zobowiązań stron umowy, d)      zabezpieczenie zobowiązań, e)      […] sposób wypłaty pomocy, f)      warunki techniczne budowy i czas jej realizacji, g)      kary mające zastosowanie w przypadku naruszenia postanowień umownych; […] ”. Postępowanie główne i pytania prejudycjalne 10      ŠFRB jest osobą prawną prawa publicznego, której działalność polega na udzielaniu publicznego wsparcia mieszkaniowego, w szczególności poprzez udzielanie kredytów preferencyjnych na zakup nieruchomości. 11      W dniu 13 grudnia 2006 r. ŠFRB zawarł z GL i KL umowę kredytu na kwotę 33 193,92 EUR podlegającą spłacie w okresie 30 lat w celu nabycia mieszkania. SC poręczył za GL i KL. 12      W dniu 22 stycznia 2018 r., w następstwie niezapłacenia przez GL i KL miesięcznych rat kredytu, ŠFRB rozwiązał umowę z kredytobiorcami, a następnie pismem z dnia 13 sierpnia 2018 r. z SC. 13      W dniu 24 września 2018 r. ŠFRB wniósł do Okresný súd Prešov (sądu rejonowego w Preszowie, Słowacja) powództwo o zasądzenie od kredytobiorców i poręczyciela zapłaty pozostałej do spłaty części kredytu, czyli kwoty 26 040,44 EUR, powiększonej o odsetki, koszty i kary. Ponieważ powództwo to zostało uwzględnione, pozwani w postępowaniu głównym wnieśli apelację od tego orzeczenia do Krajský súd v Prešove (sądu okręgowego w Preszowie, Słowacja), powołując się na ochronę, jaką należy im przyznać na mocy dyrektywy 93/13 jako konsumentom. Z uwagi na to, że apelacja ta została oddalona orzeczeniem wydanym na podstawie zákon č. 513/1991 Zb. Obchodný zákonník (ustawy nr 513/1991 – kodeks celny) z dnia 5 listopada 1991 r. (čiastka 98/1991), pozwani w postępowaniu głównym wnieśli skargę kasacyjną do Najvyšší súd Slovenskej republiky (sądu najwyższego Republiki Słowackiej), który orzekł, że przepisy dyrektywy 93/13 nie mają zastosowania do sporu ze względu na to, że ŠFRB nie działa w charakterze przedsiębiorcy. Uznając jednak, że stosunek umowny między ŠFRB a pozwanymi w postępowaniu głównym podlega przepisom kodeksu cywilnego, a nie ustawy nr 513/1991, sąd ten uchylił orzeczenie wydane w postępowaniu apelacyjnym i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Krajský súd v Prešove (sądowi regionalnemu w Preszowie, Słowacja), który jest sądem odsyłającym. 14      Sąd ten uważa, że pozwani w postępowaniu głównym mają status „konsumentów” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 i że ŠFRB, ze względu na swoje cechy organizacyjne i funkcjonalne, można uznać za działający w charakterze „przedsiębiorcy” w rozumieniu art. 2 lit. c) tej dyrektywy. 15      Po pierwsze, w zakresie, w jakim ŠFRB został utworzony na mocy ustawy w celu realizacji polityki mieszkaniowej państwa słowackiego, sąd odsyłający przypomina, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału okoliczność, iż działalność podmiotu publicznego wchodzi w zakres zadania realizowanego w interesie ogólnym, niemającego celu zarobkowego, nie ma znaczenia dla uznania go za „przedsiębiorcę” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13. 16      Po drugie, nie wszystkie warunki umowy rozpatrywanej w postępowaniu głównym odzwierciedlają bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe w rozumieniu art. 1 tej dyrektywy. Wprawdzie słowacki ustawodawca określił ramy prawne mające zastosowanie do umów zawartych przez ŠFRB, lecz ŠFRB ma swobodę określenia każdego z zawartych w nich warunków, w związku z czym umowy te są objęte zakresem stosowania wspomnianej dyrektywy. 17      Po trzecie, o ile sąd odsyłający zauważa, że zdaniem Najvyšší súd Slovenskej republiky (sądu najwyższego Republiki Słowackiej) ustawodawca słowacki wyłączył umowy zawarte przez ŠFRB ze stosowania systemu ustawowego dotyczącego kredytów konsumenckich, o tyle podkreśla on jednak, że stosowanie dyrektywy 93/13 zależy od charakteru umowy, a w szczególności od jej standaryzacji, a nie od jej kwalifikacji prawnej w prawie krajowym. 18      Po czwarte, nie można wykluczyć, że umowy zawarte przez ŠFRB zawierają nieuczciwe warunki w rozumieniu tej dyrektywy. Sąd odsyłający uważa, że warunki umowy rozpatrywanej w postępowaniu głównym, które regulują jej rozwiązanie, kary i zapłatę, nawet po rozwiązaniu umowy, odsetek oprócz odsetek za zwłokę, mają taki charakter. Tymczasem cel ochrony realizowany przez wspomnianą dyrektywę narzuca się w szczególności w ramach umów takich jak umowa rozpatrywana w postępowaniu głównym, które odzwierciedlają niezrównoważony stosunek między kontrahentami. 19      Sąd ten podkreśla wreszcie, że zgodnie z krajowym prawem procesowym jest on związany oceną prawną Najvyšší súd Slovenskej republiky (sądu najwyższego Republiki Słowackiej) w ramach procedury przekazania do ponownego rozpoznania. Tymczasem uważa on, że ocena ta nie jest zgodna z przepisami dyrektywy 93/13. 20      W tych okolicznościach Krajský súd v Prešove (sąd okręgowy w Preszowie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13[…] należy interpretować w ten sposób, że [ŠFRB], który zawarł z osobami fizycznymi umowę o świadczenie pomocy na zapewnienie mieszkania, należy uznać za »sprzedawcę lub dostawcę [przedsiębiorcę]« w rozumieniu tego przepisu dyrektywy, a przedmiotowa umowa jest objęta zakresem stosowania tej dyrektywy? 2)      W przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: czy art. 1 ust. 1 i art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że dyrektywę tę można stosować do umowy poręczenia zawartej między osobą fizyczną a [ŠFRB] w celu zabezpieczenia wykonania zobowiązań wynikających z umowy, w sytuacji gdy ta osoba fizyczna nie otrzymała żadnego świadczenia od funduszu i działała w celu niezwiązanym z jej działalnością handlową, gospodarczą lub zawodową? 3)      W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy prawo Unii Europejskiej stoi na przeszkodzie temu, aby opinia prawna sądu wyższej instancji była wiążąca dla sądu niższej instancji, któremu sprawa została przekazana do dalszego rozpatrzenia, jeżeli zgodnie z opinią prawną sądu wyższej instancji [ŠFRB] nie jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 93/13?”. W przedmiocie pytań prejudycjalnych W przedmiocie dopuszczalności 21      ŠFRB podnosi, że pytania prejudycjalne są niedopuszczalne, ponieważ, po pierwsze, wykładnia art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 jest jasna, a zatem nie budzi żadnych uzasadnionych wątpliwości. Zdaniem ŠFRB z wykładni tej wynika, że podmiot prawa publicznego, taki jak on, który świadczy usługi nie zgodnie z logiką rynkową, lecz wyłącznie w sytuacjach określonych przez prawo, nie jest objęty zakresem pojęcia „przedsiębiorcy”, o którym mowa w tym przepisie. Po drugie, stosunek umowny nawiązany między nim a pozwanymi w postępowaniu głównym jest regulowany bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa krajowego, w związku z czym zgodnie z art. 1 ust. 2 tej dyrektywy warunki umowy zawartej z tymi pozwanymi nie podlegają postanowieniom wspomnianej dyrektywy. 22      Należy jednak zauważyć, że argumenty przedstawione przez ŠFRB w celu zakwestionowania dopuszczalności pytań prejudycjalnych odnoszą się do istoty sprawy, a dokładniej, w odniesieniu do pierwszego z tych argumentów, do pojęcia „przedsiębiorcy” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13, którego wykładnia jest przedmiotem pytania pierwszego. Jeżeli chodzi o drugi argument, o którym mowa w pkt 21 niniejszego wyroku, to dotyczy on możliwości zastosowania art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 do warunków umowy rozpatrywanej w postępowaniu głównym. W związku z tym argumenty te nie mogą podważyć dopuszczalności zadanych pytań. 23      W szczególności w zakresie, w jakim ŠFRB utrzymuje, że treść warunków zawartych przez niego umów jest określona przez prawo słowackie, w związku z czym warunki te miałyby być wyłączone z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 na mocy jej art. 1 ust. 2, należy przypomnieć, że pomimo iż zgodnie z tym postanowieniem, jeżeli przepisy ustawowe lub wykonawcze są bezwzględnie obowiązujące, warunki umowy odzwierciedlające te przepisy są wyłączone z zakresu stosowania tej dyrektywy, takie wyłączenie nie oznacza, że ważność innych warunków zawartych w tej samej umowie, które nie odzwierciedlają wspomnianych przepisów, nie może być oceniana przez sąd krajowy w świetle tej dyrektywy [wyrok z dnia 27 października 2022 r., S.V. (Budynek mieszkalny należący do wspólnoty mieszkaniowej), C‑485/21, EU:C:2022:839, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo]. 24      Tymczasem sąd odsyłający wskazuje wyraźnie, że warunki umowy w postępowaniu głównym, które uważa za nieuczciwe, nie odzwierciedlają krajowych przepisów ustawowych w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, ponieważ o ile ich włączenie do umów zawartych przez ŠFRB jest przewidziane ustawą, o tyle ŠFRB ma swobodę określenia ich dokładnej treści. 25      W związku z tym, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, takie warunki nie są jako takie wyłączone z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 23 niniejszego wyroku. 26      W każdym razie należy przypomnieć, że w żaden sposób nie jest zabronione, by sąd krajowy wystąpił do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym, na które odpowiedź w opinii pozwanych przed sądem krajowym nie pozostawia miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości (wyrok z dnia 1 grudnia 2011 r., Painer, C‑145/10, EU:C:2011:798, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo). 27      Tym samym nawet przy założeniu, że odpowiedź na postawione pytanie nie pozostawia miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości, pytanie to nie staje się z tego względu niedopuszczalne (wyrok z dnia 1 grudnia 2011 r., Painer, C‑145/10, EU:C:2011:798, pkt 65). 28      W tych okolicznościach pytania prejudycjalne są dopuszczalne. Co do istoty W przedmiocie pytania pierwszego 29      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że instytucja publiczna utworzona na mocy ustawy w celu wykonywania działalności o charakterze niezarobkowym w zakresie pomocy mieszkaniowej polegającej w szczególności na udzielaniu osobom fizycznym kredytów na zakup nieruchomości na preferencyjnych warunkach jest „przedsiębiorcą” w rozumieniu tego przepisu. 30      Po pierwsze, zgodnie z brzmieniem tego przepisu pojęcie „przedsiębiorcy” oznacza „każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu [swojej działalności gospodarczej lub zawodowej], bez względu na to, czy należy do sektora publicznego czy prywatnego”. 31      Zastosowanie określenia „każda” w tym przepisie wskazuje na to, że za „przedsiębiorcę” należy uznać każdą osobę fizyczną lub prawną w rozumieniu dyrektywy 93/13, jeśli wykonuje ona swoją działalność gospodarczą lub zawodową (wyrok z dnia 17 maja 2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen, C‑147/16, EU:C:2018:320, pkt 49). 32      Po drugie, ten sam przepis dotyczy wszelkiej działalności gospodarczej, bez względu na to, czy należy „do sektora publicznego, czy prywatnego”. Tym samym zgodnie z motywem czternastym dyrektywę tę stosuje się również w odniesieniu do działalności gospodarczej lub zawodowej należącej do sektora publicznego (wyrok z dnia 17 maja 2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen, C‑147/16, EU:C:2018:320, pkt 50). 33      W tym względzie prawodawca Unii zamierzał przyjąć szerokie rozumienie pojęcia „przedsiębiorcy”, w związku z czym każdą osobę fizyczną lub prawną trzeba uznać za należącą do zakresu tego pojęcia, jeżeli wykonuje ona działalność gospodarczą lub zawodową, w tym zadania o charakterze publicznym i leżące w interesie ogólnym [wyrok z dnia 27 października 2022 r., S.V. (Budynek mieszkalny należący do wspólnoty mieszkaniowej), C‑485/21, EU:C:2022:839, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo]. 34      Wynika stąd, że art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 nie wyklucza ze swojego zakresu zastosowania ani jednostek realizujących zadania leżące w interesie ogólnym, ani tych posiadających status instytucji publicznej. Ponadto, w zakresie, w jakim zadania o charakterze publicznym i leżące w interesie ogólnym są często realizowane w formie całkowicie nienastawionej na osiąganie zysków, to okoliczność, że podmiot jest nastawiony bądź nie jest nastawiony na zysk, nie ma znaczenia dla definicji pojęcia „przedsiębiorcy” w rozumieniu tego przepisu (wyrok z dnia 17 maja 2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen, C‑147/16, EU:C:2018:320, pkt 51). 35      Po drugie, szeroka koncepcja tego pojęcia jest uzasadniona w świetle celu realizowanego przez dyrektywę 93/13, która zmierza do przyznania ochrony wszystkim osobom fizycznym znajdującym się w gorszej sytuacji niż przedsiębiorca [zob. podobnie: wyrok z dnia 21 marca 2019 r., Pouvin i Dijoux, C‑590/17, EU:C:2019:232, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo, wyrok z dnia 8 czerwca 2023 r., YYY. (Pojęcie „konsumenta”), C‑570/21, EU:C:2023:456, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo]. 36      Po trzecie, pojęcie „przedsiębiorcy” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 jest pojęciem funkcjonalnym, którego wykładnia wymaga oceny, czy określony stosunek umowny wpisuje się w ramy działalności handlowej lub zawodowej danej osoby (wyrok z dnia 21 marca 2019 r., Pouvin i Dijoux, C‑590/17, EU:C:2019:232, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo). 37      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że ŠFRB został utworzony w celu realizacji polityki mieszkaniowej państwa słowackiego, w szczególności poprzez udzielanie kredytów mieszkaniowych na preferencyjnych warunkach. Ponadto sąd odsyłający podkreśla, że kwoty odpowiadające spłatom tych kredytów, w tym zapłata odsetek, są ponownie inwestowane w udzielanie nowych kredytów i umożliwiają pokrycie kosztów funkcjonowania ŠFRB. 38      W związku z tym, z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający, wydaje się, że umowy kredytowe zawierane przez ŠFRB wpisują się w ramy działalności finansowania transakcji nabycia nieruchomości prowadzonej przez ten podmiot zawodowo. 39      ŠFRB podkreśla jednak w swoich uwagach na piśmie, że wdrożony przez ten fundusz mechanizm wspierania nabywania nieruchomości nie odpowiada żadnej logice rynkowej i że działa jako podmiot, któremu powierzono zadanie leżące w ogólnym interesie gospodarczym, a mianowicie promocję mieszkalnictwa socjalnego. 40      Ponadto rząd słowacki wskazuje w swoich uwagach na piśmie, że ŠFRB wybiera beneficjentów kredytów, stosując kryteria kwalifikowalności narzucone temu funduszowi przez ustawę. 41      Niemniej jednak, jak przypomniano w pkt 34 niniejszego wyroku, pojęcie „przedsiębiorcy” zdefiniowane w art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 nie wyklucza podmiotów realizujących zadania leżące w interesie ogólnym ani podmiotów posiadających status podmiotu prawa publicznego. Podobnie okoliczność, że ŠFRB działa w celu niezarobkowym, poza jakimikolwiek względami komercyjnymi, nie ma znaczenia dla zakwalifikowania tego funduszu jako „przedsiębiorcy” w rozumieniu tego przepisu. 42      Taka okoliczność nie może bowiem sama w sobie pozbawić osób fizycznych, z którymi ŠFRB zawiera umowy kredytu na zakup nieruchomości, ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13, gdyż zagrażałoby to celowi realizowanemu przez tę dyrektywę, jakim jest przyznanie ochrony wszystkim osobom fizycznym znajdującym się w gorszej sytuacji niż przedsiębiorca [zob. podobnie wyrok z dnia 8 czerwca 2023 r., YYY. (Pojęcie „konsumenta”), C‑570/21, EU:C:2023:456, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo]. Osoby fizyczne, które zaciągają kredyt na zakup nieruchomości od ŠFRB, znajdują się bowiem w gorszej sytuacji niż ten podmiot, którego działalność gospodarcza polega właśnie na udzielaniu finansowania w celu nabycia nieruchomości. 43      Z uwagi na powyższe rozważania na pytanie pierwsze trzeba odpowiedzieć, iż art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że instytucja publiczna utworzona na mocy ustawy w celu wykonywania działalności o charakterze niezarobkowym w zakresie pomocy mieszkaniowej polegającej w szczególności na udzielaniu osobom fizycznym kredytów mieszkaniowych na preferencyjnych warunkach jest „przedsiębiorcą” w rozumieniu tego przepisu, ponieważ umowy kredytu, które zawiera z tymi osobami, wpisują się w ramy jego działalności gospodarczej lub zawodowej. W przedmiocie pytania drugiego 44      Ze względu na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie. W przedmiocie pytania trzeciego 45      Z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd odsyłający uważa, iż ocena prawna Najvyšší súd Slovenskej republiky (sądu najwyższego Republiki Słowackiej) w odniesieniu do kwalifikacji ŠFRB pod względem pojęcia „przedsiębiorcy” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 jest sprzeczna z tym przepisem zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał. Ponieważ sąd ten jest związany tymi ocenami w przypadku odesłania mu sprawy przez ten sąd wyższej instancji do ponownego rozpoznania, zastanawia się on w istocie, czy może odstąpić od nich w celu zastosowania się do wykładni Trybunału. 46      W tych okolicznościach należy uznać, że poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że nakłada ona na sąd krajowy, związany na mocy przepisu lub praktyki prawa krajowego oceną prawną dokonaną przez sąd krajowy wyższej instancji w sprawie, która została mu przekazana do ponownego rozpoznania, obowiązek odstąpienia od tej oceny, jeżeli uzna on, że ocena ta nie jest zgodna z wykładnią przepisu prawa Unii dokonaną przez Trybunał na podstawie art. 267 TFUE. 47      W tym względzie należy przypomnieć, że zasada pierwszeństwa prawa Unii ustanawia prymat prawa Unii nad prawem państw członkowskich. Zasada ta nakłada zatem na wszystkie organy państw członkowskich obowiązek zapewnienia pełnej skuteczności poszczególnych norm prawa Unii, a prawo państw członkowskich nie może mieć wpływu na skuteczność przyznaną tym poszczególnym normom w obrębie terytorium tych państw (wyrok z dnia 11 stycznia 2024 r., Global Ink Trade, C‑537/22, EU:C:2024:6, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo). 48      Zasada ta wymaga w szczególności od sądów krajowych w celu zagwarantowania skuteczności wszystkich przepisów prawa Unii, aby dokonywały one wykładni ich prawa krajowego w sposób jak najbardziej zgodny z prawem Unii (wyrok z dnia 18 stycznia 2022 r. Thelen Technopark Berlin, C‑261/20, EU:C:2022:33, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo). 49      Tym samym Trybunał orzekł, że wymóg dokonywania wykładni zgodnej może w danym wypadku obejmować konieczność zmiany utrwalonego orzecznictwa przez sądy krajowe, jeżeli opiera się ono na wykładni prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami dyrektywy, oraz odstąpienia z własnej inicjatywy od stosowania wszelkiej wykładni przyjętej przez sąd wyższej instancji, którą sądy te powinny stosować na podstawie prawa krajowego, jeżeli wykładnia ta nie jest zgodna z tą dyrektywą [wyrok z dnia 30 kwietnia 2025 r., AxFina Hungary (Dalsze obowiązywanie umowy), C‑630/23, EU:C:2025:302 pkt 88 i przytoczone tam orzecznictwo]. 50      Sąd krajowy nie może zatem ważnie stwierdzić, iż nie można dokonać wykładni przepisu prawa krajowego zgodnie z prawem Unii jedynie ze względu na to, że do tej pory niezmiennie interpretowano ten przepis w sposób niezgodny z tym prawem [wyrok z dnia 30 kwietnia 2025 r., AxFina Hungary (Dalsze obowiązywanie umowy), C‑630/23, EU:C:2025:302, pkt 89 i przytoczone tam orzecznictwo]. 51      Należy ponadto przypomnieć, że co do zasady prawo Unii nie stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu lub praktyce krajowej, które przewidują, że sąd niższej instancji państwa członkowskiego jest związany orzeczeniem sądu wyższej instancji tego państwa członkowskiego ze względu na kompetencje państw członkowskich w zakresie organizacji wymiaru sprawiedliwości [zob. podobnie wyrok z dnia 22 lutego 2022 r., RS (Skutki wyroków sądu konstytucyjnego), C‑430/21, EU:C:2022:99, pkt 45]. 52      Niemniej jednak sąd krajowy, który skorzystał z uprawnienia przyznanego mu w art. 267 TFUE, jest przy rozstrzyganiu zawisłego przed nim sporu związany dokonaną przez Trybunał wykładnią przepisów prawa Unii, a zatem w danym wypadku nie powinien uwzględniać oceny sądu krajowego wyższej instancji, jeżeli w świetle wykładni dokonanej przez Trybunał uzna, że ocena ta nie jest zgodna z prawem Unii, w razie potrzeby poprzez odstąpienie od stosowania przepisu krajowego zobowiązującego go do zastosowania się do orzeczeń tego sądu wyższej instancji (zob. wyrok z dnia 11 stycznia 2024 r., Global Ink Trade, C‑537/22, EU:C:2024:6, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo). 53      W niniejszej sprawie okoliczność, że sąd krajowy orzekający w ramach postępowania po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania powinien zastosować się do oceny prawnej dokonanej przez sąd krajowy wyższej instancji w sprawie będącej przedmiotem tego postępowania, nie może podważyć ciążącego na tym sądzie obowiązku odstąpienia od takiej oceny, jeżeli ocena ta jest sprzeczna z prawem Unii, poprzez odstąpienie w razie potrzeby od stosowania przepisu krajowego zobowiązującego go do zastosowania się do orzeczeń tego sądu wyższej instancji. 54      W tych okolicznościach, z uwagi na zasady pierwszeństwa i skutków związanych z orzeczeniami prejudycjalnymi wydanymi na podstawie art. 267 TFUE, sąd krajowy nie może być zobowiązany na mocy prawa krajowego lub praktyki krajowej do pozostania przy ocenie prawnej dokonanej przez sąd krajowy wyższej instancji, który odmówiłby zakwalifikowania jako „przedsiębiorcę” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 podmiotu spełniającego kryterium przypomniane w pkt 36 niniejszego wyroku. 55      W konsekwencji na pytanie trzecie trzeba odpowiedzieć, iż zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że nakłada ona na sąd krajowy związany na mocy przepisu lub praktyki prawa krajowego oceną prawną dokonaną przez sąd krajowy wyższej instancji w sprawie, która została mu przekazana do ponownego rozpoznania, obowiązek odstąpienia od tej oceny, jeżeli uzna on, że ocena ta nie jest zgodna z wykładnią przepisu prawa Unii dokonaną przez Trybunał na podstawie art. 267 TFUE. W przedmiocie ograniczenia skutków niniejszego wyroku w czasie 56      Na wypadek gdyby Trybunał doszedł do wniosku, że podmiot taki jak ŠFRB może zostać uznany za „przedsiębiorcę” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13, ŠFRB i rząd słowacki zwróciły się do Trybunału o ograniczenie w czasie skutków niniejszego wyroku do toczących się postępowań, które nie były przedmiotem prawomocnego orzeczenia przed ogłoszeniem tego wyroku. 57      Podkreślają oni, po pierwsze, że ŠFRB działał w dobrej wierze, zgodnie z orzeczeniami wydanymi przez Najvyšší súd Slovenskej republiky (sąd najwyższy Republiki Słowackiej) od 2019 r., a po drugie, że brak ograniczenia w czasie skutków niniejszego wyroku pociągałby za sobą konsekwencje finansowe zagrażające działalności ŠFRB. 58      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wykładnia przepisu prawa Unii dokonana przez Trybunał w ramach kompetencji przyznanej mu w art. 267 TFUE wyjaśnia i precyzuje znaczenie oraz zakres tego przepisu, tak jak powinien lub powinien był on być rozumiany i stosowany od chwili jego wejścia w życie. A zatem jedynie w wyjątkowych przypadkach Trybunał, stosując ogólną zasadę pewności prawa leżącą u podstaw unijnego porządku prawnego, może uznać, że należy ograniczyć ze skutkiem dla wszystkich zainteresowanych możliwość powoływania się na zinterpretowany przez niego przepis celem podważenia stosunków prawnych zawartych w dobrej wierze. Aby tego rodzaju ograniczenie mogło mieć miejsce, winny zostać spełnione dwie istotne przesłanki, mianowicie dobra wiara zainteresowanych i ryzyko poważnych utrudnień, przy czym przesłanki te są kumulatywne [wyrok z dnia 22 czerwca 2021 r., Latvijas Republikas Saeima (Punkty karne), C‑439/19, EU:C:2021:504, pkt 132, 136 i przytoczone tam orzecznictwo]. 59      Tym samym Trybunał stosował to rozwiązanie jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach, zwłaszcza gdy istniało ryzyko wystąpienia poważnych skutków finansowych ze względu między innymi na znaczną liczbę stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze na podstawie przepisów uważanych za skuteczne i obowiązujące, a także gdy okazywało się, że osoby prywatne oraz organy krajowe dopuściły się zachowań niezgodnych z prawem Unii ze względu na istnienie obiektywnej i istotnej niepewności co do znaczenia przepisów prawa Unii, do której to niepewności przyczyniło się ewentualnie również samo zachowanie innych państw członkowskich bądź Komisji Europejskiej (wyrok z dnia 22 września 2016 r., Microsoft Mobile Sales International i in., C 110/15, EU:C:2016:717, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo). 60      W odniesieniu w szczególności do kryterium dotyczącego prawdopodobieństwa zaistnienia poważnych skutków finansowych, należy przypomnieć, że to do państwa członkowskiego, które wnosi o ograniczenie w czasie skutków wyroku wydanego w trybie prejudycjalnym, należy przedstawienie w postępowaniu przed Trybunałem danych liczbowych świadczących o prawdopodobieństwie takich skutków (wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Erzeugerorganisation Tiefkühlgemüse, C‑516/16, EU:C:2017:1011, pkt 91 i przytoczone tam orzecznictwo). 61      W niniejszej sprawie prawdą jest, że rząd słowacki przedstawił w swoich uwagach na piśmie dane dotyczące liczby kredytów mieszkaniowych udzielonych przez ŠFRB, a także odpowiadającej im wartości finansowej. 62      Jednakże ani ten rząd, ani zresztą ŠFRB nie precyzują skutków prawnych i finansowych, jakie uznanie tego podmiotu za „przedsiębiorcę” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 miałoby dla zawartych przez niego umów. W tym względzie należy przypomnieć, że stosowanie tej dyrektywy do tych umów, które prowadziłoby do stwierdzenia nieuczciwego charakteru niektórych ich warunków, niekoniecznie oznacza ich nieważność w całości, ponieważ umowy te powinny nadal obowiązywać bez warunków, które zostałyby uznane za nieuczciwe, o ile zgodnie z przepisami prawa krajowego takie dalsze obowiązywanie tych umów jest prawnie możliwe (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo). 63      W tych okolicznościach należy uznać, że kryterium dotyczące ryzyka poważnych konsekwencji nie zostało spełnione, a tym samym nie ma potrzeby badania, czy zostało spełnione kryterium dotyczące dobrej wiary zainteresowanych. 64      W związku z powyższym nie należy ograniczać w czasie skutków niniejszego wyroku. 65      Niezależnie od tego należy przypomnieć znaczenie, jakie zasada powagi rzeczy osądzonej ma w porządkach prawnych zarówno Unii, jak i w krajowych. Dla zapewnienia stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest bowiem, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla tych środków terminów, były niepodważalne [zob. wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 38; z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), C‑582/21, EU:C:2024:282, pkt 37]. 66      Prawo Unii Europejskiej nie zobowiązuje zatem sądu krajowego do zaprzestania stosowania krajowych przepisów proceduralnych nadających powagę rzeczy osądzonej danemu orzeczeniu, nawet jeśli umożliwiłoby to usunięcie naruszenia prawa Unii, które wynika z tego orzeczenia. Prawo Unii nie wymaga zatem, aby w celu uwzględnienia przyjętej przez Trybunał wykładni odpowiedniego przepisu tego prawa krajowy organ sądowy był co do zasady zobowiązany do zmiany swojego orzeczenia korzystającego z powagi rzeczy osądzonej. W związku z tym, jeżeli obowiązujące krajowe przepisy proceduralne obejmują możliwość dokonania przez sąd krajowy pod pewnymi warunkami zmiany orzeczenia posiadającego moc rzeczy osądzonej w celu doprowadzenia do sytuacji zgodnej z prawem krajowym, możliwość ta zgodnie z zasadami równoważności i skuteczności powinna zostać wykorzystana w pierwszej kolejności, jeśli warunki te zostały spełnione, w celu doprowadzenia sytuacji będącej przedmiotem postępowania głównego do stanu zgodnego z przepisami prawa Unii [zob. podobnie wyroki: z dnia 10 lipca 2014 r., Impresa Pizzarotti, C‑213/13, EU:C:2014:2067, pkt 59–62; z dnia 9 kwietnia 2024 r., Profi Credit Polska (Wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem), C‑582/21, EU:C:2024:282, pkt 38, 42]. W przedmiocie kosztów 67      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi. Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje: 1)      Artykuł 2 lit. c) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że: instytucja publiczna utworzona na mocy ustawy w celu wykonywania działalności o charakterze niezarobkowym w zakresie pomocy mieszkaniowej polegającej w szczególności na udzielaniu osobom fizycznym kredytów mieszkaniowych na preferencyjnych warunkach jest „przedsiębiorcą” w rozumieniu tego przepisu, ponieważ umowy kredytu, które zawiera z tymi osobami, wpisują się w ramy jej działalności gospodarczej lub zawodowej. 2)      Zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, że nakłada ona na sąd krajowy, związany na mocy przepisu lub praktyki prawa krajowego oceną prawną dokonaną przez sąd krajowy wyższej instancji w sprawie, która została mu przekazana do ponownego rozpoznania, obowiązek odstąpienia od tej oceny, jeżeli uzna on, że ocena ta nie jest zgodna z wykładnią przepisu prawa Unii dokonaną przez Trybunał na podstawie art. 267 TFUE. Podpisy *      Język postępowania: słowacki.