C-203/09

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO YVES’A BOTA przedstawiona w dniu 3 czerwca 2010 r.(1) Sprawa C‑203/09 Volvo Car Germany GmbH przeciwko Autohof Weidensdorf GmbH [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesgerichtshof (Niemcy)] Dyrektywa 86/653/EWG – Przedstawiciele handlowi działający na własny rachunek – Wypowiedzenie umowy agencyjnej przez zleceniodawcę – Uchybienie obowiązkom przedstawiciela handlowego – Prawo przedstawiciela handlowego do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli 1.        Jednym z podstawowych osiągnięć dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (2) jest ustanowienie na ich rzecz świadczenia wyrównawczego po rozwiązaniu umowy agencyjnej (dalej zwanego „świadczeniem wyrównawczym z tytułu pozyskania klienteli”) i nałożenie na zleceniodawców obowiązku jego wypłaty. 2.        Artykuł 18 lit. a) dyrektywy stanowi jednak, że świadczenie wyrównawcze nie jest płacone, „gdy zleceniodawca rozwiązał umowę agencyjną z powodu uchybienia przypisywanego przedstawicielowi handlowemu, które na podstawie prawa krajowego uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy agencyjnej”. 3.        Niniejsze odesłanie prejudycjalne stwarza dla Trybunału okazję do dokonania po raz pierwszy wykładni tego przepisu, a w szczególności ustalenia, czy wyłączenie prawa do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli zależy od istnienia związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem przedstawiciela handlowego uzasadniającym niezwłoczne rozwiązanie umowy a decyzją zleceniodawcy o rozwiązaniu umowy agencyjnej. 4.        Niniejsze odesłanie prejudycjalne dotyczy szczególnej sytuacji, gdyż jak wynika ze stanu faktycznego w sporze przed sądem krajowym, uchybienie zarzucane przedstawicielowi handlowemu miało miejsce w trakcie okresu wypowiedzenia następującego po oświadczeniu zleceniodawcy o rozwiązaniu umowy agencyjnej, a zleceniodawca dowiedział się o uchybieniu dopiero po faktycznym rozwiązaniu umowy. 5.        W niniejszej opinii proponuję, aby Trybunał dokonał wykładni systemowej i celowościowej art. 18 lit. a) dyrektywy i udzielił sądowi krajowemu odpowiedzi, że przepis ten należy interpretować w taki sposób, że nie sprzeciwia się on, aby świadczenie wyrównawcze dla przedstawiciela handlowego nie było płacone, gdy po rozwiązaniu umowy agencyjnej zleceniodawca ustalił, że podczas trwania umowy miało miejsce uchybienie uzasadniające natychmiastowe wypowiedzenie tej umowy, jednakże nie ono było przyczyną wypowiedzenia, o ile zleceniodawca dowiedział się o nim dopiero po rozwiązaniu umowy. I –    Ramy prawne A –    Prawo Unii 6.        Na mocy art. 1 ust. 2 dyrektywy: „Do celów niniejszej dyrektywy przedstawiciel handlowy oznacza pośrednika pracującego na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej dalej »zleceniodawcą«, lub zawarcie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy”. 7.        Obowiązki ciążące na przedstawicielu handlowym określa art. 3 dyrektywy w następujący sposób: „1. Przedstawiciel handlowy, wykonując swoją działalność, musi realizować interesy zleceniodawcy oraz postępować lojalnie i zgodnie z zasadą dobrej wiary. 2. Przedstawiciel handlowy musi w szczególności: a)      w należyty sposób angażować się w pośredniczenie oraz w miarę potrzeb zawieranie powierzonych mu transakcji; b)      przekazywać zleceniodawcy niezbędne, dostępne mu informacje; c)      wykonywać stosowne polecenia wydawane przez zleceniodawcę”. 8.        Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy stanowi, że „[j]eżeli umowa została zawarta na czas nieoznaczony, każda ze stron może ją rozwiązać za wypowiedzeniem”. Z art. 16 dyrektywy wynika jednak, że: „Niniejsza dyrektywa nie narusza zastosowania ustawodawstw państw członkowskich, które przewidują natychmiastowe rozwiązanie umowy agencyjnej: a)      z powodu niespełnienia obowiązków w całości lub częściowo przez jedną ze stron; b)      w przypadku wystąpienia wyjątkowych okoliczności”. 9.        Dodatkowo art. 17 ust. 1 i ust. 2 lit. a) dyrektywy stanowi: „1. Państwa członkowskie podejmą środki niezbędne w celu zapewnienia, że po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawicielowi handlowemu przysługuje świadczenie wyrównawcze, zgodnie z ust. 2, lub odszkodowanie, zgodnie z ust. 3. a)      Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile: –        pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści, oraz –        zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności […]”. 10.      Zgodnie z art. 18 dyrektywy: „Świadczenie wyrównawcze lub odszkodowanie wskazane w art. 17 nie jest płacone: a)      gdy zleceniodawca rozwiązał umowę agencyjną z powodu uchybienia przypisywanego przedstawicielowi handlowemu, które na podstawie prawa krajowego uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy agencyjnej; […]”. 11.      Jednocześnie zgodnie z art. 19 dyrektywy: „Strony nie mogą odstępować od przepisów art. 17, 18 ze szkodą dla przedstawiciela handlowego przed wygaśnięciem umowy agencyjnej”. B –    Prawo krajowe 12.      Zgodnie z § 89a Handelsgesetzbuch (niemiecki kodeks handlowy, dalej zwany „HGB”): „(1)      Z ważnego powodu każda ze stron może wypowiedzieć umowę bez zachowania okresu wypowiedzenia. Prawa tego nie można ani wyłączyć, ani ograniczyć […]”. 13.      Artykuł 89b HGB transponuje art. 17–19 dyrektywy. W okresie właściwym dla okoliczności faktycznych sprawy przed sądem krajowym przepis ten miał następujące brzmienie: „(1) Po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawiciel handlowy może żądać od zleceniodawcy zapłaty stosownego świadczenia wyrównawczego, jeżeli i o ile: 1.      nawet po rozwiązaniu umowy agencyjnej zleceniodawca nadal czerpie znaczne korzyści z tytułu transakcji z nowymi klientami, których pozyskał dla niego przedstawiciel handlowy, 2.      w następstwie rozwiązania umowy agencyjnej przedstawiciel handlowy traci prawo do prowizji z tytułu już zawartych i przyszłych transakcji z klientami, których pozyskał, do których wypłaty byłby uprawniony, gdyby umowa agencyjna nie została rozwiązana, oraz 3.      przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności zapłata takiego świadczenia wyrównawczego jest zgodna z zasadami słuszności. […] (3)      Świadczenie to nie jest płacone, gdy: 1.      przedstawiciel handlowy wypowiedział umowę, chyba że zachowanie zleceniodawcy stanowi uzasadnioną przyczynę lub jeżeli nie można od przedstawiciela handlowego wymagać dalszego prowadzenia działalności ze względu na jego wiek lub chorobę, lub 2.      zleceniodawca wypowiedział umowę, a wypowiedzenie nastąpiło z ważnego powodu związanego z zawinionym zachowaniem przedstawiciela handlowego […]”. 14.      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Bundesgerichtshof (Niemcy) powołanym w postanowieniu odsyłającym, przepisy dotyczące świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli dla przedstawiciela handlowego zawarte w art. 89b HGB stosuje się w drodze analogii do umowy dealerskiej, takiej jak będąca przedmiotem postępowania przed sądem krajowym. Z brzmienia art. 89b ust. 3 pkt 2 HGB nie wynika wymóg, aby zleceniodawca rozwiązał umowę z przedstawicielem handlowym z powodu jego zawinionego zachowania bez zachowania terminów wypowiedzenia. Wystarcza, aby ważny powód uzasadniający natychmiastowe rozwiązanie umowy obiektywnie istniał w chwili podejmowania decyzji o jej rozwiązaniu. Zakładając, że przedstawiciel handlowy przed przewidzianym rozwiązaniem umowy dopuści się zawinionego uchybienia, które uzasadniałoby natychmiastowe rozwiązanie, orzecznictwo Bundesgerichtshof upoważnia wręcz zleceniodawcę, który zadecydował, że po upływie okresu wypowiedzenia umowę rozwiąże, do ponownego rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym, jeżeli o uchybieniu powziął wiadomość przed upływem okresu wypowiedzenia, albo do powołania się na uchybienie celem odmowy świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, jeżeli o uchybieniu powziął wiadomość dopiero po przewidzianym rozwiązaniu umowy. II – Spór przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne 15.      W 1993 roku Volvo Car Germany GmbH (producent, dalej zwany „Volvo Car”) i Autohof Weidensdorf GmbH (dealer, dalej zwany „AHW”) zawarły umowę dealerską. Jednocześnie zarządcy AHW wspólnie z poprzednim jej zarządcą prowadzili spółkę Autovermietung Weidensdorf GbR (dalej zwaną „AVW”). AVW nawiązała za pośrednictwem innej spółki stosunki handlowe z Volvo Car regulowane przez porozumienie ramowe dla znaczących klientów dotyczące szczególnych upustów w ramach dostawy nowych pojazdów marki Volvo. Zgodnie z porozumieniem ramowym AVW kupowała od AHW pojazdy, korzystając z ustalonych upustów. AHW otrzymywała z tego tytułu od Volvo Car dodatkowe gratyfikacje, które podlegały ogólnym warunkom przyznawania dodatkowych gratyfikacji dla dealerów. 16.      Pismem z dnia 6 marca 1997 r. Volvo Car złożyła AHW oświadczenie o rozwiązaniu umowy dealerskiej z dniem 31 marca 1999 r. 17.      W okresie od kwietnia 1998 r. do lipca 1999 r. dokonana została przedterminowa odsprzedaż 28 pojazdów (z czego 16 przed dniem 31 marca 1999 r.), które AVW kupiła od AHW, z naruszeniem porozumienia ramowego nakładającego na znaczących klientów obowiązek zachowania sześciomiesięcznego minimalnego okresu posiadania pojazdów. Jak wynika z postanowienia odsyłającego, w zakresie postępowania kasacyjnego za prawdziwe należy uznać twierdzenie Volvo Car, że o faktach tych dowiedziała się dopiero po rozwiązaniu umowy dealerskiej. 18.      Uważając, że art. 89b HGB ma zastosowanie do umowy dealerskiej, AHW żąda od Volvo Car świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli oraz zapłaty należności na podstawie rachunków. Volvo Car uważa, że art. 89b ust. 3 pkt 2 HGB sprzeciwia się przyznaniu świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli dla AHW, ponieważ spółka ta w potajemnym współdziałaniu z AVW pobrała dodatkowe gratyfikacje, do których nie miała prawa z powodu niedochowania określonego w umowie sześciomiesięcznego minimalnego okresu posiadania pojazdu. Uchybienie przez AHW obowiązkom wynikającym z umowy uzasadniałoby natychmiastowe rozwiązanie umowy dealerskiej przez Volvo Car, jeżeli powzięłaby ona wiadomość o uchybieniu przed wygaśnięciem umowy. 19.      Landgericht uwzględnił powództwo w zakresie świadczenia wyrównawczego w wysokości 181 159, 46 EUR i rachunków w pełnej wysokości – w każdym przypadku wraz z odsetkami. 20.      Wskutek apelacji Volvo Car Oberlandesgericht częściowo zmienił wyrok sądu pierwszej instancji w zakresie wysokości świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli oraz rachunków. Sąd ten uznał, stosując w drodze analogii art. 89b ust. 1 HGB, że AHW przysługuje od Volvo Car świadczenie wyrównawcze. Oberlandesgericht doszedł do wniosku, że wykładni art. 89b ust. 3 pkt 2 HGB należy dokonywać zgodnie z art. 18 lit. a) dyrektywy. W związku z powyższym sąd ten uznał, że aby można było pozbawić przedstawiciela prawa do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, przyczyną decyzji zleceniodawcy o rozwiązaniu umowy musi być ważny powód związany z zawinionym zachowaniem przedstawiciela handlowego. Wobec braku związku przyczynowego Oberlandesgericht uznaje, że konkretne okoliczności przedterminowego zbycia samochodów oraz odpowiedź na pytanie, czy Volvo Car o tym wcześniej wiedziała, podlegają wyjaśnieniu dopiero w chwili oceny, czy zapłata świadczenia wyrównawczego jest zgodna z zasadami słuszności w rozumieniu art. 89b ust. 1 pkt 3 HGB. 21.      Przeciwko wyrokowi wydanemu przez Oberlandesgericht Volvo Car wniosła kasację (Revision). 22.      Bundesgerichtshof, uznawszy, że rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu zależy od wykładni art. 18 lit. a) dyrektywy, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1)      Czy art. 18 lit. a) [dyrektywy] należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym świadczenie wyrównawcze dla przedstawiciela handlowego nie jest płacone również w przypadku zwyczajnego wypowiedzenia umowy przez zleceniodawcę, gdy w momencie zwyczajnego wypowiedzenia umowy wprawdzie występował ważny powód do natychmiastowego rozwiązania umowy ze względu na zawinione zachowanie przedstawiciela handlowego, jednakże nie był on przyczyną wypowiedzenia? 2)      Jeżeli takie uregulowanie jest zgodne z dyrektywą, czy art. 18 lit. a) dyrektywy sprzeciwia się stosowaniu w drodze analogii uregulowania krajowego dotyczącego wyłączenia prawa do świadczenia wyrównawczego do przypadku, gdy ważny powód do natychmiastowego rozwiązania umowy ze względu na zawinione zachowanie przedstawiciela handlowego wystąpił dopiero po dokonaniu zwyczajnego wypowiedzenia i zleceniodawca dowiedział się o nim dopiero po rozwiązaniu umowy, w związku z czym nie mógł dokonać innego, natychmiastowego rozwiązania umowy opartego na zawinionym zachowaniu przedstawiciela handlowego?”. 23.      Volvo Car, rząd niemiecki i Komisja Wspólnot Europejskich przedłożyły uwagi na piśmie. Dodatkowo AHW, rząd niemiecki oraz Komisja zostali wysłuchani na rozprawie, która odbyła się w dniu 6 maja 2010 r. III – Analiza 24.      Obydwa pytania, które Bundesgerichtshof skierował do Trybunału, dotyczą interpretacji art. 18 lit. a) dyrektywy, który przewiduje wyłączenie świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, co do zasady przysługującego przedstawicielowi handlowemu, w przypadku zerwania umowy, „gdy zleceniodawca rozwiązał umowę agencyjną z powodu uchybienia przypisywanego przedstawicielowi handlowemu, które na podstawie prawa krajowego uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy agencyjnej”. 25.      W istocie rzeczy celem pierwszego pytania jest ustalenie, czy wykładni tego przepisu należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się on prawu krajowemu, zgodnie z którym przedstawiciel handlowy, któremu wypowiedziano umowę, zostaje pozbawiony świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, jeżeli zleceniodawca zarzuca mu naruszenie, które istniało wprawdzie w dniu rozwiązania umowy, ale nie było przyczyną tego rozwiązania. 26.      W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze celem drugiego pytania jest ustalenie, czy wykładni art. 18 lit. a) dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się on pozbawieniu przedstawiciela handlowego świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli również wtedy, gdy uchybienie tego przedstawiciela nastąpiło po podjęciu przez zleceniodawcę decyzji o rozwiązaniu umowy, a zleceniodawca powziął wiadomość o uchybieniu dopiero po rozwiązaniu umowy. A –    W przedmiocie właściwości Trybunału w zakresie odpowiedzi na pytania prejudycjalne 27.      Przed rozpoczęciem badania istoty sprawy należy rozpatrzyć dwa zarzuty dotyczące właściwości Trybunału do rozpoznania niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. 28.      Zarzut pierwszy wysunięty przez Volvo Car dotyczy uznania, że Trybunał jest niewłaściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania sądu krajowego, ponieważ dyrektywa dotyczy stosunków pomiędzy przedstawicielami handlowymi oraz ich zleceniodawcami w sytuacji, gdy spór przed sądem krajowym dotyczy dealera i producenta. 29.      W tym względzie należy zauważyć, że z postanowienia odsyłającego wynika, że w prawie niemieckim przepisy ochronne dotyczące świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, które przysługuje agentowi handlowemu, stosuje się również do dealerów. Przepisy dotyczące świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli dla przedstawiciela handlowego zawarte w art. 89b HGB stosuje się w drodze analogii do umowy dealerskiej takiej jak ta, która została zawarta pomiędzy Volvo Car i AHW. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Bundesgerichtshof, przesłankami w tym względzie są włączenie dealera do organizacji zbytu producenta lub dostawcy i zobowiązanie dealera do przekazania producentowi lub dostawcy klienteli, tak aby producent lub dostawca mógł po rozwiązaniu umowy natychmiast i bez dodatkowych czynności czerpać z klienteli korzyści. Spełnienie tych przesłanek oraz wynikające stąd traktowanie dealera na równi z przedstawicielem handlowym zgodnie z prawem niemieckim nie są kwestionowane w postępowaniu przed sądem krajowym. 30.      W mojej ocenie Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania postawione w tej sprawie. Jak Trybunał stwierdził bowiem w utrwalonym orzecznictwie, w ramach ustanowionej na mocy art. 267 TFUE współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi jedynie do sądu krajowego należy ocena, na podstawie konkretnych okoliczności danej sprawy, zarówno tego, czy do wydania wyroku konieczne jest wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i znaczenia dla sprawy pytań prejudycjalnych przestawionych Trybunałowi. Nieuwzględnienie przez Trybunał przedstawionego przez sąd krajowy wniosku jest możliwe jedynie wówczas, gdy w sposób oczywisty okazuje się, że wykładnia prawa Unii, o dokonanie której się zwrócono, nie pozostaje w jakimkolwiek związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem postępowania przed sądem krajowym lub że pytanie jest ogólne bądź hipotetyczne(3). W rezultacie gdy pytania przedstawione przez sądy krajowe dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do orzekania. W istocie ani z art. 267 TFUE, ani z celu postępowania ustanowionego przez ten przepis nie wynika, by zamiarem autorów traktatu było wyłączenie z kompetencji Trybunału wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczących przepisu prawa Unii w szczególnej sytuacji, gdy prawo krajowe państwa członkowskiego odsyła do tego przepisu w celu określenia zasad stosowanych do sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym państwa członkowskiego(4). Kiedy bowiem przepisy prawa krajowego dotyczące sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym są tożsame z przepisami prawa Unii, dla uniknięcia w szczególności dyskryminacji lub ewentualnego zakłócenia konkurencji niewątpliwie w interesie Wspólnoty jest, by w celu uniknięcia rozbieżności interpretacyjnych mogących powstać w przyszłości przepisy lub pojęcia przejęte z prawa Unii były interpretowane w sposób jednolity, niezależnie od warunków, w jakich mają zostać zastosowane(5). 31.      Drugi zarzut dotyczący właściwości Trybunału, wysunięty przez Komisję, odnosi się wyłącznie do pytania pierwszego, które obejmując sytuację, gdzie uchybienie przedstawiciela handlowego istniało w dacie wypowiedzenia umowy agencyjnej, nie będąc jego przyczyną, dotyczyłoby innego stanu faktycznego niż w sporze przed sądem krajowym i miałoby zatem wyłącznie hipotetyczny charakter. Jest bowiem bezsporne, że uchybienie zarzucane AHW miało miejsce po tym, jak Volvo Car podjęła decyzję o rozwiązaniu umowy, a tym samym wyłącznie pytanie drugie zgadza się ze stanem faktycznym w postępowaniu przed sądem krajowym. Mogłoby się zatem wydawać słuszne, aby Trybunał zajął się wyłącznie udzieleniem odpowiedzi na pytanie drugie. 32.      Nie jest to jednak rozwiązanie, które zaproponuję Trybunałowi. Wydaje mi się, że nadużyciem jest twierdzić, że pierwsze pytanie nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem postępowania przed sądem krajowym. Prawdą jest, że sytuacja, której dotyczy to pytanie, nie odpowiada w pełni stanowi faktycznemu w sporze przed sądem krajowym. Tym niemniej pytanie to podkreśla główny problem wynikający z wykładni art. 18 lit. a) dyrektywy, a który jest determinujący dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem krajowym, to jest czy konieczne jest wystąpienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem przedstawiciela handlowego uzasadniającym natychmiastowe rozwiązanie umowy agencyjnej a podjęciem przez zleceniodawcę decyzji o rozwiązaniu tej umowy w celu pozbawienia przedstawiciela handlowego świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli. 33.      Ponadto obydwa pytania są ściśle powiązane i się uzupełniają, przy czym w ocenie sądu krajowego pytanie pierwsze poprzedza pytanie drugie. Zaproponuję zatem Trybunałowi połączenie dwóch pytań, tak aby udzielić sądowi krajowemu pełnej odpowiedzi, a jednocześnie zagwarantować spójność wykładni art.18 lit. a) dyrektywy. 34.      W mojej ocenie niniejsze odesłanie prejudycjalne należy rozumieć jako zmierzające do ustalenia, czy art. 18 lit. a) dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on pozbawieniu przedstawiciela handlowego, z którym umowa została rozwiązana, świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli w sytuacji, gdy zleceniodawca stwierdzi po rozwiązaniu umowy, że podczas jej trwania miało miejsce uchybienie uzasadniające natychmiastowe rozwiązanie, ale uchybienie to nie stanowiło przyczyny rozwiązania umowy. B –    Co do istoty sprawy 35.      Jak wskazuje Bundesgerichtshof w postanowieniu odsyłającym, z porównania treści art. 18 lit. a) dyrektywy z art. 89b ust. 3 pkt 2 HGB wynika, że pierwszy z nich ściślej definiuje przesłanki pozbawienia przedstawiciela handlowego prawa do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli. 36.      Z samej treści art. 18 lit. a) dyrektywy wynika, że świadczenie wyrównawcze wskazane w art. 17 nie jest płacone, „gdy zleceniodawca rozwiązał umowę agencyjną z powodu uchybienia przypisywanego przedstawicielowi handlowemu, które na podstawie prawa krajowego uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy agencyjnej”(6). Wyrażenie przyimkowe „z powodu” wyraża koncepcję związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem przedstawiciela handlowego, które uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy, a decyzją zleceniodawcy o rozwiązaniu umowy. 37.      Ograniczając się do literalnej wykładni art. 18 lit. a) dyrektywy, można skłaniać się do przyznania przedstawicielowi handlowemu najszerszej ochrony oraz do udzielenia sądowi krajowemu odpowiedzi, że wykładni tego przepisu należy dokonywać w taki sposób, że sprzeciwia się on pozbawieniu przedstawiciela handlowego, któremu wypowiedziano umowę, świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli w sytuacji, jeżeli następnie zleceniodawca ustali istnienie uchybienia, które nie było przyczyną tego wypowiedzenia. 38.      Jednakże w mojej ocenie brzmienie art. 18 lit. a) dyrektywy nie jest na tyle jasne, żeby można było ograniczyć się do wykładni literalnej. Z treści tego artykułu wynika pewna ambiwalentność w zakresie ustalenia, czy przesłanką konieczną do pozbawienia przedstawiciela handlowego prawa do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem przedstawiciela handlowego uzasadniającym natychmiastowe rozwiązanie umowy a decyzją zleceniodawcy o rozwiązaniu umowy, czy też, dogłębniej rzecz ujmując, przesłankę tę stanowi okoliczność, że uchybienie przedstawiciela handlowego uzasadniające natychmiastowe rozwiązanie umowy miało miejsce podczas jej trwania. Właśnie dlatego, w mojej ocenie, przepis ten musi zostać rozpatrzony z uwzględnieniem wewnętrznej systematyki i celów dyrektywy(7). 39.      W pierwszej kolejności, biorąc pod uwagę systematykę dyrektywy, uważam, że art. 18 lit. a) nie może być interpretowany osobno, lecz w powiązaniu z art. 3 i art. 16 lit. a) dyrektywy, co pozwoli zachować spójność i skuteczność tych przepisów. 40.      W tym zakresie należy przypomnieć, że na mocy art. 3 dyrektywy na przedstawicielu handlowym ciąży pewna liczba obowiązków. Tak więc przedstawiciel handlowy musi wykonywać swoje zadania i musi z nich złożyć sprawozdanie(8). 41.      Ciążący na przedstawicielu handlowym obowiązek wykonania zadania ma potrójny aspekt, to jest przedstawiciel musi wykonywać polecenia wydawane przez zleceniodawcę, działać ze starannością oraz postępować lojalnie. 42.      Co do poleceń udzielanych przedstawicielowi handlowemu przez zleceniodawcę, należy zauważyć, że o ile co do zasady przedstawiciel handlowy dysponuje dużą swobodą przy wykonywaniu zadań, z samej definicji będąc profesjonalistą pracującym na własny rachunek(9), o tyle przy wykonywaniu niektórych zadań ma on obowiązek przestrzegać bezwzględnych poleceń swojego zleceniodawcy, na przykład w zakresie warunków umów zawieranych z klientami. 43.      Ponadto przedstawiciel handlowy powinien wykazać się starannością przy wykonywaniu swoich zadań, to jest powinien wykonywać umowę z uwzględnieniem zawodowego charakteru swojej działalności. Uchybienie temu obowiązkowi ma miejsce na przykład wtedy, gdy zaniedbuje spotkania u klientów, działa w sposób nieefektywny, prowadzi nierówne w czasie i przestrzeni działania marketingowe lub niewystarczającą politykę organizacyjną. 44.      Na przedstawicielu handlowym ciąży również obowiązek lojalności wobec zleceniodawcy. Obowiązany jest on zatem zapewnić poufność informacji na temat strategii handlowej zleceniodawcy, a bez jego zgody nie może reprezentować przedsiębiorcy konkurencyjnego. 45.      Poza ciążącym na przedstawicielu handlowym obowiązku wykonania zadania, jest on obowiązany do złożenia swojemu zleceniodawcy sprawozdania. Obowiązek ten polega na informowaniu zleceniodawcy o wynikach zadania i przekazywaniu mu wszystkich niezbędnych informacji, którymi przedstawiciel dysponuje. Na przykład przedstawiciel handlowy powinien dostarczać wszelkich niezbędnych informacji na temat sytuacji rynkowej, w szczególności w zakresie działającej tam konkurencji. 46.      Naruszenie tych obowiązków jest oczywiście zagrożone sankcjami. 47.      W ten sposób art. 16 lit. a) dyrektywy daje państwom członkowskim możliwość utrzymania lub przyjęcia przepisów, które przewidują rozwiązanie umowy bez zachowania okresu wypowiedzenia z powodu niewykonania przez jedną ze stron całości lub części zobowiązań, jakkolwiek z art. 15 dyrektywy wynika, że co do zasady zleceniodawca powinien zachować okres wypowiedzenia. 48.      Chodzi o taki rodzaj uchybienia, który uzasadniając natychmiastowe rozwiązanie umowy zgodnie z przepisami krajowymi, na mocy art. 18 lit. a) dyrektywy zwalnia zleceniodawcę z obowiązku zapłaty przedstawicielowi handlowemu świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli. 49.      Założenie, na którym opiera się ten przepis, jest takie, że przedstawiciel handlowy może skorzystać ze świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli określonego w art. 17 ust. 2 dyrektywy wyłącznie wówczas, gdy jest to zgodne z interesem zleceniodawcy. Prawo to powstaje zatem wyłącznie wtedy, gdy przedstawiciel handlowy nie działał wbrew interesom zleceniodawcy. W przeciwnym wypadku, nie wykonując ciążących na nim obowiązków wyliczonych w art. 3 dyrektywy, przedstawiciel handlowy działa, nie licząc się z interesami zleceniodawcy, i zrywa w ten sposób łączącą ich więź zaufania, nie zasługując dłużej na ochronę. W takim przypadku nie można wymagać od zleceniodawcy, aby płacił przedstawicielowi handlowemu świadczenie wyrównawcze z tytułu pozyskania klienteli, którego głównym celem jest wynagrodzenie przedstawiciela handlowego za wysiłki włożone w dalsze pozyskiwanie klienteli przy dochowaniu ciążących na nim obowiązków. Decydujące dla rozstrzygnięcia, czy należy utrzymać prawo do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, jest nie tylko ustalenie, czy przedstawiciel handlowy spełnił określone w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy warunki do uzyskania takiego świadczenia, ale również czy wykonał swoje zadanie, przestrzegając zobowiązań ciążących na nim z mocy art. 3 tej dyrektywy. 50.      Ponadto jeżeli celem świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli jest uniknięcie bezpodstawnego wzbogacenia przez zleceniodawcę, ponieważ świadczenie to przysługuje w zamian za wynikające z działalności przedstawiciela handlowego zyski, które zleceniodawca nadal czerpie po rozwiązaniu umowy, a za które przedstawiciel handlowy nie otrzymuje już wynagrodzenia, to wyłączenie takiego świadczenia wyrównawczego ma zapobiegać bezpodstawnemu wzbogaceniu przedstawiciela handlowego, który dopuścił się zawinionego zachowania. Przyznanie świadczenia wyrównawczego przedstawicielowi handlowemu, w przypadku którego ustalono, że uchybił on swoim obowiązkom, stanowiłoby wzbogacenie powstałe w wyniku nadużycia, co bez wątpienia nie było celem ustawodawcy unijnego przy przyjmowaniu art. 18 lit. a) dyrektywy. Tym samym przepis ten ma również na celu ochronę interesów zleceniodawcy, zapobiegając w szczególności wzbogaceniu się przedstawiciela handlowego w wyniku nadużycia. 51.      Z treści tego przepisu wynika, że jedną z podstawowych przesłanek utraty świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli jest wymóg, aby uchybienie zarzucane przedstawicielowi handlowemu miało miejsce podczas trwania stosunku umownego. Nie jest moim zdaniem istotne, czy uchybienie miało miejsce przed, czy po podjęciu przez zleceniodawcę decyzji o rozwiązaniu umowy z innej przyczyny niż takie uchybienie(10). Moim zdaniem zatem, jeżeli uchybienie miało miejsce w trakcie okresu wypowiedzenia następującego po decyzji o rozwiązaniu w zwykłym trybie, jak to miało miejsce w sprawie przed sądem krajowym, co do zasady uzasadnia ono pozbawienie przedstawiciela świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, o ile naruszył on obowiązki, które na nim ciążą aż do czasu faktycznego rozwiązania umowy. 52.      Inną przesłanką wynikającą z art. 18 lit. a) dyrektywy jest wymóg, aby uchybienie zarzucane przedstawicielowi handlowemu uzasadniało na mocy przepisów krajowych rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia, co oznacza, że musi wystąpić uchybienie o określonej wadze. Artykuł 89b ust. 3 pkt 2 HGB odnosi się do „ważnego powodu wypowiedzenia związanego z zawinionym uchybieniem przedstawiciela handlowego”. Gwoli porównania, w prawie francuskim występuje przesłanka rażącego naruszenia ze strony przedstawiciela handlowego, na przykład czyn nieuczciwej konkurencji, rozpowszechnianie treści obraźliwych dla zleceniodawcy, czyn niedozwolony, ciężkie uchybienie przy wykonywaniu otrzymanych poleceń lub ciężkie naruszenie obowiązku poufności. 53.      Reasumując, w mojej ocenie z treści art. 18 lit. a) w związku z art. 3, art. 16 lit. a) dyrektywy wynika, że co do zasady świadczenie wyrównawcze z tytułu pozyskania klienteli nie jest przez zleceniodawcę płacone, jeżeli przedstawiciel handlowy podczas trwania stosunku umownego dopuścił się uchybienia, które na mocy prawa krajowego uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy, a o którym zleceniodawca dowiedział się po wygaśnięciu umowy. 54.      W mojej ocenie wymóg, aby uchybienie przedstawiciela handlowego miało miejsce, zanim zleceniodawca podjął decyzję o natychmiastowym rozwiązaniu umowy, a uchybienie to było przyczyną tego rozwiązania, jest nie do pogodzenia z koniecznością zastosowania sankcji z tytułu zawinionego zachowania przedstawiciela handlowego, jak wynika to z zestawienia art. 3, art. 16 lit. a), art. 18 lit. a) dyrektywy. 55.      Taki wymóg prowadziłby w rzeczywistości faktycznie do powstania różnic w traktowaniu przedstawiciela handlowego, któremu nie udało się zataić uchybienia, ponieważ zostało ono ujawnione przez zleceniodawcę przed wygaśnięciem umowy, i przedstawiciela, któremu się to udało, w związku z czym zleceniodawca dowiedział się o uchybieniu po jej rozwiązaniu. Zatem w przypadku pierwszego z przedstawicieli można by nie tylko rozwiązać umowę w trybie natychmiastowym, ale również pozbawić go świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, podczas gdy drugi z nich, z którym nie można już rozwiązać umowy w trybie natychmiastowym, nie ponosiłby sankcji w postaci utraty prawa do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli. 56.      Taka nierówność w traktowaniu stanowiłaby zachętę do nadużyć i pozbawiałaby art. 3 dyrektywy skuteczności, prowadząc wręcz do odwrotnego skutku. 57.      Jak wskazuje sąd krajowy, odwołując się do sytuacji będącej przedmiotem toczącego się przed nim sporu, jeżeli zleceniodawca wypowiada umowę agencyjną w trybie zwyczajnym, a dopiero po jej rozwiązaniu dowiaduje się o zaistnieniu zawinionego zachowania przedstawiciela handlowego uzasadniającego natychmiastowe rozwiązanie umowy, tak że nie mógł już rozwiązać umowy z powodu tego zachowania, przedstawiciel handlowy tak samo nie zasługuje na ochronę, jak gdyby zleceniodawca dowiedział się o zachowaniu przedstawiciela podczas trwania umowy i wówczas z powodu takiego zachowania skutecznie rozwiązał stosunek umowny. Okoliczność, że podczas trwającego wciąż stosunku umownego przedstawiciel handlowy dopuścił się zawinionego uchybienia uzasadniającego wypowiedzenie tego stosunku w trybie natychmiastowym, jest decydująca w aspekcie art. 18 lit. a) dyrektywy, który wprowadza bezwzględną sankcję w postaci wykluczenia świadczenia wyrównawczego. Takie bezwzględne wykluczenie nie może zależeć od tego, czy przedstawiciel handlowy zdołał ukryć istnienie naruszenia aż do rozwiązania umowy. Przedstawiciel handlowy, który uchybienie zdołał ukryć, nie zasługuje bowiem na ochronę tak samo jak przedstawiciel handlowy, którego uchybienie zostało ujawnione w odpowiednim czasie. 58.      Podzielam również opinię sądu krajowego, że należy brać pod uwagę fakt, że to właśnie wskutek zwyczajnego wypowiedzenia umowy agencyjnej przez zleceniodawcę pojawia się ryzyko, że przedstawiciel handlowy wykorzysta pozostały mu do rozwiązania umowy czas w celu zapewnienia sobie nienależnych korzyści, a co za tym idzie, będą miały miejsce zawinione zachowania, o których zleceniodawca nie dowie się aż do rozwiązania umowy; tymczasem gdyby o zachowaniach tych wiedział wcześniej, mógłby umowę rozwiązać z ważnego powodu. Aby uniknąć tego typu zawinionych zachowań podczas trwania umowy, w szczególności podczas okresu wypowiedzenia, zleceniodawca powinien w każdej chwili mieć możliwość zażądania przestrzegania ciążących na przedstawicielu handlowym obowiązków wyliczonych w art. 3 dyrektywy oraz zwolnienia się z obowiązku zapłaty świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, jeżeli takie zachowania odkryje po rozwiązaniu umowy. 59.      W związku z powyższym jestem zdania, że art. 18 lit. a) dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on pozbawieniu przedstawiciela handlowego, z którym umowa została rozwiązana, świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, w sytuacji gdy zleceniodawca stwierdzi po rozwiązaniu umowy, że podczas jej trwania miało miejsce uchybienie uzasadniające natychmiastowe rozwiązanie, ale uchybienie to nie stanowiło przyczyny rozwiązania umowy, o ile zleceniodawca dowiedział się o nim dopiero po rozwiązaniu umowy. 60.      Za wskazaną wykładnią art. 18 lit. a) dyrektywy przemawiają również cele tej dyrektywy. 61.      Dyrektywa dotyczy bezspornie ochrony osób, które zgodnie z jej przepisami działają w charakterze przedstawiciela handlowego(11). Ochrona przedstawiciela handlowego po rozwiązaniu umowy jest w szczególności przedmiotem przepisów zawartych w art. 17–19 dyrektywy, jako że system świadczeń wyrównawczych wprowadzony przez dyrektywę zawiera przepisy o charakterze bezwzględnie wiążącym(12). 62.      Ochrona przedstawicieli handlowych nie jest jednak jedynym celem dyrektywy. Jak wynika z motywu drugiego dyrektywy, środki harmonizacji w niej zawarte mają między innymi na celu zniesienie ograniczeń przy wykonywaniu zawodu przedstawiciela handlowego, ujednolicenie warunków konkurencji wewnątrz Unii oraz zwiększenie bezpieczeństwa transakcji gospodarczych(13). System określony w art. 17–19 dyrektywy ma zatem na celu, za pośrednictwem grupy przedstawicieli handlowych, ochronę swobody przedsiębiorczości oraz istnienie niezakłóconej konkurencji na rynku wewnętrznym(14). Jednocześnie, jak wynika z motywu trzeciego dyrektywy, ma ona również na celu ułatwienie obrotu towarowego pomiędzy państwami członkowskimi przez zbliżenie ich systemów prawnych w zakresie przedstawicielstwa handlowego(15). 63.      Uważam, że cele te, w szczególności cel dotyczący zapewnienia niezakłóconej konkurencji na rynku wewnętrznym, byłyby zagrożone, gdyby wykładni art. 18 lit. a) dyrektywy należało dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się on, aby zawinione zachowanie, jak to ma miejsce w przypadku AHW, mogło uzasadniać wykluczenie świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli. W mojej ocenie niezbędne wydaje się, aby ujednolicenie warunków konkurencji, do którego dąży ustawodawca unijny, odbywało się na zdrowych zasadach, wyłączających taką interpretację, która otworzyłaby szczelinę zachęcającą przedstawicieli handlowych do zachowań stanowiących nadużycie, w szczególności w okresie wypowiedzenia poprzedzającym rozwiązanie umowy agencyjnej. 64.      Przed zakończeniem moich rozważań pragnę poczynić następujące uwagi. 65.      Należy odnieść się do argumentu, który jak wskazał sąd krajowy, jest prezentowany przez część doktryny niemieckiej, a zgodnie z którym, nawet jeśli przyjąć restrykcyjną wykładnię art. 89b ust. 3 pkt 2 HGB oraz art. 18 lit. a) dyrektywy, zawinione zachowanie przedstawiciela handlowego można by wziąć pod uwagę przy badaniu przez sąd, czy zapłata świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli jest zgodna z zasadami słuszności w rozumieniu art. 89b ust. 1 pkt 3 HGB oraz art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy. 66.      Należy przypomnieć, że zgodnie z tym ostatnim przepisem przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, jeżeli i o ile „zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności […] jest zgodna z zasadami słuszności”. Badanie przesłanki słuszności stanowi również zabezpieczenie dla sądu, gdyż pozwala ustalić wysokość świadczenia wyrównawczego z uwzględnieniem szczególnych okoliczności w konkretnym przypadku, a w ekstremalnych sytuacjach świadczenie to wyłączyć w całości(16). 67.      Uwzględniając szeroki zakres uznania, którym dysponują sądy krajowe w zakresie badania przesłanki słuszności, należy stwierdzić, że badanie to nie jest jednak tożsame z systemem bezwzględnego wyłączenia świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, jeżeli przedstawiciel handlowy dopuszcza się uchybienia, które w myśl przepisów krajowych uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy. W mojej ocenie badanie przesłanki słuszności nie może zatem zastąpić zasady wyłączenia świadczenia wyrównawczego określonej w art. 18 lit. a) dyrektywy, która to zasada ma charakter bezwzględny(17). 68.      Jednocześnie należy podkreślić, że państwa członkowskie mają wybór w zakresie stosowania systemu świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli przewidzianego w art. 17 ust. 2 dyrektywy albo systemu odszkodowawczego określonego w art. 17 ust. 3. Należy zauważyć, że przepis ten nie odwołuje się w żaden sposób do zasad słuszności, zatem rozwiązanie uwzględniające zawinione zachowanie przedstawiciela handlowego w ramach badania przesłanki słuszności nie byłoby w żadnym razie odpowiednie w krajach członkowskich, które wybrały system odszkodowawczy. Wobec tego nie mogłoby ono stanowić ogólnego rozwiązania alternatywnego wobec bezwzględnego wykluczenia świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli wynikającego z art. 18 lit. a) dyrektywy. 69.      Zastosowanie rozwiązania zmierzającego do pozbawienia przedstawiciela handlowego świadczenia wyrównawczego, jeżeli podczas trwania umowy dopuścił się naruszenia uzasadniającego natychmiastowe rozwiązanie umowy, pozwala natomiast na przyznanie sądom krajowym takiej samej swobody uznania niezależnie od opcji wybranej przez państwa członkowskie, ponieważ tylko sąd krajowy jest właściwy do oceny wagi takiego naruszenia. W ten sposób, zakładając, że zleceniodawca dowiedział się o naruszeniu przed rozwiązaniem umowy, ale je tolerował, nie można wykluczyć, że brak zarzutu lub ostrzeżenia skierowanego przez zleceniodawcę do przedstawiciela handlowego mógłby wpływać na jego prawo do świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli. W takiej sytuacji, na podstawie art. 3, art. 16 lit. a) i art. 18 lit. a) dyrektywy, można by podnieść, że z uwagi na tolerancję wykazaną przez zleceniodawcę, który nie rozwiązał umowy w trybie natychmiastowym, uchybienie przedstawiciela handlowego nie miało aż tak ciężkiego charakteru, aby pozbawić go świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli. IV – Wnioski 70.      W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedłożone przez Bundesgerichtshof Trybunał odpowiedział w następujący sposób: „Artykuł 18 lit. a) dyrektywy 86/653/EWG Rady z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on pozbawieniu przedstawiciela handlowego, z którym umowa została rozwiązana, świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli, w sytuacji gdy zleceniodawca stwierdzi po rozwiązaniu umowy, że podczas jej trwania miało miejsce uchybienie uzasadniające natychmiastowe rozwiązanie, ale uchybienie to nie stanowiło przyczyny rozwiązania umowy, o ile zleceniodawca dowiedział się o nim dopiero po rozwiązaniu umowy”. 1 – Język oryginału: francuski. 2 – Dz.U. L 382, s. 17, dalej zwana „dyrektywą”. 3 – Zobacz w szczególności dotyczący tej samej dyrektywy wyrok z dnia 16 marca 2006 r. w sprawie C‑3/04 Poseidon Chartering, Zb.Orz. s. I‑2505, pkt 14 i przytoczone tam orzecznictwo. 4 – Ibidem, pkt 15 i przytoczone tam orzecznictwo. 5 – Ibidem, pkt 16 i przytoczone tam orzecznictwo. 6 – Moje podkreślenie. Podobne sformułowanie zauważam w innych językach urzędowych Unii, np. w języku angielskim („because of default attributable to the commercial agent”); niemieckim („wegen eines schuldhaften Verhaltens des Handelsvertreters”); włoskim („per un’inadempienza imputabile all’agente commerciale”) i hiszpańskim („por un incumplimiento imputable al agente commercial”). 7 – Zobacz wyrok z dnia 26 marca 2009 r. w sprawie C‑348/07 Semen, Zb.Orz. s. I‑2341, pkt 13 i przytoczone tam orzecznictwo. 8 – Zobacz P. Pétel, Agents commerciaux, w: Jurisclasseur commercial, zeszyt 331. 9 – Zobacz art. 1 ust. 2 dyrektywy. 10 – Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 15 ust. 1 dyrektywy, „[j]eżeli umowa została zawarta na czas nieoznaczony, każda ze stron może ją rozwiązać za wypowiedzeniem”. 11 – Wyrok z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑215/97 Bellone, Rec. s. I‑2191, pkt 13. 12 – Wyrok z dnia 9 listopada 2000 r. w sprawie C‑381/98 Ingmar, Rec. s. I‑9305, pkt 21. 13 – Ibidem, pkt 23. 14 – Ibidem, pkt 24. 15 – Wyrok z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie C‑465/04 Honyvem Informazioni Commerciali, Zb.Orz. s. I‑2879, pkt 19. 16 – Powtarzam tutaj słowa, których użył rzecznik generalny M. Poiares Maduro do opisania badania przesłanki słuszności w pkt 47 opinii poprzedzającej wydanie ww. wyroku w sprawie Honyvem Informazioni Commerciali. 17 – Zobacz podobnie ww. wyrok w sprawie Ingmar, pkt 21, 22.