C-195/15

WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba) z dnia 26 października 2016 r. ( *1 ) „Odesłanie prejudycjalne — Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości — Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Postępowanie upadłościowe — Rozporządzenie (WE) nr 1346/2000 — Artykuł 5 — Pojęcie „praw rzeczowych osób trzecich” — Ciężar publiczny obciążający nieruchomość i gwarantujący pobranie podatku gruntowego” W sprawie C‑195/15 mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości, Niemcy) postanowieniem z dnia 12 marca 2015 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 29 kwietnia 2015 r., w postępowaniu: SCI Senior Home, objęta postępowaniem naprawczym, przeciwko Gemeinde Wedemark, Hannoversche Volksbank eG, TRYBUNAŁ (piąta izba), w składzie: J.L. da Cruz Vilaça, prezes izby, M. Berger (sprawozdawca), A. Borg Barthet, E. Levits i F. Biltgen, sędziowie, rzecznik generalny: M. Szpunar, sekretarz: M. Aleksejev, administrator, uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 10 marca 2016 r., rozważywszy uwagi przedstawione: — w imieniu rządu hiszpańskiego przez A. Gavelę Llopis, działającą w charakterze pełnomocnika, — w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Wilderspina, działającego w charakterze pełnomocnika, po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 26 maja 2016 r., wydaje następujący Wyrok Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. 2000, L 160, s. 1). Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy SCI Senior Home, objętą postępowaniem naprawczym, reprezentowaną przez Pierre’a Mulhaupta, działającego w charakterze nadzory sądowego, a Gemeinde Wedemark (gminą Wedemark, Niemcy) i Hannoversche Volksbank eG w przedmiocie przymusowej licytacji nieruchomości będącej własnością Senior Home. Ramy prawne Prawo Unii Motywy 24 i 25 rozporządzenia nr 1346/2000 stanowią: „(24) Automatyczne uznanie postępowania upadłościowego, do którego co do zasady stosuje się prawo państwa wszczęcia, może kolidować z przepisami innych państw członkowskich o dokonywaniu czynności prawnych. W celu ochrony zaufania oraz pewności obrotu w państwach członkowskich innych niż państwo wszczęcia postępowania należy przewidzieć szereg wyjątków od ogólnej zasady. (25) Szczególna potrzeba wprowadzenia regulacji odstępującej od stosowania prawa państwa wszczęcia postępowania istnieje w przypadku praw rzeczowych, jako że mają one szczególne znaczenie dla udzielania kredytu. Ustanowienie, skuteczność i zakres takiego prawa rzeczowego powinny być zatem z reguły określane zgodnie z prawem miejsca położenia i nie powinny zostać naruszone przez wszczęcie postępowania upadłościowego. Uprawniony z tytułu prawa rzeczowego powinien w dalszym ciągu móc dochodzić swojego prawa wyłączenia z masy lub odrębnego zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia. W przypadku gdy na składnikach majątkowych znajdujących się w państwie członkowskim istnieją prawa rzeczowe przewidziane prawem miejsca ich położenia, główne postępowanie upadłościowe prowadzone jest jednak w innym państwie członkowskim, zarządca w postępowaniu głównym powinien być uprawniony do zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania wtórnego w państwie, w którym istnieją prawa rzeczowe, o ile dłużnik ma tam oddział. Jeżeli wtórne postępowanie upadłościowe nie zostanie wszczęte, nadwyżka ze zbycia składnika majątkowego obciążonego prawem rzeczowym musi zostać przekazana zarządcy w postępowaniu głównym”. Artykuł 4 rozporządzenia nr 1346/2000, zatytułowany „Prawo właściwe”, przewiduje: „1.   O ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, dla postępowania upadłościowego i jego skutków właściwe jest prawo państwa członkowskiego, w którym zostaje wszczęte postępowanie, określanego dalej jako »państwo wszczęcia postępowania«. 2.   Prawo państwa wszczęcia postępowania określa przesłanki wszczęcia postępowania upadłościowego, sposób jego prowadzenia i ukończenia. W szczególności określa ono: […] f) skutki wszczęcia postępowania upadłościowego na środki dochodzenia praw przez poszczególnych wierzycieli; z wyłączeniem toczących się postępowań; […] i) podział środków uzyskanych z likwidacji majątku, kolejność zaspokojenia wierzytelności oraz prawa wierzycieli, którzy po wszczęciu postępowania upadłościowego zostali częściowo zaspokojeni na podstawie prawa rzeczowego lub wskutek potrącenia; […]”. Artykuł 5 rozporządzenia nr 1346/2000, zatytułowany „Prawa rzeczowe osób trzecich”, stanowi: „1.   Wszczęcie postępowania upadłościowego nie narusza praw rzeczowych wierzycieli lub osób trzecich na materialnych lub niematerialnych, ruchomych lub nieruchomych składnikach majątku dłużnika – zarówno na określonych przedmiotach, jak i na zbiorze nieokreślonych przedmiotów o zmiennym składzie – które w chwili wszczęcia postępowania znajdują się na terytorium innego państwa członkowskiego. 2.   Do praw określonych w ust. 1 należą w szczególności: a) uprawnienie do zbycia przedmiotu lub przeznaczenia go do zbycia i zaspokojenia się z uzyskanych środków lub pożytków tego przedmiotu, w szczególności z tytułu zastawu lub hipoteki; b) wyłączne prawo ściągnięcia wierzytelności, w szczególności z tytułu zastawu na wierzytelności lub przelewu tej wierzytelności w celu zabezpieczenia roszczenia; c) prawo żądania wydania przedmiotu od każdego, kto wbrew woli uprawnionego posiada go lub użytkuje; d) prawo rzeczowe do pobierania pożytków przedmiotu. 3.   Wpisane do publicznego rejestru i skuteczne wobec osób trzecich uprawnienie do uzyskania prawa rzeczowego w rozumieniu ust. 1 traktuje się jak prawo rzeczowe. […]”. Zgodnie z art. 39 rozporządzenia nr 1346/2000, zatytułowanym „Prawo zgłoszenia wierzytelności”: „Każdy wierzyciel, którego miejsce zwykłego pobytu, miejsce zamieszkania lub siedziba znajdują się w innym państwie członkowskim niż państwo wszczęcia postępowania, włącznie z organami podatkowymi i instytucjami ubezpieczenia społecznego państw członkowskich, może pisemnie zgłosić swoje wierzytelności w postępowaniu upadłościowym”. Prawo niemieckie Paragraf 12 Grundsteuergesetz (ustawy o podatku gruntowym, zwanej dalej „GrStG”), zatytułowany „Zabezpieczenie rzeczowe”, ma następujące brzmienie: „Podatek gruntowy ciąży na opodatkowanej nieruchomości jako ciężar publiczny”. Paragraf 77 ust. 2 zdane pierwsze Abgabenordnung (ordynacji podatkowej, zwanej dalej „AO”) przewiduje: „W przypadku podatku, który ciąży na nieruchomości jako ciężar publiczny, właściciel ma obowiązek znoszenia jego egzekucji z nieruchomości gruntowej”. Paragraf 10 ust. 1 Zwangsversteigerungsgesetz (ustawy o przymusowej licytacji) stanowi: „Do zaspokojenia z nieruchomości gruntowej uprawniają według następującej kolejności […]: […] 3) roszczenia o zapłatę ciężarów publicznych ciążących na nieruchomości w związku z zaległymi kwotami z ostatnich czterech lat; świadczenia okresowe, w szczególności podatki gruntowe, odsetki, dopłaty lub świadczenia rentowe […] korzystają z tego prawa pierwszeństwa zaspokojenia tylko w odniesieniu do bieżących kwot i w odniesieniu do zaległości z ostatnich dwóch lat […]. […]”. Okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym i pytanie prejudycjalne Senior Home, société civile immobilière, będąca spółką prawa francuskiego, jest właścicielem nieruchomości położonej w Wedemark (Niemcy). Orzeczeniem z dnia 6 maja 2013 r. została ona objęta postępowaniem naprawczym (redressement judiciaire) przez tribunal de grande instance de Mulhouse (sąd pierwszej instancji w Miluzie, Francja). W dniu 15 maja 2013 r. gmina Wedemark wniosła o dokonanie przymusowej licytacji tej nieruchomości w celu ściągnięcia zaległych podatków gruntowych za okres od 1 października 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. w wysokości 7471,19 EUR, przedstawiając tytuł wykonawczy stwierdzający wierzytelność podatkową. Postanowieniem z dnia 21 maja 2013 r. Amtsgericht Burgwedel (sąd rejonowy w Burgwedel, Niemcy) zarządził przymusową licytację wspomnianej nieruchomości. Zażalenie na to postanowienie wniesione przez Senior Home nie zostało uwzględnione. W następstwie oddalenia jej środka odwoławczego wniesionego do Landgericht Hannover (sądu okręgowego w Hanowerze, Niemcy) Senior Home, reprezentowana przez P. Mulhaupta działającego w charakterze nadzorcy sądowego, wniosła sprawę do Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości, Niemcy) w celu uzyskania, po pierwsze, uchylenia zarządzenia Amtsgericht Burgwedel (sądu rejonowego w Burgwedel) o przeprowadzeniu przymusowej licytacji, a po drugie, wykreślenia w księdze wieczystej odnośnego wpisu. Sąd odsyłający przypomina, że zgodnie z art. 4 rozporządzenia nr 1346/2000 postępowanie upadłościowe wszczęte wobec Senior Home podlega prawu francuskiemu. Na mocy zaś tego prawa wszczęcie postępowania naprawczego stoi w istocie na przeszkodzie przymusowej licytacji rozpatrywanej w postępowaniu głównym. Natomiast zgodnie z art. 5 ust. 1 tego rozporządzenia wszczęcie postępowania upadłościowego nie narusza praw rzeczowych wierzyciela lub osoby trzeciej na składnikach majątku dłużnika, które znajdują się na terytorium jednego z państw członkowskich. Sąd odsyłający zauważa, że według prawa niemieckiego wierzytelności wymagane z tytułu podatków gruntowych stanowią zgodnie z art. 12 GrStG ciężary publiczne obciążające nieruchomości gruntowe, mające formę praw rzeczowych, których egzekucję z obciążonej nieruchomości jej właściciel jest zobowiązany znosić na podstawie tytułu stwierdzającego te wierzytelności zgodnie z § 77 ust. 2 zdanie pierwsze AO. Jednakże sąd ten zastanawia się, czy kwestię istnienia lub nieistnienia prawa rzeczowego dla celów stosowania art. 5 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia należy ocenić na podstawie prawa niemieckiego, czy też – przeciwnie – pojęcie „prawa rzeczowego” trzeba interpretować w sposób autonomiczny. W tych okolicznościach Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy pojęcie prawa rzeczowego, o którym mowa w art. 5 ust. 1 rozporządzenia [nr 1346/2000] obejmuje uregulowanie krajowe, takie jak zawarte w § 12 [GrStG] w związku z § 77 ust. 2 zdanie pierwsze [AO], zgodnie z którym wierzytelności z tytułu podatku gruntowego ciążą z mocy ustawy na nieruchomości jako ciężar publiczny i właściciel jest w konsekwencji zobowiązany do znoszenia egzekucji z tej nieruchomości?”. W przedmiocie pytania prejudycjalnego Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 rozporządzenia nr 1346/2000 należy interpretować w ten sposób, że zgodnie z tym artykułem „prawem rzeczowym” jest zabezpieczenie ustanowione na mocy przepisu prawa krajowego, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, według którego nieruchomość dłużnika z tytułu podatku gruntowego jest obciążona z mocy ustawy ciężarem publicznym, a właściciel ten musi znosić egzekucję z tej nieruchomości na podstawie tytułu stwierdzającego wierzytelność podatkową. W tym względzie należy przypomnieć w pierwszej kolejności, że jak zauważył rzecznik generalny w pkt 21–23 opinii, rozporządzenie to zasadza się na tak zwanym modelu „ograniczonej uniwersalności”, zgodnie z którym z jednej strony dla postępowania upadłościowego i jego skutków właściwe jest prawo państwa członkowskiego, w którym zostaje wszczęte postępowanie, podczas gdy z drugiej strony wspomniane rozporządzenie przewiduje kilka wyjątków od tej zasady. Artykuł 5 ust. 1 tegoż rozporządzenia przewiduje jeden z tych wyjątków. Co się tyczy dokładniej art. 5 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000, który stanowi, że wszczęcie postępowania upadłościowego nie narusza praw rzeczowych wierzycieli lub osób trzecich na składnikach majątku dłużnika, które w chwili wszczęcia postępowania znajdują się na terytorium innego państwa członkowskiego, z orzecznictwa Trybunału wynika, że stanowienie, skuteczność i zakres takiego prawa rzeczowego powinny zasadniczo być ustalane na mocy prawa miejsca, w którym znajduje się przedmiot majątkowy obciążony takim prawem. W rezultacie art. 5 ust. 1 tego rozporządzenia, ustanawiając wyjątek od zasady, iż prawem właściwym jest prawo państwa członkowskiego wszczęcia postępowania, zezwala na stosowanie w odniesieniu do prawa rzeczowego przysługującego wierzycielowi lub osobie trzeciej, obciążającego określone składniki majątkowe dłużnika, prawa państwa członkowskiego, na którego terytorium dany składnik majątkowy jest położony (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 lipca 2012 r., ERSTE Bank Hungary, C‑527/10, EU:C:2012:417, pkt 40–42; z dnia 16 kwietnia 2015 r., Lutz, C‑557/13, EU:C:2015:227, pkt 27). W rezultacie, co się tyczy sprawy głównej, kwestia kwalifikacji odnośnego prawa jako prawa „rzeczowego” dla celów stosowania art. 5 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia podlega rozpatrzeniu w świetle prawa krajowego, w tym przypadku prawa niemieckiego. W tym względzie z postanowienia odsyłającego wynika, że ciążące na nieruchomości ciężary rozpatrywane w postępowaniu głównym stanowią majątkowe prawa rzeczowe, jako że właściciel obciążonej nieruchomości musi znosić egzekucję z tej nieruchomości na podstawie tytułu stwierdzającego wierzytelność podatkową. W każdym razie do sądu odsyłającego należy ustalenie i ocena stanu faktycznego w zawisłym przed nim sporze oraz wykładnia i zastosowanie prawa krajowego (wyrok z dnia 8 czerwca 2016 r., Hünnebeck, C‑479/14, EU:C:2016:412, pkt 36) w celu stwierdzenia, czy według prawa niemieckiego wierzytelność z tytułu podatku gruntowego rozpatrywaną w postępowaniu głównym można uznać za prawo rzeczowe. W drugiej kolejności należy przypomnieć, że art. 5 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 1346/2000 nie definiuje pojęcia „prawa rzeczowego”, uściśla jednakże, wymieniając szereg przykładów praw uznanych za „rzeczowe” przez to rozporządzenie, zakres i tym samym granice ochrony przyznanej przez ten przepis przewidzianym przez prawo wewnętrzne państw członkowskich przywilejom, gwarancjom i innym uprawnieniom wierzycieli niewypłacalnego dłużnika. Jak zauważył bowiem w istocie rzecznik generalny w pkt 43 i 44 opinii, aby nie pozbawić skuteczności ograniczenia zakresu stosowania art. 5 wspomnianego rozporządzenia do praw „rzeczowych”, należy uznać, że prawa uznane za „rzeczowe” przez dane ustawodawstwo krajowe muszą spełniać pewne kryteria dla celów objęcia ich art. 5. W niniejszym przypadku, co się tyczy prawa takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, należy stwierdzić, że prawo to – z zastrzeżeniem ustaleń, których przeprowadzenie należy do sądu odsyłającego – spełnia kryteria wymienione w art. 5 ust. 2 rozporządzenia nr 1346/2000, gdyż po pierwsze stanowi ciężar obciążający w sposób bezpośredni i natychmiastowy opodatkowaną nieruchomość, a po drugie właściciel nieruchomości musi znosić egzekucję z tej nieruchomości zgodnie z § 77 ust. 2 zdanie pierwsze AO. Co więcej, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 49 opinii, w toku postępowania upadłościowego administracji skarbowej przysługuje z tytułu ciążącego na nieruchomości ciężaru rozpatrywanego w postępowaniu głównym przymiot wierzyciela uprzywilejowanego. W trzeciej kolejności stwierdzenia tego nie może podważać podniesiona przez Komisję w jej uwagach okoliczność, zgodnie z którą wspomniany art. 5 należy interpretować w ścisły sposób w zakresie, w jakim stanowi wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 4 tego rozporządzenia, tak że miałby on dotyczyć tylko praw rzeczowych ustanowionych w ramach transakcji handlowych. Po pierwsze, choć bowiem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepis stanowiący odstępstwo należy interpretować w ścisły sposób, to niemniej należy dbać, żeby przepis ten nie został pozbawiony swej skuteczności (zob. podobnie wyrok z dnia 13 grudnia 2012 r., BLV Wohn- und Gewerbebau, C‑395/11, EU:C:2012:799, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo). Po drugie, ani brzmienie przepisów rozporządzenia nr 1346/2000, ani zamierzone przez to rozporządzenie cele nie pozwalają interpretować jego art. 5 w ten sposób, że nie obejmowałby on praw rzeczowych udzielonych poza ramami transakcji handlowej. Co się tyczy brzmienia rozpatrywanych przepisów, należy zauważyć, że wspomniany art. 5 nie zawiera żadnego elementu mogącego ograniczyć zakres stosowania tego artykułu w zależności od pochodzenia danego prawa rzeczowego lub charakteru, publicznoprawnego lub prywatnoprawnego, wierzytelności zabezpieczonej tym prawem rzeczowym. Jeśli chodzi o cele realizowane przez ten przepis, z motywu 24 rozporządzenia nr 1346/2000 wynika, że ustanowione w art. 4 tego rozporządzenia wyjątki od ogólnej zasady określania prawa właściwego zmierzają do „ochrony zaufania oraz pewności obrotu w państwach członkowskich innych niż państwo wszczęcia postępowania”, przy czym charakter handlowy odnośnych praw lub wierzytelności jest w tym względzie obojętny. Co więcej, nic nie pozwala wywieść z motywu 25 rozporządzenia nr 1346/2000 – zgodnie z którym „szczególna” potrzeba wprowadzenia regulacji odstępującej od stosowania prawa państwa wszczęcia postępowania istnieje w przypadku praw rzeczowych, gdyż mają one szczególne znaczenie dla udzielania kredytu – że wyjątek ten miałby obejmować tylko zabezpieczenia rzeczowe udzielone jedynie w ramach umów handlowych lub kredytowych. Przeciwnie, wydaje się, że ograniczenie zakresu stosowania art. 5 tegoż rozporządzenia poprzez uzależnienie go od pochodzenia handlowego odnośnego prawa rzeczowego byłoby sprzeczne z wyraźnie określonym w motywie 24 tego rozporządzenia celem ochrony zaufania oraz pewności obrotu. W każdym razie należy stwierdzić, że wykładnia art. 5 rozporządzenia nr 1346/2000 w ten sposób, że przewidziany w nim wyjątek miałby obejmować jedynie prawa rzeczowe ustanowione w ramach transakcji handlowych lub kredytowych, prowadziłby do niekorzystnego traktowania osób uprawnionych z tytułu praw rzeczowych ustanowionych w ramach czynności o charakterze innym niż handlowy. Jak zaś zauważył w istocie rzecznik generalny w pkt 64–67 opinii, rozporządzenie nr 1346/2000 opiera się na zasadzie równego traktowania wierzycieli i na zasadzie, zgodnie z którą jego przepisy należy stosować niezależnie od tego, czy wierzytelności zabezpieczone prawami rzeczowymi mają charakter handlowy, czy inny. I tak, co się tyczy możliwości pisemnego zgłoszenia wierzytelności przez wierzycieli w ramach postępowania upadłościowego, art. 39 tego rozporządzenia wyłącza jakąkolwiek dyskryminację organów podatkowych i instytucji ubezpieczenia społecznego państw członkowskich innych niż państwo, na którego terytorium postępowanie upadłościowe zostało wszczęte. W tych okolicznościach należy odpowiedzieć na pytanie, iż art. 5 rozporządzenia nr 1346/2000 należy interpretować w ten sposób, że „prawem rzeczowym” w rozumieniu tego artykułu jest zabezpieczenie ustanowione na mocy przepisu prawa krajowego, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, według którego nieruchomość dłużnika z tytułu podatku gruntowego jest obciążona z mocy ustawy ciężarem publicznym, a właściciel ten musi znosić egzekucję z tej nieruchomości na podstawie tytułu stwierdzającego wierzytelność podatkową. W przedmiocie kosztów Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.   Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:   Artykuł 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego należy interpretować w ten sposób, że „prawem rzeczowym” w rozumieniu tego artykułu jest zabezpieczenie ustanowione na mocy przepisu prawa krajowego, takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, według którego nieruchomość dłużnika z tytułu podatku gruntowego jest obciążona z mocy ustawy ciężarem publicznym, a właściciel ten musi znosić egzekucję z tej nieruchomości na podstawie tytułu stwierdzającego wierzytelność podatkową.   Podpisy ( *1 ) Język postępowania: niemiecki.