C-196/25

Wydanie tymczasowe OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ JULIANE KOKOTT z dnia 25 czerwca 2026 r.(1) Sprawa C‑196/25 Komisja Europejska przeciwko Irlandii Postępowanie w sprawie stwierdzenia uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Dyrektywa 92/43/EWG – Ochrona siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory – Pozyskiwanie torfu na obszarach Natura 2000 wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wierzchowinowe – Pogorszenie stanu chronionych siedlisk torfowiskowych – Obowiązek przywrócenia stanu siedlisk zdegradowanych – Ocena skutków pozyskiwania torfu w odniesieniu do założeń ochrony obszarów Natura 2000 I.      Wprowadzenie 1.        Ze względu na dużą liczbę torfowisk w Irlandii torf jest tradycyjnie intensywnie wykorzystywany. Jednak dyrektywa siedliskowa(2) nakłada obecnie obowiązek utworzenia dla niektórych siedlisk torfowiskowych obszarów chronionych, tak zwanych obszarów Natura 2000. W związku z tym wydobycie torfu na tych obszarach musi zostać zakończone. 2.        W niniejszym postępowaniu w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego Komisja zarzuca Irlandii, że nie podjęła wystarczających działań w celu zapobiegania wydobyciu torfu na obszarach Natura 2000. Ponadto Komisja argumentuje, że Irlandia powinna była przywrócić stan obszarów, których stan się pogorszył w wyniku niepowstrzymanego przez Irlandię pozyskiwania torfu. W szczególności ten aspekt daje Trybunałowi możliwość dalszego doprecyzowania obowiązków państw członkowskich wynikających z uchybienia prawu Unii. Wreszcie Irlandia nie wdrożyła i nie egzekwowała w odpowiedni sposób przepisów dotyczących oceny oddziaływania planów i przedsięwzięć na obszary Natura 2000 w odniesieniu do wydobycia torfu. II.    Ramy prawne 3.        Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy siedliskowej przewiduje, że państwa członkowskie do dnia 10 czerwca 1995 r. zaproponują Komisji potencjalne obszary ochrony: „1.      Na podstawie kryteriów określonych w załączniku III (etap 1) oraz stosownych informacji naukowych każde państwo członkowskie proponuje wykaz terenów, wskazując, które typy siedlisk przyrodniczych z załącznika I i które gatunki z załącznika II są rodzime w odniesieniu do terytorium, na którym tereny się znajdują. […] Niniejszy wykaz zostaje przekazany Komisji w ciągu trzech lat od notyfikacji niniejszej dyrektywy [miało to miejsce w dniu 10 czerwca 1992 r.], wraz z informacją na temat każdego terenu. […]” 4.        Zgodnie z art. 4 ust. 2 dyrektywy siedliskowej Komisja opracowuje na tej podstawie wykaz terenów mających znaczenie dla Wspólnoty (obszary Natura 2000). Skoro tylko Komisja umieści obszar w wykazie, dane państwo członkowskie wyznacza ten obszar możliwie najszybciej, nie później niż w ciągu sześciu lat, jako specjalny obszar ochrony. Ponadto obszar ten podlega od momentu umieszczenia w wykazie zgodnie z art. 4 ust. 5 przepisom art. 6 ust. 2, 3 i 4. 5.        W art. 6 ust. 2–4 dyrektywy siedliskowej uregulowana jest ochrona obszarów Natura 2000: „2.      Państwa członkowskie podejmują odpowiednie działania w celu uniknięcia na specjalnych obszarach ochrony pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków, jak również w celu uniknięcia niepokojenia gatunków, dla których zostały wyznaczone takie obszary, o ile to niepokojenie może mieć znaczenie w stosunku do celów niniejszej. 3.      Każdy plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, ale które może na nie w istotny sposób oddziaływać, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, podlega odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony. W świetle wniosków wynikających z tej oceny oraz bez uszczerbku dla przepisów ust. 4 właściwe władze krajowe wyrażają zgodę na ten plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on niekorzystnie na dany teren oraz, w stosownych przypadkach, po uzyskaniu opinii całego społeczeństwa. 4.      Jeśli pomimo negatywnej oceny skutków dla danego terenu oraz braku rozwiązań alternatywnych, plan lub przedsięwzięcie musi jednak zostać zrealizowane z powodów o charakterze zasadniczym wynikających z nadrzędnego interesu publicznego, w tym interesów mających charakter społeczny lub gospodarczy, państwo członkowskie stosuje wszelkie środki kompensujące konieczne do zapewnienia ochrony ogólnej spójności Natury 2000. O przyjętych środkach kompensujących państwo członkowskie informuje Komisję. […]” 6.        Załącznik I do dyrektywy siedliskowej zawiera między innymi typy siedlisk przyrodniczych „*Czynne, żywe torfowiska wysokie” (kod Natura 2000 7110, priorytetowe), „Zdegradowane torfowiska wysokie (zdolne jeszcze do naturalnej regeneracji)” (kod Natura 2000: 7120) oraz Torfowiska wierzchowinowe (* jeżeli są czynne)” (kod Natura 2000: 7130). III. Stan faktyczny i postępowanie poprzedzające wniesienie skargi 7.        W Irlandii jest wiele obszarów Natura 2000, w których chronione są typy siedlisk torfowiskowych, w szczególności torfowiska wysokie (kody Natura 2000: 7110 i 7120) oraz torfowiska wierzchowinowe (kod Natura 2000: 7130). 8.        Torfowiska wysokie to ubogie w składniki odżywcze, kwaśne torfowiska, zasilane głównie wodą deszczową. Poziom wody jest zazwyczaj wyższy niż poziom otaczających wód gruntowych. Roślinność występuje przez cały rok i charakteryzuje się barwnymi kopcami torfowców, które umożliwiają wzrost torfowiska(3). Żywe torfowiska wysokie są priorytetowym typem siedliska, ale również zdegradowane torfowiska wysokie, które nadal nadają się do odtworzenia, należą do typów siedlisk objętych ochroną na obszarach Natura 2000. 9.        W 2004 r. Komisja objęła ochroną 48 obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty, na których chronione są żywe i zdegradowane torfowiska wysokie(4). W 2008 i 2018 r. ochroną objęto każdorazowo pięć(5) i dziewięć(6) kolejnych obszarów. Łącznie na terytorium Irlandii znajduje się obecnie 55 obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty, na których chronione są żywe i zdegradowane torfowiska wysokie, oraz siedem obszarów z wyłącznie zdegradowanymi torfowiskami wysokimi. 10.      Torfowiska wierzchowinowe to rozległe obszary lub krajobrazy torfowiskowe położone na płaskim lub pochyłym terenie, charakteryzujące się słabym odwadnianiem powierzchniowym, w klimacie oceanicznym z obfitymi opadami deszczu, charakterystycznym dla zachodniej i północnej Wielkiej Brytanii oraz Irlandii. Ważną rolę odgrywają tam również torfowce, ale wyższy udział niż na torfowiskach wysokich mają tam turzyce(7). Aktywne torfowiska wierzchowinowe są priorytetowym typem siedliska. 11.      Komisja objęła w 2004 r.(8) ochroną 54 irlandzkie obszary mające znaczenie dla Wspólnoty, na których chronione są torfowiska wierzchowinowe, a w 2008 r.(9) ochroną został objęty kolejny obszar. 12.      Komisja od 2008 r. ocenia pozyskiwanie torfu na tych obszarach. Przeprowadzona wówczas ocena stanu zachowania czynnych siedlisk typu torfowiska wysokie wykazała, że w ciągu około dziesięciu lat zmniejszyła się znacznie powierzchnia tego dominującego siedliska w Irlandii. 13.      W związku z tym Komisja zwróciła się w dniu 28 stycznia 2011 r. do Irlandii o przedstawienie uwag zgodnie z art. 258 TFUE i skierowała do tego państwa członkowskiego uzasadnioną opinię w dniu 17 czerwca 2011 r. 14.      Następnie miały miejsce regularne kontakty pomiędzy Komisją a Irlandią. Z uwagi jednak na to, że Komisja nie była zadowolona z podjętych przez Irlandię działań, skierowała do tego państwa członkowskiego w dniu 29 września 2022 r. dodatkową uzasadnioną opinię, w której wyznaczyła ostateczny dwumiesięczny termin do dnia 29 listopada 2022 r. do zakończenia zarzucanych uchybień prawu Unii. 15.      W dniu 15 marca 2025 r. Komisja wytoczyła ostatecznie niniejszą skargę, wnosząc mutatis mutandis o: 1.      stwierdzenie, że Irlandia uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy dyrektywy siedliskowej, przez to że a)      naruszyła art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej przez niepodjęcie odpowiednich działań w celu zapobieżenia pogorszeniu się stanu chronionych(10) siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wysokie zdegradowane na obszarach wskazanych w załączniku I, w wyniku działalności pozostającej w związku z mającym nadal miejsce pozyskiwaniem torfu, jak to ostatnio odnotowano w sezonie wydobywczym 2023; b)      naruszyła art, 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej przez niepodjęcie odpowiednich działań w celu uniknięcia pogorszenia stanu chronionych siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wysokie zdegradowane w wyniku działalności w związku z pozyskiwania torfu na obszarach wskazanych w załączniku II i we wskazanych tam okresach; c)      naruszyła art, 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej przez niepodjęcie odpowiednich działań w celu uniknięcia pogorszenia stanu chronionych siedlisk typu torfowiska wierzchowinowe w wyniku działalności w związku z pozyskiwaniem torfu na obszarach wskazanych w załączniku III-A; d)      naruszyła dyrektywę siedliskową w wykładni stosowanej przez Trybunał przez brak zapewnienia odtworzenia obszarów po degradacji powstałej na wszystkich obszarach wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie, torfowiska wysokie zdegradowane i torfowiska wierzchowinowe, mających znaczenie dla Wspólnoty, od momentu gdy powinny one zostać wskazane do wyznaczenia w dniu 10 czerwca 1995 r. lub, alternatywnie, od daty, w której Irlandia formalnie zaproponowała Komisji poszczególne obszary w celu takiego wyznaczenia; e)      naruszyła wymogi wynikające z art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej poprzez brak kontroli pozyskiwania torfu do terminu zawartego w dodatkowej uzasadnionej opinii na wskazanych w załączniku IV obszarach torfowisk wysokich i torfowisk wysokich zdegradowanych mających znaczenie dla Wspólnoty; f)      naruszyła wymogi wynikające z art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej w odniesieniu do kontroli działalności związanej z pozyskiwaniem torfu do spalania w gospodarstwach domowych w stosunku do wszystkich wskazanych w załączniku V obszarów torfowisk wierzchowinowych mających znaczenie dla Wspólnoty; g)      nie ustanowiła w odniesieniu do wskazanych w załączniku VI obszarów torfowisk wierzchowinowych systemu monitorowania zgodnego z art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej w celu kontrolowania działalności w zakresie wydobycia torfu, w tym pozyskiwania do celów innych niż w gospodarstwach domowych, w terminie wyznaczonym w dodatkowej uzasadnionej opinii; oraz o 2.      obciążenie Irlandii kosztami postępowania. 16.      Irlandia wnosi o: 1.      oddalenie skargi i 2.      obciążenie Komisji kosztami postępowania. 17.      Uczestnicy przedstawili swoje stanowisko na piśmie. Trybunał odstąpił od przeprowadzenia rozprawy na podstawie art. 76 § 2 regulaminu postępowania, ponieważ uznał sprawę za wyjaśnioną w wystarczającym stopniu. IV.    Ocena prawna 18.      Komisja zarzuca Irlandii niewypełnienie trzech obowiązków wynikających z art. 6 ust. 2, 3 i 4 dyrektywy siedliskowej w odniesieniu do dużej liczby obszarów Natura 2000 wyznaczonych w celu ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wierzchowinowe. Obowiązki te to, po pierwsze, zakaz pogarszania stanu zgodnie z art. 6 ust. 2 (w tym względzie lit. A. poniżej); po drugie, obowiązek odtworzenia zdegradowanych siedlisk (w tym względzie lit. B. poniżej); i po trzecie, zapewnienie uregulowań ochronnych w związku z wydawaniem pozwoleń na przedsięwzięcia zgodnie z art. 6 ust. 3 i 4 (w tym względzie lit. C. poniżej). A.      Zakaz pogarszania stanu zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej 19.      Żądanie skargi z pkt 1 lit. a), b) i c) sprawia z uwagi na dużą liczbę obszarów Natura 2000 na pierwszy rzut oka wrażenie, iż Komisja zarzuca pogorszenie stanu tych obszarów w wyniku pozyskiwania torfu. Jednakże to wrażenie jest mylne. 20.      Komisja wskazuje na te obszary raczej jako dowód na to, że Irlandia nie podjęła odpowiednich działań w celu zapobieżenia pogorszeniu stanu siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wierzchowinowe w wyniku pozyskiwana torfu. 21.      W związku z tym nie powstaje pytanie, czy Komisja żądaniem z pkt 1 lit. b) skargi może kwestionować pozyskiwanie torfu na niektórych obszarach, które zostało zakończone przed upływem terminu z uzasadnionej opinii. Komisja powołuje się na te działania także jedynie jako dowód na to, że działania ochronne w Irlandii są niewystarczające. 1.      Dopuszczalność 22.      Z tego punktu widzenia zarzuty Irlandii dotyczące dopuszczalności żądania skargi z pkt 1 lit. a), b) i c) są bezzasadne. 23.      Irlandia wskazuje co prawda, że argumenty Komisji są niejednoznaczne i nie przedstawiają w sposób spójny i precyzyjny podstaw rzekomych uchybień Irlandii. Nie jest jasne, których obszarów to dotyczy i dlaczego rzekomo nie podjęto odpowiednich działań, aby zapobiec pogorszeniu stanu poszczególnych miejsc. W argumentach mowa jest o „kilku miejscach”, których liczba jest zróżnicowana, a opisy nieprecyzyjne. W skardze nie wykazano z wymaganą dokładnością, w jakim zakresie podstawy przytoczone przez Komisję odnoszą się do konkretnych miejsc wymienionych we wnioskach i je uzasadniają. 24.      Oceniając to w sposób izolowany, z uzasadnienia skargi rzeczywiście nie wynika, do jakich obszarów odnoszą się zarzuty Komisji. Jeżeli jednak ocenia się uzasadnienie łącznie z żądaniem zawartym w pkt 1) lit. a), b) i c) i odpowiednich załącznikach do niniejszej opinii, to obszary oraz okres, w których miały mieć miejsca rzekome uchybienia, są jednoznacznie określone. W załączniku A.2 do skargi doprecyzowano dalej zarzuty odnoszące się do danych obszarów. 25.      Powyższe wystarcza do oceny tej argumentacji Komisji. 26.      Zakres, w jakim Komisja powinna określić odpowiednie środki zapobiegające negatywnym skutkom dla tych obszarów, nie jest zagadnieniem ocenianym w ramach badania dopuszczalności, lecz kwestią badaną w ramach oceny zasadności. 27.      Ponadto Irlandia uważa, iż jest niedopuszczalne, by Komisja obejmowała skargą także zdarzenia z 2023 r., czyli okresu po upływie terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii. 28.      Należy przyznać, że skargę powinno oceniać się według stanu istniejącego w momencie upływu terminu określonego w uzasadnionej opinii(11). Jednakże także późniejsze zdarzenia umożliwiają wnioski dotyczące stanu istniejącego w momencie upływu terminu(12), w szczególności jeżeli mają one ten sam charakter i stanowią to samo zachowanie co okoliczności, o których mowa w opinii(13). Z uwagi na to, że Komisja w odniesieniu do wszystkich wskazanych okresów zarzuca, iż Irlandia nie zapobiegła pozyskiwaniu torfu na obszarach Natura 2000, których to dotyczy, są to okoliczności o takim samym charakterze. 29.      W związku z powyższym nie należy uwzględniać zarzutu dotyczącego dopuszczalności żądań zawartego w pkt 1 lit. a), b) i c) skargi. 2.      Zasadność 30.      Zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej państwa członkowskie podejmują odpowiednie działania w celu uniknięcia na specjalnych obszarach ochrony, czyli na obszarach Natura 2000, pogorszenia stanu siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków. 31.      Obowiązek ten powstaje zgodnie z art. 5 ust. 4 dyrektywy siedliskowej wraz z umieszczeniem przez Komisję terenu w wykazie obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty. Dla większości obszarów wskazanych w żądaniach skargi tą datą jest 7 grudnia 2004 r., niektóre zostały jednak umieszczone dopiero w dniu 12 grudnia 2008 r. lub w dniu 14 grudnia 2018 r. a)      Pogorszenie stanu siedlisk torfowiskowych w wyniku pozyskiwania torfu 32.      Irlandia przyznaje, że pozyskiwanie torfu i związane z tym osuszania mogą naruszać integralność obszarów Natura 2000 wyznaczonych dla siedlisk typu torfowiska wysokie. 33.      Komisja wyjaśnia to tym, że do utrzymania torfowisk konieczne jest, by średni poziom wody w czynnych torfowiskach wysokich był utrzymywany przez większą część roku blisko powierzchni lub powyżej niej. Jednakże torfowiska wysokie są osuszane w ramach przygotowań do wydobycia torfu. Samo wydobycie torfu powoduje później dodatkową degradację. Działania te naruszają integralność hydrologiczną torfowisk wysokich i prowadzą do obniżenia poziomu wód gruntowych, co z kolei powoduje pękanie, degradację, zapadanie się i pękanie warstwy torfu. Takie działania mogą doprowadzić do wystawienia torfu na działanie powietrza wraz ze spadkiem poziomu wody. W rezultacie obumarłe rośliny w torfie zaczynają się rozkładać, uwalniając do atmosfery dwutlenek węgla i inne gazy. Te zmiany w strukturze i funkcji torfowiska wysokiego prowadzą do utraty jego unikalnej ekologii. 34.      Co prawda pogorszenie stanu torfowisk wierzchowinowych w wyniku pozyskiwania torfu nie jest dyskutowane wprost przez strony, jednakże co do zasady podobne rozważania stosują się również do tego typu siedlisk. Dlatego też tego typu pogorszenie stanu leży w sposób niezwerbalizowany u podstaw sporu dotyczącego wystarczających działań ochronnych dla torfowisk wierzchowinowych i jest również kwestią bezsporną. Poza tym okoliczność ta jest też wskazana w sprawozdaniach opublikowanych przez Irlandię zgodnie z art. 17 dyrektywy siedliskowej(14). 35.      W konsekwencji z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej wynika zobowiązanie Irlandii do podjęcia odpowiednich działań dla zapobieżenia pozyskiwaniu torfu na obszarach Natura 2000 w celu ochrony torfowisk wysokich i wierzchowinowych. b)      Działania ochronne podejmowane przez Irlandię 36.      Irlandia twierdzi, że podjęła wystarczające działania, aby wywiązać się z tego obowiązku. W tym celu łączy zachęty finansowe w celu rekompensaty dla podmiotów zajmujących się tradycyjnie pozyskiwaniem torfu z wymogiem uzyskania zezwolenia na wydobycie torfu, aktywnym egzekwowaniem i monitorowaniem zakazów wydobycia, monitoringiem naukowym oraz projektami rekultywacyjnymi. 37.       Zdatność tych działań jest w ocenie Irlandii wykazywana przez okoliczność, że do dnia 29 listopada 2022 r., czyli upływu terminu wyznaczonego w dodatkowej uzasadnionej opinii, wydobycie torfu wstrzymano całkowicie na 73 % obszarów objętych szczególną ochroną z uwagi na torfowiska wysokie (45 z 62), a liczba działek objętych wydobyciem zmniejszyła się o 82 % w ciągu 19 lat od 2003 r. Fakt, że niewielka liczba osób nadal nielegalnie wydobywa torf w kilku lokalizacjach, pomimo wysiłków władz irlandzkich, nie oznacza, że działania te są niewystarczające. Dlatego też, w przeciwieństwie do poprzednich sprawozdań irlandzkich, stan obu typów siedlisk typu torfowiska wysokie opisano w sprawozdaniu sporządzonym zgodnie z art. 17 dyrektywy siedliskowej za rok 2025 już nie jako „niekorzystny, zły i pogarszający się”, lecz jako „niekorzystny, zły i poprawiający się”(15). c)      Zakres zakazu pogarszania stanu 38.      Należy zgodzić się z Irlandią, iż z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej nie wynika zobowiązanie państw członkowskich do zapobiegania jakiemukolwiek pogarszaniu się stanu obszarów Natura 2000. 39.      Państwa członkowskie muszą jedynie podjąć „odpowiednie” działania ochronne i dysponują w tym zakresie pewną swobodą w wyborze opcji(16). Dlatego też Trybunał określa art. 6 ust. 2 jako „ogólne zobowiązanie” do zapobiegania pogorszenia stanu(17), ale nie jako zobowiązanie do osiągnięcia rezultatu(18). 40.      Jednakże kryteria stosowane do oceny oddziaływania zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej obowiązują również w odniesieniu do zakazu pogarszania stanu z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej, gdyż oba ustępy zapewniają taki sam poziom ochrony(19). 41.      Zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej plan lub przedsięwzięcie jest dozwolone tylko wtedy, gdy cele ochrony danego obszaru pozostają nienaruszone. Aby to zapewnić, art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze wymaga, aby na pierwszym poziomie ocena ex ante zgodności planów lub przedsięwzięć z obszarem chronionym została przeprowadzona natychmiast po zaistnieniu prawdopodobieństwa lub ryzyka, że projekt znacząco wpłynie na dany obszar(20). Zatem, zgodnie z art. 6 ust. 3 zdanie drugie, jego zatwierdzenie jest możliwe tylko wtedy, gdy ocena wyeliminuje wszelkie uzasadnione wątpliwości naukowe co do tego, że wystąpią negatywne oddziaływania na dany obszar(21). 42.      W związku z tym, jeżeli brak jest oceny oddziaływania z takim wnioskiem, wystarcza jako dowód uchybienia art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej prawdopodobieństwo lub ryzyko, iż dane działanie wywoła takie negatywne skutki(22). 43.      W takim przypadku art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej zobowiązuje państwa członkowskie do podjęcia odpowiednich środków w celu zapobieżenia takim działaniom. W ramach odpowiedniego postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego państwa te muszą też wtedy to wykazać(23). 44.      W związku z powyższym naruszenie art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej nie ma miejsca w przypadku, gdy państwa członkowskie nie zapobiegną nieprzewidywalnym pogorszeniom stanu ochrony, gdyż w takim razie prawdopodobieństwo lub ryzyko pogorszenia stanu ochrony nie było dostrzegalne. d)      Zastosowanie w odniesieniu do niniejszej sprawy 45.      Jednakże w niniejszej sprawie prawdopodobieństwo lub ryzyko dalszego pogorszenia stanu irlandzkich obszarów Natura 2000 wyznaczonych w celu ochrony siedlisk torfowych w wyniku pozyskiwania torfu było – mimo irlandzkich działań – w momencie upływu terminu z dodatkowej uzasadnionej opinii oczywiste. 46.      Sama Irlandia przyznaje, że w tamtym czasie nadal wydobywano torf na obszarach Natura 2000, które mają chronić torfowiska wysokie i wierzchowinowe. Wydobycie to nie było zaskakujące ani nieprzewidziane, lecz stanowiło wyraz długoletniej tradycji. Irlandia broni się nawet, twierdząc, że wydobycie to zmniejszyło się z biegiem lat, przyznając tym samym, że wcześniej stosowane działania ochronne były jeszcze znacznie mniej skuteczne. 47.      Powyższy wniosek nie jest również podważany przez najnowsze sprawozdanie Irlandii na podstawie art. 17 dyrektywy siedliskowej. 48.      Irlandia kwestionuje wartość dowodową własnych sprawozdań z lat 2013 i 2019, sporządzonych na podstawie art. 17 dyrektywy siedliskowej. W sprawozdaniach tych stwierdzono, że stan siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wierzchowinowe jest zły i wykazuje tendencję do dalszego pogarszania się(24). Irlandia podkreśla jednak, że ocena ta nie została oparta na badaniu wszystkich irlandzkich obszarów Natura 2000. Jednocześnie to państwo członkowskie podnosi, że chociaż sprawozdanie z 2025 r. nadal stwierdzało zły stan, to przynajmniej wskazywało na tendencję poprawy stanu siedlisk typu torfowiska wysokie(25). 49.      Pierwsze dwa sprawozdania podkreślają przede wszystkim, że sama Irlandia doszła do 2019 r. do wniosku, iż jej działania ochronne były niewystarczające, aby zapobiec dalszemu pogarszaniu się stanu. Nowe sprawozdanie może wskazywać na poprawę sytuacji w momencie upływu terminu wyznaczonego w dodatkowej uzasadnionej opinii. Jednakże ta wskazówka oznacza jedynie, że w ocenie Irlandii środki ochrony, wraz z działaniami odtwarzającymi, zapobiegają dalszemu pogarszaniu się ogólnego stanu siedlisk typu torfowiska wysokie. W praktyce oznacza to jednak, że niektóre torfowiska wysokie ulegają nadal degradacji przez wydobycie torfu, podczas gdy działania odtwarzające w innych miejscach kompensują te straty. Środki kompensujące nie mogą jednak usprawiedliwiać niewystarczających działań ochronnych. 50.      Ponadto w odróżnieniu do torfowisk wysokich stan torfowisk wierzchowinowych jest także wedle sprawozdania z 2025 r. nadal zły i wykazuje tendencję do pogarszania się(26). Wynika to co prawda nie tylko z pozyskiwania torfu. Jednakże w sprawozdaniu cytuje się przedłożone przez Irlandię badanie, zgodnie z którym ponad 200 hektarów powierzchni torfowisk ucierpiało w latach 2012–2023 w wyniku pozyskiwania torfu(27). 51.      W związku z tym okazuje się, że Irlandia zdołała ograniczyć, ale nie całkowicie wstrzymać wydobycie torfu na obszarach Natura 2000 wyznaczonych w celu ochrony torfowisk wysokich i wierzchowinowych. Jest to z pewnością lepsze niż kontynuowanie tej działalności bez zmian, ponieważ siedliska torfowiskowe objęte ochroną ulegają mniejszej degradacji. Nie jest to jednak wystarczające, aby w pełni przestrzegać zakazu pogorszenia stanu ochrony wynikającego z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej. 52.      Irlandia nie wykazała też, iż wykluczone są bardziej skuteczne działania ochronne. 53.      W praktyce skuteczniejsze egzekwowanie ochrony siedlisk torfowiskowych przed wydobyciem torfu wydaje się całkiem wykonalne. Chociaż wzmożony monitoring obszarów Natura 2000 i wprowadzenie surowszych sankcji za nielegalne wydobycie torfu mogą być trudne, z pewnością istnieją inne praktyczne działania ochronne, które można by wdrożyć. I tak systematyczne zapobieganie osuszaniu, na przykład poprzez blokowanie lub zasypywanie rowów, nie tylko poprawiłoby bilans wodny dotkniętych torfowisk, a tym samym przyczyniłoby się do odtworzenia tych siedlisk, ale także znacznie utrudniłoby, a nawet całkowicie uniemożliwiło, dalsze wydobywanie torfu. 54.      W zakresie w jakim Irlandia powołuje się na to, że pozyskiwanie torfu jest przedmiotem praw podobnych do prawa własności, należy przeciwstawiać tym prawom obowiązek zapewnienia ochrony w odniesieniu do chronionych typów siedlisk torfowych. Powyższy obowiązek do zapewnienia ochrony jest częścią prawa Unii i korzysta zatem z pierwszeństwa przed pozycjami prawnymi wynikającymi z prawa krajowego. W przypadku gdy w wyniku tego dojdzie do ograniczenia lub likwidacji prawa własności, podmiotom, których to dotyczy, przysługuje być może odszkodowanie, nie zmienia to jednak tego, iż państwo członkowskie powinno zrealizować obowiązek zapewnienia ochrony. e)      Wniosek częściowy odnoszący się do zakazu pogarszania stanu 55.      W związku z powyższym należy stwierdzić w odniesieniu do żądania skargi z pkt 1 lit. a), b) i c) skargi, że Irlandia nie podjęła wystarczających działań w rozumieniu art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej, by zapobiec wynikającemu z działań związanych z pozyskiwaniem torfu pogorszeniu stanu siedlisk typu torfowiska wysokie (kody Natura 2000 7110 i 7120) oraz torfowiska wierzchowinowe (kod Natura 2000 7130) na obszarach Natura 2000 wyznaczonych w celu ochrony tych typów siedlisk. B.      Obowiązek odtworzenia 56.      W żądaniu z pkt 1 lit. d) skargi Komisja podnosi, że Irlandia uchybiła dyrektywie siedliskowej, gdyż nie zapewniła odtworzenia zdegradowanych siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wierzchowinowe na obszarach Natura 2000 wyznaczonych w celu zapewnienia ochrony tych siedlisk. 57.      Przedmiotem tego żądania jest zgodnie z jego brzmieniem odtworzenie obszarów po pojawieniu się w nich bliżej niekreślonej „degradacji”. W niniejszej skardze Komisja zajmuje się jednakże wyłącznie degradacją spowodowaną pozyskiwaniem torfu i podejmowanym w tym celu osuszaniem. W związku z tym nie należy uwzględniać innego rodzaju degradacji. 58.      W ujęciu czasowym Komisja domaga się odtworzenia, jeżeli do degradacji doszło od dnia, w którym Irlandia powinna była zaproponować te obszary zgodnie z art. 4 ust. 1 akapit drugi dyrektywy siedliskowej, tj. od 10 czerwca 1995 r. Jedynie posiłkowo Komisja domaga się usunięcia degradacji powstałych od dnia, w którym Irlandia faktycznie zaproponowała te obszary do ochrony. 59.      Irlandia odpiera te zarzuty, wskazując, że podjęła wystarczające działania odtwarzające. W szczególności podjęto do końca 2022 r. działania odtwarzające w celu ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie na powierzchni 4776 ha na 38 obszarach Natura 2000. W odniesieniu do torfowisk wierzchowinowych działania odtwarzające są przygotowywane. 60.      Najpierw należy zatem omówić obowiązek odtworzenia (w tym względzie pkt 1), a następnie przeanalizować, jakie degradacje należy usunąć w ujęciu czasowym (w tym względzie pkt 2). Na tej podstawie można zidentyfikować obszary Natura 2000 dotknięte tymi degradacjami (w tym względzie pkt 3) i zbadać, czy Irlandia zastosowała wystarczające działania odtwarzające (w tym względzie pkt 4). 1.      Obowiązek odtworzenia zdegradowanych obszarów Natura 2000 61.      Zgodnie z zasadą lojalnej współpracy zawartą w art. 4 ust. 3 TUE państwa członkowskie są zobowiązane do naprawienia skutków uchybienia prawu Unii(28). Trybunał orzekł w związku z tym, że dane państwo członkowskie jest również zobowiązane do naprawienia wszelkich szkód wyrządzonych w wyniku nieprzeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko(29), w szczególności szkód w środowisku na obszarach Natura 2000(30). 62.      Nie inaczej wygląda sytuacja, gdy nastąpi degradacja chronionych siedlisk na obszarach Natura 2000, ponieważ państwo członkowskie zaniechało podjęcia wystarczających działań ochronnych zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej. Wszakże siedliska te stanowią wspólne dziedzictwo Unii(31). W związku z tym państwo członkowskie musi co do zasady odtworzyć te zdegradowane siedliska. 63.      Irlandia nie wypełniła przez dłuższy okres czasu w sposób oczywisty i poważny swoich obowiązków zapewnienia ochrony. 64.      Wydobycie torfu nie było nieoczekiwane, ale było praktykowane od dawna. Nie można stwierdzić, iż irlandzkie środki zostały od początku skierowane na to, aby natychmiast położyć kres tej praktyce. Przeciwnie, Irlandia wprowadzała działania ochronne stopniowo i do dziś dla torfowisk wierzchowinowych obowiązują wyjątki dotyczące wydobycia torfu na użytek własny(32). Działania te były i są zatem ewidentnie niewystarczające. W związku z tym występuje istotne naruszenie obowiązków wynikających z artykułu 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej. 65.      W niniejszej sprawie Irlandia musi zatem odtworzyć siedliska torfowiskowe zdegradowane w wyniku pozyskiwania torfu, gdyż nie podjęła wystarczających działań ochronnych zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej. 2.      Początek obowiązku ochrony siedlisk torfowiskowych 66.      Przedmiotem sporu pomiędzy stronami jest jednak zagadnienie, od kiedy Irlandia była zobowiązana do ochrony siedlisk torfowiskowych, gdyż Irlandia jest zobowiązana do odtworzenia jedynie siedlisk zdegradowanych od tego momentu. 67.      Podłożem tego sporu jest program regulacyjny dotyczący wyznaczania obszarów Natura 2000 zgodnie z art. 4 dyrektywy siedliskowej. Zgodnie z art. 4 ust. 1 państwa członkowskie miały zaproponować Komisji w ciągu trzech lat, do dnia 10 czerwca 1995 r., obszary, które w oparciu o kryteria naukowe kwalifikowały się do wyznaczenia jako obszary Natura 2000. Komisja miała następnie wybrać z tych propozycji w ciągu kolejnych trzech lat wykaz obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty. Dopiero od tego momentu ochrona przewidziana w art. 6 ust. 2, 3 i 4 miała mieć zastosowanie do obszarów znajdujących się w wykazie. 68.      W ujęciu czasowym Komisja wymaga jednak odtworzenia, o ile degradacje powstały od momentu, w którym Irlandia powinna była zaproponować obszary do objęcia ich ochroną – czyli od dnia 10 czerwca 1995 r. Jedynie posiłkowo żąda usunięcia degradacji powstałych od momentu, w którym Irlandia rzeczywiście zaproponowała owe obszary(33). 69.      Irlandia stoi natomiast na stanowisku, że jej obowiązki ochrony powstały – zgodnie ze znajdującym zastosowanie orzecznictwem – dopiero z chwilą rzeczywistego zaproponowania danego obszaru. W konsekwencji obowiązek odtworzenia dotyczy jedynie degradacji powstałych od tego momentu. 70.      Trybunał orzekł, że państwa członkowskie muszą jeszcze przed momentem stosowania art. 6 ust. 2, 3 i 4 dyrektywy siedliskowej podjąć środki ochronne, które przy uwzględnieniu celu ochrony realizowanego przez dyrektywę siedliskową są odpowiednie do zabezpieczenia istotnego znaczenia ekologicznego danych obszarów na szczeblu krajowym. 71.      Obowiązek ten początkowo obowiązywał od momentu, gdy państwo członkowskie zaproponowało Komisji włączenie danego obszaru do sieci Natura 2000 zgodnie z art. 4 ust. 1(34). Trybunał uzasadniał to w szczególności argumentem, że w przeciwnym razie podstawa faktyczna decyzji Komisji o wpisaniu obszarów do wspólnotowego wykazu byłaby zagrożona(35), ale także tym, iż w przeciwnym wypadku byłyby zagrożone siedliska przyrodnicze, zwierzęta i rośliny chronione na mocy dyrektywy siedliskowej(36). Irlandia powołuje się na to orzecznictwo. 72.      Później jednak Trybunał rozszerzył te obowiązki ochrony na obszary, których państwo członkowskie co prawda (jeszcze) nie zaproponowało, lecz w odniesieniu do których nie zaprzecza, iż spełniają one ekologiczne kryteria z art. 4 ust. 1 dyrektywy siedliskowej. W związku z tym państwo członkowskie również powinno było już zaproponować te obszary Komisji. Dlatego też nie można dopuścić do sytuacji, że obszary te pozostaną bez jakiejkolwiek ochrony(37). 73.      W tym kontekście Trybunał odnosi się co prawda do zagrożenia dla podstaw decyzyjnych Komisji(38), jednakże dopóki dany obszar nie został zaproponowany, nie może być częścią tych podstaw. Przy właściwej ocenie celem tego orzecznictwa jest raczej również zachowanie siedlisk i gatunków, które mają być chronione na mocy dyrektywy siedliskowej(39). Wniosek ten jest ponadto poparty podkreślanym przez Komisję argumentem, że państwo członkowskie nie powinno czerpać korzyści z opóźnień w wypełnianiu swoich obowiązków(40). 74.      Proponując sporne obszary, Irlandia uznała, iż spełniają ekologiczne kryteria z art. 4 ust. 1 dyrektywy siedliskowej. W przeciwnym razie nie mogłoby ich proponować. 75.      Irlandia uznała te cechy zaproponowanych obszarów co prawda dopiero w chwili zgłoszenia propozycji, należy jednak przyjąć, że zaproponowane obszary już od 10 czerwca 1995 r. spełniają ekologiczne kryteria z art. 4 ust. 1 dyrektywy siedliskowej. 76.      Mogą istnieć w wyjątkowych przypadkach obszary, w których kryteria te zostaną spełnione dopiero po pewnym czasie, na przykład ze względu na działania odtwarzające. Nie wydaje się również wykluczone, że pomimo poważnych wysiłków w celu zidentyfikowania obszarów do zaproponowania państwo członkowskie mogło w dniu 10 czerwca 1995 r. nie wiedzieć, że dany obszar spełnia kryteria. Państwo członkowskie mogło zatem być może jeszcze nie być zobowiązane do zaproponowania takich obszarów w tym momencie. 77.      Jednakże siedliska torfowiskowe są wyraźnie rozpoznawalne i powstają w tak długich okresach czasu, że obowiązek zgłoszenia odpowiednich obszarów musiał istnieć już w 1995 r. 78.      Poza tym państwo członkowskie powinno przedstawić argumentację, iż było wyjątkowo uprawnione do późniejszego zgłoszenia danego obszaru. W niniejszej sprawie nic na to nie wskazuje. 79.      W związku z tym Irlandia powinna była już od 10 czerwca 1995 r. chronić obszary przeznaczone do ochrony torfowisk wysokich i wierzchowinowych, które zaproponowała w latach 1996–2016, W związku z tym Irlandia musi – o ile jest to w ogóle możliwe – usunąć degradacje powstałe od tego momentu siedliskom torfowiskowym na skutek wydobycia torfu poprzez odtworzenie tych siedlisk. 3.      Jakie obszary uległy degradacji od dnia 10 czerwca 1995 r.? 80.      Jest bezsporne, że irlandzkie obszary Natura 2000 wyznaczone do ochrony siedlisk torfowiskowych uległy po 10 czerwca 1995 r. degradacji w wyniku pozyskiwania torfu. 81.      Irlandia krytykuje co prawda zdecydowanie sposób, w jaki Komisja wykazuje fakty, jednakże ostatecznie nie zaprzecza, że na obszarach Natura 2000 wskazanych w żądaniu skargi z pkt 1 lit. a) i b) oraz w załącznikach I i II do niniejszej opinii, wyznaczonych dla ochrony torfowisk wysokich, od dnia 10 czerwca 1995 r. pozyskiwano torf. Źródłem danych wskazywanych przez Komisję są informacje przekazane przez samą Irlandię(41). 82.      W odniesieniu do 50 obszarów Natura 2000 wyznaczonych do ochrony torfowisk wierzchowinowych (załącznik III-A), o których mowa jest w żądaniu skargi z pkt 1 lit. c), Irlandia kwestionuje co prawda zarzut, że torf był wydobywany na wszystkich tych obszarach od 1995 r; jednakże owo państwo członkowskie przedkłada opracowanie z 2024 r., z którego wynika, że od tego czasu dotyczyło to co najmniej 37 z obszarów, wymienionych w załączniku III-B do niniejszej opinii(42). Ponadto również irlandzkie sprawozdanie sporządzone zgodnie z art. 17 dyrektywy siedliskowej za rok 2025 opisuje stan typu siedlisk: torfowisko wierzchowinowe nadal jako „niekorzystny, zły i pogarszający się”(43), uzasadniając to między innymi utrzymującym się wydobyciem torfu(44). 83.      Komisja przeciwstawia badaniu z 2024 roku co prawda starsze opracowanie z 2017 roku, które wykazuje, że torf był wydobywany na wszystkich 50 obszarach co najmniej do 2012 roku(45). Komisja pomija jednak fakt, że w nowszym badaniu dokonano przeglądu i ponownej oceny wyników starszego opracowania w oparciu o lepsze zdjęcia satelitarne(46). Według tego nowszego badania w 13 z tych obszarów, wymienionych w załączniku III-C, od 1995 roku nie można stwierdzić degradacji spowodowanej wydobyciem torfu. 84.      Komisji należy co prawda przyznać, że nowe badania także nie wykluczają definitywnie niekorzystnych oddziaływań, ale nie zmienia to niczego w kwestii, iż moc dowodowa starszego opracowania została wzruszona. Poza tym Komisja nie przedłożyła żadnych innych dowodów na degradację tych 13 obszarów po 1995 r. w wyniku pozyskiwania torfu. 85.      Natomiast trzy dalsze obszary, na których zgodnie z nowszym opracowaniem od 1995 r. pozyskiwano torf(47), nie są ujęte w żądaniu z pkt 1 lit. c) i w konsekwencji przedmiotem niniejszego żądania z pkt 1 lit d). 86.      Tak więc należy stwierdzić, że na obszarach Natura 2000 wskazanych w załącznikach I, II i III-B do niniejszej opinii doszło po 10 czerwca 1995 r. w wyniku pozyskiwania torfu do degradacji chronionych siedlisk torfowiskowych i siedliska te muszą zostać z tego powodu przez Irlandię odtworzone. 4.      Czy Irlandia podjęła wystarczające działania odtwarzające? 87.      Irlandia utrzymuje jednak, że podjęła wystarczające działania odtwarzające. Na poparcie tego stanowiska przedstawia różne działania mające na celu bezpośrednie odtworzenie w szczególności siedlisk typu torfowiska wysokie, a także działania przygotowawcze w celu odtworzenia dalszych siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wierzchowinowe. 88.      Działania te należy bez wątpienia ocenić pozytywnie, jednakże nie są one wystarczające. 89.      Zgodnie z niezaprzeczonymi informacjami zawartymi w załączniku A.2 do skargi Irlandia nie podjęła jeszcze bowiem wystarczających działań w celu odtworzenia wszystkich obszarów Natura 2000 wyznaczonych dla ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie wskazanych w załącznikach I i II do niniejszej opinii. Jedynie w odniesieniu do obszaru Carrownagappul Bog (IE0001242) Komisja uznaje odtworzenie(48). 90.      Ponadto Irlandia nie podjęła prawie żadnych działań odtwarzających wskazanych w załączniku III-B niniejszej opinii obszarów Natura 2000 wyznaczonych dla ochrony siedlisk typu torfowiska wierzchowinowe. Co prawda Irlandia podkreśla działania odtwarzające podjęte na obszarach Ox Mountains Bogs (IE0002006) oraz Wicklow Mountains (IE0002122), jednakże działania te były podejmowane częściowo przed wieloma laty i nie jest oczywiste, że w ich wyniku usunięto wszystkie degradacje. 5.      Wniosek częściowy w zakresie obowiązku odtworzenia 91.      Irlandia uchybiła zatem swoim obowiązkom z art. 4 ust. 3 TUE oraz art. 6 ust. 2 dyrektywy siedliskowej przez to, że nie podjęła niezbędnych działań w celu odtworzenia siedlisk typu torfowiska wysokie (kody Natura 2000 7119 i 7120) oraz siedlisk typu torfowiska wierzchowinowe (kod Natura 2000 7130) na obszarach Natura 2000 – z wyjątkiem obszaru Carrownagappul Bog (IE0001242) – wskazanych w załącznikach I, II i III-B do niniejszej opinii, zdegradowanych po dniu 10 czerwca 1995 r. w wyniku pozyskiwania torfu. C.      Przestrzeganie art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej 92.      W żądaniu skargi z pkt 1 lit. e), f) i g) Komisja zarzuca uchybienie uregulowaniom dotyczącym tzw. oceny oddziaływania, czyli systemu zatwierdzania przedsięwzięć zgodnie z art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej, w odniesieniu do pozyskiwania torfu na obszarach Natura 2000. 93.      Zgodnie z art. 6 ust. 3 zdanie drugie dyrektywy siedliskowej władze krajowe wyrażają zgodę na plan lub przedsięwzięcie dopiero po upewnieniu się, że nie wpłynie on niekorzystnie na obszar Natura 2000. W tym celu w art. 6 ust. 3 zdanie pierwsze przewidziane jest, że każdy plan lub przedsięwzięcie, które nie jest bezpośrednio związane lub konieczne do zagospodarowania terenu, ale które może na nie w istotny sposób oddziaływać, zarówno oddzielnie, jak i w połączeniu z innymi planami lub przedsięwzięciami, podlega odpowiedniej ocenie jego skutków dla danego terenu z punktu widzenia założeń jego ochrony, 94.      Na podstawie art. 6 ust. 4 dyrektywy siedliskowej możliwe jest wyjątkowe dopuszczenie przedsięwzięcia, które nie może zostać zatwierdzone zgodnie z art. 6 ust. 3. Z uwagi na to, że ocena oddziaływania jest przesłanką dla tego wyjątku(49), braki we wdrożeniu uregulowań o ocenie odziaływania prowadzą także do uchybienia art. 6 ust. 4. 95.      Pomiędzy stronami jest bezsporne, iż pozyskiwanie torfu na obszarach Natura 2000 wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie i torfowiska wierzchowinowe z uwagi na możliwe znacznie niekorzystne oddziaływania na te siedliska powinny być traktowane jako przedsięwzięcia w rozumieniu art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. 96.      Żądanie z pkt 1 lit e) skargi dotyczy obszarów Natura 2000 wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie (zobacz w tym względzie pkt 1.), podczas gdy żądanie skargi z pkt 1 lit. f) i g) dotyczy obszarów Natura 2000 wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wierzchowinowe (zobacz w tym względzie pkt 2 i 3). 1.      Obszary Natura 2000 ustanowione do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie 97.      W żądaniu skargi z pkt 1 lit. c) Komisja wskazuje, że Irlandia uchybiła wymogom z art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej przez to, że do upływu terminu z dodatkowej uzasadnionej opinii nie prowadziła kontroli pozyskiwania torfu na 13 obszarach Natura 2000 wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie wskazanych w załączniku IV. 98.      Prawo irlandzkie wiąże wydobycie torfu na obszarach Natura 2000 wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie od uzyskania zezwolenia, co powinno prowadzić do zastosowania art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej do przedsięwzięć wydobycia torfu. Komisja uważa te przepisy zasadniczo za wystarczające dla formalnie wyznaczonych obszarów, ale twierdzi, że praktycznie nie żądano udzielenia takich zezwoleń, nie były one także oceniane i nie odmówiono też ich udzielenia. 99.      Argumentując w ten sposób, Komisja podnosi zasadniczo ten sam zarzut co w pkt 1 lit. a), a mianowicie niewystarczające działania ochronne podjęte przez Irlandię na obszarach z torfowiskami wysokimi. Wskazując na art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej, zarzuca jednak naruszenie kolejnego przepisu, wytyka zatem podwójne uchybienie. 100. W związku z tym należałoby oczekiwać, że Komisja będzie podnosić naruszenia dotyczące tych samych obszarów, co w przypadku zarzutu z pkt 1 lit. a) – wymienionych w załączniku I do niniejszej opinii. Jedynie w odniesieniu do tych obszarów Natura 2000 wyznaczonych do ochrony siedlisk typu torfowiska wysokie Komisja twierdzi, że wydobycie torfu nadal trwało w momencie upływu terminu ustanowionego w dodatkowej uzasadnionej opinii i że zatem wydobycie to nie było wystarczająco kontrolowane. 101. Komisja podnosi jednak naruszenia jedynie w odniesieniu do dwóch obszarów z załącznika I. W odniesieniu do obu tych obszarów zarzut niewłaściwego zastosowania art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej stoi jednak w sprzeczności z własnymi informacjami Komisji z załącznika A.2. skargi, zgodnie z którymi Irlandia poinformowała, iż pozyskiwanie torfu badane jest tam zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej(50). Komisja nie zaprzeczyła tym informacjom. 102. Komisja nie przedstawia też, w jaki sposób doszła do wniosku, że uregulowania dotyczące oceny oddziaływania nie są w wystarczającym stopniu egzekwowane na pozostałych obszarach wskazanych w załączniku IV. 103. W konsekwencji wywody dotyczące niewystarczającego praktycznego egzekwowania art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej na 13 obszarach wskazanych w załączniku IV nie są wystarczająco udowodnione i w tym zakresie należy oddalić żądanie z pkt 1 lit. c) skargi. 104.  Argumentacja Irlandii uwypukla jednak, iż 13 wskazanych w załączniku IV obszarów w momencie upływu terminu z uzasadnionej opinii nie było jeszcze formalnie wyznaczonych zgodnie z art. 4 ust. 4 dyrektywy siedliskowej jako specjalne obszary ochrony. Z tym zagadnieniem należy zmierzyć się poniżej w związku z żądaniem z pkt 1 lit. g) skargi (w tym względzie pkt 3 poniżej). 2.      Wyjątek dla pozyskiwania torfu do prywatnego użytku na obszarach Natura 2000 ustanowionych do ochrony torfowisk wierzchowinowych 105. W żądaniu z pkt 1 lit. f) skargi Komisja kwestionuje przepisy dotyczące pozyskiwania torfu na obszarach Natura 2000 ustanowionych w celu ochrony torfowisk wierzchowinowych wskazanych w załączniku V. W uregulowaniach tych pozyskiwanie torfu jest zasadniczo zakwalifikowane jako działalność wymagająca uzyskania zezwolenia, co prowadziłoby do stosowania art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. Jednakże kontynuacja pozyskiwania torfu na użytek własny z istniejących miejsc pozyskiwania torfu jest wprost wyłączona z tej regulacji. 106. Irlandia zgadza się z tym zarzutem i zapowiada zniesienie tego ograniczenia. 107. W związku z powyższym Irlandia bezspornie uchybiła art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej przez to, że nie przewiduje obowiązku uzyskania zezwolenia dla kontynuacji pozyskiwania torfu na użytek własny z istniejących miejsc pozyskiwania torfu na obszarach Natura 2000 ustanowionych do ochrony torfowisk wierzchowinowych wskazanych w załączniku V do niniejszej opinii. 3.      Niewystarczające egzekwowanie na obszarach atura 2000 ustanowionych dla ochrony torfowisk wierzchowinowych 108. W żądaniu skargi z pkt 1 lit. b) Komisja zarzuca wreszcie, iż Irlandia nie ustanowiła systemu monitoringu odpowiadającego wymogom z art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej dla 14 wskazanych w załączniku VI obszarów Natura 2000 ustanowionych w celu ochrony torfowisk wierzchowinowych. W momencie upływu terminu z uzasadnionej opinii Irlandia nie wyznaczyła jeszcze formalnie tych 14 obszarów zgodnie z art. 4 ust. 4 jako specjalnych obszarów ochrony. 109. Komisja akceptuje, iż także w odniesieniu do tych obszarów pozyskiwanie torfu podlegało zasadniczo obowiązkowi uzyskania zezwolenia. Po pierwsze, poinformowano o tym jednak jedynie właścicieli nieruchomości, chociaż torf był pozyskiwany także przez inne osoby. Po drugie, nigdy nie wyegzekwowano tego obowiązku. a)      Informacja o uregulowaniach kontrolnych 110. Irlandia co prawda utrzymuje, że obszary Natura 2000 jeszcze przed ich formalnym wyznaczeniem na podstawie art. 4 ust. 4 dyrektywy siedliskowej zgodnie z prawem irlandzkim korzystają z pełnej ochrony z art. 6 ust. 3 i 4, jednakże owo państwo członkowskie nie odnosi się do zarzutu, że o ochronie tej nie poinformowano wszystkich osób, które pozyskują torf na tych obszarach. 111. W tym zakresie zarzut skargi jest zatem zasadny. 112. Powyższe musi zatem też dotyczyć żądania skargi z pkt 1 lit. e), w zakresie w jakim oparte jest ono również na okoliczności, że wskazane w załączniku IV obszary nie były jeszcze formalnie wyznaczone zgodnie z art. 4 ust. 4 dyrektywy siedliskowej. b)      Niewystarczające egzekwowanie 113. Inaczej niż miało to miejsce w przypadku obszarów Natura 2000 wyznaczonych dla ochrony torfowisk wysokich, Komisja udowodniła zarzut niewystarczającego egzekwowania istniejących przepisów ochronnych w odniesieniu do obszarów wyznaczonych dla ochrony torfowisk wierzchowinowych. 114. Komisja nie wyjaśnia co prawda, dlaczego podnosi ten zarzut jedynie w odniesieniu do 14 obszarów Natura 2000 wymienionych w załączniku VI, jednakże co najmniej 13 z nich znajduje się w wykazie obszarów z załącznika III-B, gdzie torf był wydobywany po 1995 r. W przypadku 14 obszaru, Comeragh Mountains (IE0001952), z nowszego opracowania przedłożonego przez Irlandię wynika, że również tam można stwierdzić wydobycie torfu po 1995 r. Okoliczności te są silną wskazówką ku temu, że Irlandia nie egzekwowała wystarczająco obowiązku uzyskania zezwolenia. 115. W związku z powyższym na Irlandii ciąży obowiązek wykazania, iż podjęła wystarczające działania w celu wyegzekwowania art. 6 ust. 3 dyrektywy siedliskowej. Tak samo jak w przypadku uchybienia obowiązkowi ochrony zgodnie z art. 6 ust. 2 nie udało się tego wykazać(51). c)      c)Wstępny wniosek dotyczący niewystarczającego egzekwowania 116. W związku z powyższym Irlandia uchybiła art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy siedliskowej również przez to, że nie przekazała informacji o obowiązku uzyskania zezwolenia na pozyskiwanie torfu na wskazanych w załącznikach IV i VI do niniejszej opinii obszarach Natura 2000 wszystkim osobom, które pozyskują torf na tych obszarach, oraz przez to, że nie wyegzekwowała w wystarczającym stopniu tego obowiązku na obszarach Natura 2000 wskazanych w załączniku VI. V.      Koszty 117. Zgodnie z art. 138 ust. 3 regulaminu postępowania w razie częściowego uwzględnienia żądań każdej ze stron każda z nich pokrywa własne koszty. W niniejszej sprawie żądania Komisji zostały uwzględnione w przeważającej części, jednakże w odniesieniu do odtworzenia niektórych obszarów Natura 2000 wyznaczonych dla ochrony siedlisk typu torfowiska wierzchowinowe oraz w odniesieniu do części żądania z pkt 1 lit. e) uwzględniono żądania Irlandii. W związku z powyższym każda ze stron powinna pokryć swoje własne koszty. VI.    Wnioski 118. W związku z powyższym proponuję Trybunałowi, aby orzekł w następujący sposób: 1)      Irlandia nie podjęła wystarczających działań w rozumieniu art. 6 ust. 2 dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, by zapobiec wynikającemu z działań związanych z pozyskiwaniem torfu pogorszeniu stanu siedlisk typu torfowiska wysokie (kody Natura 2000 7110 i 7120) oraz torfowiska wierzchowinowe (kod Natura 2000 7130) na obszarach Natura 2000 wyznaczonych w celu ochrony tych typów siedlisk. 2)      Irlandia uchybiła swoim zobowiązaniom wynikającym z art. 4 ust. 3 TUE oraz art. 6 ust. 2 dyrektywy 92/43 przez to, że nie podjęła niezbędnych działań w celu odtworzenia siedlisk typu torfowiska wysokie oraz torfowiska wierzchowinowe – z wyjątkiem obszaru Carrownagappul Bog (IE0001242) – wskazanych w załącznikach I, II i III-B do niniejszej opinii, zdegradowanych po dniu 10 czerwca 1995 r. w wyniku pozyskiwania torfu. 3)      Irlandia uchybiła art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy 92/43 przez to, że a)      nie przewiduje obowiązku uzyskania zezwolenia dla kontynuacji pozyskiwania torfu na użytek własny z istniejących miejsc pozyskiwania torfu na obszarach Natura 2000 wskazanych w załączniku V do niniejszej opinii, b)      nie poinformowała wszystkich osób, które pozyskują torf na tych obszarach, o obowiązku uzyskania zezwolenia na pozyskiwanie torfu na wskazanych w załącznikach IV i VI do niniejszej opinii obszarach Natura 2000 oraz c)      nie wyegzekwowała w wystarczającym stopniu obowiązku uzyskania zezwolenia na pozyskiwanie torfu na obszarach Natura 2000 wskazanych w załączniku VI. 4)      W pozostałym zakresie skarga zostaje oddalona. 5)      Komisja Europejska i Irlandia pokrywają własne koszty. Załącznik I [obszary wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. a)] -      Cloonmoylan Bog (IE0000248) -      Lough Lurgeen Bog/Glenamaddy Turlough (IE0000301), -      Lough Ree (IE0000440) -      Bellanagare Bog (0000592) -      Callow Bog (IE0000595) -      Cloonchambers Bog (IE0000600) -      Corliskea/Trien/Cloonfelliv Bog (IE0002110) -      River Moy (IE0002298) -      Mouds Bog (0002331) -      Coolrain Bog (0002332) -      Clooneen Bog (IE0002348) -      Corbo Bog (IE0002349) -      Monivea Bog (IE0002352) -      Ardgraigue Bog (E0002356) Załącznik II [obszary i okresy wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. b)] 2012–2016 -      Lough Corrib (IE0000297) -      Camderry Bog (IE0002347) -      Curraghlehanagh Bog (IE0002350) -      Moanveanlagh Bog (IE0002351) 2012–2017 -      Carrownagappul Bog (IE0001242) 2012–2018 -      Kilsallagh Bog (IE0000285) -      Crosswood Bog (IE0002337) 2012–2019 -      Moneybeg and Clareisland Bogs (IE0002340) do 2021 r. włącznie -      Lisnageeragh Bog and Ballinastack Turlough (IE0000296) do 2022 r. włącznie -      Barroughter Bog (IE0000231) -      Flughany Bog (IE0000497) -      Ballynamona Bog and Corkip Lough (IE0002339) -      Redwood Bog (IE0002353) Załącznik III-A [obszary wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. c)] -      Caha Mountains (IE000093) -      Croaghanagh Bog (IE0000129) -      Fawnboy Bog/Lough Nacung (IE0000140) -      Gannivegil Bog (IE0000142) -      Lough Nillan Bog (Carrickatlieve) (IE0000165) -      Magheradrumman Bog (IE0000168) -      Meenaguse/Ardbane Bog (IE0000172) -      Meentygrannagh Bog (IE0000173) -      Slieve League Bog (IE0000189) -      Slieve Tooney/Tormore Island/Loughros Beg Bog (IE0000190) -      West of Ardara/Maas Road (IE0000197) -      Loughatorick South Bog (IE0000308) -      Rosroe Bog (IE0000324) -      Killarney National Park (IE0000365) -      Mount Brandon (IE0000375) -      Slieve Bloom Mountains (IE0000412) -      Carrowmore Lake Complex (IE0000476) -      Glenamoy Bog Complex (IE0000500) -      Lough Gall Bog (SiteCode IE0000522) -      Owenduff/Nephin Complex (IE0000534) -      Slieve Fyagh Bog (IE0000542) -      Cuilcagh – Anierin Uplands (IE0000584) -      Lough Hoe Bog (IE0000633) -      Lough Nabrickkeagh Bog (IE0000634) -      Galtee Mountains (IE0000646) -      Coolvoy Bog (IE001107) -      Dunragh Loughs/Pettigo Plateau (IE0001125) -      Keeper Hill (IE001197) -      Arroo Mountain (IE0001403) -      Derryclogher (Knockboy) Bog (IE0001873) -      Glanmore Bog (IE0001879) -      Maulagowna Bog (IE0001881) -      Glendree Bog (IE0001912) -      Sonnagh Bog (IE0001913) -      Bellacorick Bog Complex (IE0001922) -      Mweelrea/Sheeffry/Erriff Complex (IE0001932) -      Croaghaun/Slievemore (IE0001955) -      Tamur Bog (IE0001992) -      Ox Mountains Bogs (IE0002006) -      Maumturk Mountains (IE0002008) -      The Twelve Bens/Garraun Complex (IE0002031) -      Boleybrack Mountain (IE0002032) -      Connemara Bog Complex (IE0002034) -      Ballyhoura Mountains (IE0002036) -      Cloghernagore Bog and Glenveagh National Park (IE0002047) -      Wicklow Mountains (IE0002122) -      Lough Golagh and Breesy Hill (IE0002164) -      Slieve Mish Mountains (IE0002185) -      River Finn (IE0002301) -      Slieve Bernagh Bog (IE0002312) Załącznik III-B [zdegradowane po 1995 r. obszary wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. c)] -      Caha Mountains (IE000093) -      Croaghanagh Bog (IE0000129) -      Fawnboy Bog/Lough Nacung (IE0000140) -      Gannivegil Bog (IE0000142) -      Lough Nillan Bog (Carrickatlieve) (IE0000165) -      Magheradrumman Bog (IE0000168) -      Meenaguse/Ardbane Bog (IE0000172) -      Slieve League Bog (IE0000189) -      Slieve Tooney/Tormore Island/Loughros Beg Bog (IE0000190) -      West of Ardara/Maas Road (IE0000197) -      Killarney National Park (IE0000365) -      Mount Brandon (IE0000375) -      Carrowmore Lake Complex (IE0000476) -      Glenamoy Bog Complex (IE0000500) -      Lough Gall Bog (SiteCode IE0000522) -      Owenduff/Nephin Complex (IE0000534) -      Slieve Fyagh Bog (IE0000542) -      Cuilcagh – Anierin Uplands (IE0000584) -      Lough Hoe Bog (IE0000633) -      Lough Nabrickkeagh Bog (IE0000634) -      Dunragh Loughs/Pettigo Plateau (IE0001125) -      Arroo Mountain (IE0001403) -      Glanmore Bog (IE0001879) -      Bellacorick Bog Complex (IE0001922) -      Mweelrea/Sheeffry/Erriff Complex (IE0001932) -      Croaghaun/Slievemore (IE0001955) -      Tamur Bog (IE0001992) -      Ox Mountains Bogs (IE0002006) -      Maumturk Mountains (IE0002008 -      The Twelve Bens/Garraun Complex (IE0002031) -      Boleybrack Mountain (IE0002032) -      Connemara Bog Complex (IE0002034) -      Cloghernagore Bog and Glenveagh National Park (IE0002047) -      Wicklow Mountains (IE0002122) -      Slieve Mish Mountains (IE0002185) -      River Finn (IE0002301) -      Slieve Bernagh Bog (IE0002312) Załącznik III-B [niezdegradowane po 1995 r. obszary wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. c)] -      Meentygrannagh Bog (IE0000173) -      Loughatorick South Bog (IE0000308) -      Rosroe Bog (IE0000324) -      Slieve Bloom Mountains (IE0000412) -      Galtee Mountains (IE0000646) -      Coolvoy Bog (IE001107) -      Keeper Hill (IE001197) -      Derryclogher (Knockboy) Bog (IE0001873) -      Maulagowna Bog (IE0001881) -      Glendree Bog (IE0001912) -      Sonnagh Bog (IE0001913) -      Ballyhoura Mountains (IE0002036) -      Lough Golagh and Breesy Hill (IE0002164) Załącznik IV [obszary wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. e)] -      Barroughter Bog (IE0000231) -      Lough Ree (IE0000440) -      Ballygar (Aghrane) Bog (0002199) -      Derragh Bog (0002201) -      River Moy (IE0002298) -      Tullaher Lough and Bog (IE0002343) -      Derrinlough (Cloonkeenleananode) Bog (IE0002197) -      Aughrim (Aghrane) Bog (IE0002200) -      Mount Jessop Bog (IE0002202) -      Girley (Drewstown) Bog (IE0002205) -      Wooddown Bog (IE0002205) -      Scohaboy (Sopwell) Bog (Sites Code IE0002206) -      Arragh More (Derrybreen) Bog (IE0002207) Załącznik V [obszary wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. f)] -      Caha Mountains (IE000093) -      Croaghanagh Bog (IE0000129) -      Fawnboy Bog/Lough Nacung (IE0000140) -      Gannivegil Bog (IE0000142) -      Lough Nillan Bog (Carrickatlieve) (IE0000165) -      Magheradrumman Bog (IE0000168) -      Meenaguse/Ardbane Bog (IE0000172) -      Meentygrannagh Bog (IE0000173) -      Slieve League (IE0000189) -      Slieve Tooney/Tormore Island/Loughros Beg Bog (IE0000190) -      West of Ardara/Maas Road (IE0000197) -      Loughatorick South Bog (IE0000308) -      Rosroe Bog (IE0000324) -      Killarney National Park (IE0000365) -      Mount Brandon (IE0000375) -      Slieve Bloom Mountains (IE0000412) -      Carlingford Mountain (IE0000453) -      Carrowmore Lake Complex (IE0000476) -      Glenamoy Bog Complex (IE0000500) -      Lough Gall Bog (IE0000522) -      Owenduff/Nephin Complex (IE0000534) -      Slieve Fyagh Bog (IE0000542) -      Cuilcagh – Anierin Uplands (IE0000584) -      Ben Bulben, Gleniff and Glenade Complex (IE0000623) -      Lough Hoe Bog (IE0000633) -      Lough Nabrickkeagh Bog (IE0000634) -      Galtee Mountains (IE0000646) -      Coolvoy Bog (IE001107) -      Dunragh Loughs/Pettigo Plateau (IE0001125) -      Keeper Hill (IE001197) -      Arroo Mountain (IE0001403) -      Derryclogher (Knockboy) Bog (IE0001873) -      Glanmore Bog (IE0001879) -      Maulagowna Bog (IE0001881) -      Mullaghanish Bog (IE0001890) -      Glendree Bog (IE0001912) -      Sonnagh Bog (IE0001913) -      Bellacorick Bog Complex (IE0001922) -      Mweelrea/Sheeffry/Erriff Complex (IE0001932) -      Comeragh Mountains (IE0001952) -      Croaghaun/Slievemore (IE0001955) -      Tamur Bog (IE0001992) -      Ox Mountains Bogs (IE0002006) -      Maumturk Mountains (IE0002008) -      The Twelve Bens/Garraun Complex (IE0002031) -      Boleybrack Mountain (IE0002032) -      Connemara Bog Complex (IE0002034) -      Ballyhoura Mountains (IE0002036) -      Cloghernagore Bog and Glenveagh National Park (IE0002047) -      Wicklow Mountains (IE0002122) -      Polllangoona Bog (IE0002126) -      Lough Golagh and Breesy Hill (IE0002164) -      Slieve Mish Mountains (IE0002185) -      River Finn (IE0002301) -      Slieve Bernagh Bog (IE0002312) Załącznik VI [obszary wskazane w żądaniu skargi z pkt 1 lit. g)] -      Magheradrumman Bog (IE0000168) -      West Ardara/Maas Road (IE0000197) -      Killarney National Park (IE0000365) -      Mount Brandon (IE0000375) -      Glenamoy Bog Complex (IE0000500) -      Owenduff/Nephin Complex (IE0000534) -      Bellacorick Bog Complex (IE0001922) -      Mweelrea/Sheeffry/Erriff Complex (IE0001932) -      Comeragh Mountains (IE0001952) -      The Twelve Bens/Garraun Complex (IE0002031) -      Connemara Bog Complex (IE0002034) -      Cloghernagore Bog and Glenveagh National Park (IE0002047) -      Wicklow Mountains (IE0002122) -      River Finn (IE0002301) 1      Język oryginału: niemiecki. 2      Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. 1992, L 206, s. 7) w brzmieniu zmienionym dyrektywą Rady 2013/17/UE z dnia 13 maja 2013 r. dostosowującą niektóre dyrektywy w dziedzinie środowiska w związku z przystąpieniem Republiki Chorwacji (Dz.U. 2013, L 158, s. 193). 3      Zobacz Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Środowiska Wydział ds. Przyrody i Różnorodności Biologicznej (ENV B.3), Interpretation Manual of European Union Habitats – EUR 28, kwiecień 2013, s 82. 4      Decyzja Komisji 2004/813/WE z dnia 7 grudnia 2004 r. przyjmująca, na mocy dyrektywy Rady 92/43/EWG, wykaz terenów atlantyckiego regionu biogeograficznego mających znaczenie dla Wspólnoty (Dz.U. 2004, L 387, s. 1). 5      Decyzja Komisji 2009/96/WE z dnia 12 grudnia 2008 r. przyjmująca na mocy dyrektywy Rady 92/43/EWG drugi zaktualizowany wykaz terenów mających znaczenie dla Wspólnoty składających się na atlantycki region biogeograficzny (Dz.U. 2009, L 43, s. 466). 6      Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2019/19 z dnia 14 grudnia 2018 r. w sprawie przyjęcia dwunastego zaktualizowanego wykazu terenów mających znaczenie dla Wspólnoty składających się na atlantycki region biogeograficzny (Dz.U. 2019, L 7, s. 287). 7      Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Środowiska Wydział ds. Przyrody i Różnorodności Biologicznej (ENV B.3), Interpretation Manual of European Union Habitats – EUR 28, kwiecień 2013, s 83. 8      Decyzja 2004/813. 9      Decyzja 2009/96. 10      Stosowanie pojęcia „chroniony” („protect”) nie jest w żądaniach skargi z pkt 1 lit. a) i b) jednoznaczne, gdyż także zdegradowane torfowiska wysokie mogą być chronione na obszarach Natura 2000. Chodzi tu o każdorazowo chroniony typ siedliska, w niniejszym przypadku 7110 – „czynne żywe torfowiska wysokie”. 11      Wyrok z dnia 22 czerwca 2022 r., Komisja/Słowacja (Ochrona głuszca zwyczajnego) (C‑661/20, EU:C:2022:496, pkt 44). 12      Wyrok: z dnia 26 kwietnia 2005 r., Komisja/Irlandia (C494/01, EU:C:2005:250, pkt 37); z dnia 5 kwietnia 2017 r., Komisja/Bułgaria (C488/15, EU:C:2017:267, pkt 42). 13      Zobacz wyrok z dnia 5 kwietnia 2017 r., Komisja/Bułgaria (PM10) (C‑488/15, EU:C:2017:267, pkt. 43), i przytoczone tam orzecznictwo. 14      Department of Culture, Heritage and the Gaeltacht, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland 2019 (załącznik A.7a do skargi s. 33). Zobacz też National Parks and Wildlife Service, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland, Habitat Assessments, Volume 2 (2025, s. 950, fragmenty w załączniku D.4 dupliki). 15      National Parks and Wildlife Service, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland, Habitat Assessments, Volume 2 (2025, s. 898 i 925, fragmenty w załączniku D.4 dupliki). 16      Wyroki: z dnia 14 stycznia 2016 r., Grüne Liga Sachsen i in., (C399/14, EU:C:2016:10, pkt 36, 37, 40); z dnia 14 listopada 2024 r., Komisja/Niemcy (Pogorszenie stanu łąk kośnych) (C‑47/23, EU:C:2024:954, pkt 92). 17      Wyroki: z dnia 11 kwietnia 2013 r., Sweetman i in., (C258/11, EU:C:2013:220, pkt 33); z dnia 16 lipca 2020 r., WWF Italia Onlus i in., (C‑411/19, EU:C:2020:580, pkt 32): z dnia 24 czerwca 2021 r., Komisja/Hiszpania (Pogorszenie stanu obszaru przyrodniczego Doñana) (C‑559/19, EU:C:2021:512, pkt 153); z dnia 14 listopada 2024 r., Komisja/Niemcy (Pogorszenie stanu łąk kośnych) (C‑47/23, EU:C:2024:954, pkt 86). 18      Tak jednak opinia rzecznika generalnego Nikolasa Emiliou w sprawie Komisja/Niemcy (Pogorszenie stanu łąk kośnych) (C‑47/23, EU:C:2024:954, pkt 29). 19      Wyroki: z dnia 24 listopada 2011 r., Komisja/Hiszpania (Alto Sil, niedźwiedź brunatny) (C‑404/09, EU:C:2011:768, pkt 142): z dnia 24 czerwca 2021 r., Komisja/Hiszpania (Pogorszenie stanu obszaru przyrodniczego Doñana) (C‑559/19, EU:C:2021:512, pkt 156). 20      Wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging und Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 43); z dnia 17 kwietnia 2018 r., Komisja/Polska (Puszcza Białowieska) (C‑441/17, EU:C:2018:255, pkt 111); z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 134). 21      Wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging und Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 59); z dnia 17 kwietnia 2018 r., Komisja/Polska (Puszcza Białowieska) (C‑441/17, EU:C:2018:255, pkt 114); z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, pkt 120). 22      Wyroki: z dnia 11 listopada 2011 r., Komisja/Hiszpania (Alto Sil) (C‑404/09, EU:C:2011:768, pkt 142); z dnia 14 stycznia 2016 r., Komisja/Bułgaria (Kaliakra) (C‑141/14, EU:C:2016:8, pkt 58); z dnia 10 listopada 2016 r., Komisja/Grecja (Kyparissia) (C‑504/14, EU:C:2016:847, pkt 29). Zobacz też wyroki: z dnia 14 stycznia 2016 r., Grüne Liga Sachsen i in., (C‑399/14, EU:C:2016:10, pkt 42); z dnia 7 listopada 2018 r., Coöperatie Mobilisation for the Environment i in., (C‑293/17 i C‑294/17, EU:C:2018:882, pkt 85); z dnia 14 listopada 2024 r., Komisja/Niemcy (Pogorszenie stanu łąk kośnych) (C‑47/23, EU:C:2024:954, pkt 87). 23      Zobacz wyrok z dnia 14 listopada 2024 r., Komisja/Niemcy (Pogorszenie stanu łąk kośnych) (C‑47/23, EU:C:2024:954, pkt 89, 93, 108). 24      Załącznik A.7.a do skargi, s. 32, 33. 25      Sprawozdanie to zostało w międzyczasie przedłożone i rzeczywiście zawiera zapowiedziane stwierdzenie: National Parks and Wildlife Service, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland, Habitat Assessments, Volume 2 (2025, s. 898, fragmenty w załączniku D.4 dupliki). 26      National Parks and Wildlife Service, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland, Habitat Assessments, Volume 2 (2025, s. 966, fragmenty w załączniku D.4 dupliki). 27      National Parks and Wildlife Service, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland, Habitat Assessments, Volume 2 (2025, s. 953, fragmenty w załączniku D.4 dupliki), przytoczone w Compass Informatics (August 2024). Overarching Report – GIS Review – turbary areas – Blanket bog SACs. Commissioned by National Parks & Wildlife Service, Dept. Housing, Local Government and Heritage, Dublin, Ireland(nieopublikowany), s 11. (załącznik B.12a odpowiedzi na skargę). 28      Wyroki: z dnia 16 grudnia 1960 r., Humblet/Belgia, 6/60-IMM (EU:C:1960:48, s. 1185); z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 43); z dnia 25 czerwca 2020 A i in., (Turbiny wiatrowe w Aalter i Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, pkt 83). 29      Wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells (C201/02, EU:C:2004:12, pkt 66); z dnia 17 listopada 2016 r., Stadt Wiener Neustadt (C‑348/15, EU:C:2016:882, pkt 45); z dnia 7 grudnia 2023 r., Latvijas valsts meži (C‑434/22, EU:C:2023:966, pkt 82). 30      Wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., Latvijas valsts meži (C‑434/22, EU:C:2023:966, pkt 888). Zobacz też opinię doradczą Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 2 lipca 2025 r., Obligations of States in Respect of Climate Change, pkt 452. 31      Motyw czwarty dyrektywy siedliskowej, a także wyroki: z dnia 20 października 2005 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo (C‑6/04, EU:C:2005:626, pkt 25); z dnia 10 stycznia 2006 r., Komisja/Niemcy (C‑98/03, EU:C:2006:3, pkt 59) oraz postanowienie z dnia 20 listopada 2017 r., Komisja/Polska (Puszcza Białowieska) (C‑441/17 R, EU:C:2017:877, pkt 59). 32      Zobacz w tym względzie pkt 105–107 poniżej. 33      Zgodnie z załącznikiem A.2 do skargi Irlandia zaproponowała pierwszy obszar w październiku 1996 r., a ostatnie trzy obszary w kwietniu 2016 r. 34      Wyroki: z dnia 13 stycznia 2005 r., Dragaggi i in, (C‑117/03, EU:C:2005:16, pkt. 26, 29); z dnia 14 września 2006 r., Bund Naturschutz in Bayern i in., (C‑244/05, EU:C:2006:579, pkt 37, 38). 35      Wyrok z dnia 14 września 2006 r., Bund Naturschutz in Bayern i in., (C‑244/05, EU:C:2006:579, pkt 41, 42). 36      Wyrok z dnia 13 stycznia 2005 r., Dragaggi i in., (C‑117/03, EU:C:2005:16, pkt. 27, 28). 37      Wyrok z dnia 15 marca 2012 r., Komisja/Cypr (Natrix n. cypriaca) (C‑340/10, EU:C:2012:143, pkt 43, 46, 47). 38      Wyrok z dnia 15 marca 2012 r., Komisja/Cypr (Natrix n. cypriaca) (C‑340/10, EU:C:2012:143, pkt 45). 39      Wyrok z dnia 13 stycznia 2005, Dragaggi i in., (C‑117/03, EU:C:2005:16, pkt 27–28). 40      Zobacz specjalnie w odniesieniu do dyrektywy siedliskowej wyrok z dnia 7 grudnia 2000 r., Komisja/Francja (Basses Corbières) (C‑374/98, EU:C:2000:670, pkt 51). 41      Odpowiedź na dodatkową uzasadnioną opinię, załącznik A.17 do skargi, s. 20 i nast. 42      Compass Informatics (sierpień 2024). Overarching Report – GIS Review – turbary areas – Blanket bog SACs. Commissioned by National Parks & Wildlife Service, Dept. Housing, Local Government and Heritage, Dublin, Ireland(nieopublikowany), Table 4, s 17 (załącznik B.12a odpowiedzi na skargę). 43      National Parks and Wildlife Service, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland, Habitat Assessments, Volume 2 (2025, s. 966, fragmenty w załączniku D.4 dupliki). 44      National Parks and Wildlife Service, The Status of EU Protected Habitats and Species in Ireland, Habitat Assessments, Volume 2 (2025, s. 950, fragmenty w załączniku D.4 duplik). 45      Simon J. Barron, Botanical, Environmental and Conservation Consultants Ltd., (BEC Consultants) (March 2017) Turf-cutting GIS Review VOLUME 1 – DRAFT. Prepared for the Department of Arts, Heritage, Regional, Rural and Gaeltacht Affairs (załącznik A.31 do skargi). 46      Badanie z 2024 r. (przytoczone w przypisie. 42), w szczególności s. 9. 47      Carlingford Bog SAC (IE0000453), Ben Bulben, Gleniff and Glenade Complex SAC* (IE000623) und Comeragh Mountains SAC* (IE001952). 48      Przypis 17 repliki. Pozostałe wskazane tam obszary, co do których podjęto wystarczające działania odtwarzające, nie zostały objęte skargą przez Komisję. 49      Wyroki: z dnia 17 kwietnia 2018 r., Komisja/Polska (Puszcza Białowieska) (C441/17, EU:C:2018:255, pkt 189, 190); z dnia 29 lipca 2019 r., Inter-Environnement Wallonie i Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C411/17, EU:C:2019:622, pkt 147, 148). 50      Chodzi o obszary Lough Ree (IE0000440) oraz River Moy (IE0002298). 51      Zobacz powyżej pkt 46–54.